Burger moest zelfredzamer worden en meer 'in zijn kracht' staan. Maar wat komt van die zorghervorming terecht?

Het is het mantra van de zorghervorming van 2015 en inmiddels een cliché geworden: burgers moeten 'in hun eigen kracht' worden gezet; oftewel, de overheid moet hen minder pamperen, de burger moet zo veel mogelijk zelfredzaam zijn en, als er problemen zijn, eerst zijn eigen netwerk inschakelen voor hulp. Hoe gaat het de gemeenten, zorgverleners en patiënten af? Het Sociaal en Cultureel Planbureau onderzocht die vraag.

Ouderen wachten op vervoer na de dagbesteding in verzorgingshuis Meulenvelden. Foto anp

De helft van de gemeenten zegt in een enquête dat het 'een beetje' lukt om zelfredzaamheid en participatie te bevorderen onder burgers met een hulpvraag. Ruim een kwart zegt dat het goed lukt, en bijna een zesde weet het niet of kan het niet inschatten. Geen enkele gemeente geeft aan dat het niet lukt. Dit blijkt uit het rapport de WMO 2015 in de praktijk dat het Sociaal en Cultureel Planbureau woensdag presenteert.

Dementie en psychische problemen

Ook zeggen de gemeenten dat van alles nog in ontwikkeling en beweging is bij zowel gemeenten als aanbieders, waardoor zicht op resultaten vaak ontbreekt. Sommige gemeenten zeggen ook meer instrumenten nodig te hebben om voortgang überhaupt te kunnen meten.

Maar op de meest kwetsbare groepen is deze zelfredzaamheid niet of slechts in beperkte mate van toepassing: op mensen met dementie, psychische problemen, verslaving of een verstandelijke beperking, merken de gemeenten in de praktijk. 'Beleidsambtenaren, Wmo-consulenten, zorgaanbieders, adviesraden en ervaringsdeskundigen zeggen uitdrukkelijk dat lang niet alle doelgroepen geschikt zijn om langs dit criterium te leggen; hoezo moet iemand met dementie of iemand met ernstige psychische klachten zelfredzaam zijn? Deze groepen zijn in hun ogen per definitie niet zelfredzaam en zullen het meestal ook nooit meer worden', schrijven de onderzoekers.

Een zorgaanbieder zegt in het onderzoek: 'Ik snap ook heel het nut van die zelfredzaamheidsmatrix bij dementie absoluut niet. Als iemand griep heeft en met koorts in bed ligt zeg je ook niet 'hoe zelfredzaam bent u?' Alleen zij hebben geen griep, maar dementie en dat gaat nooit meer over.'

Een belangenbehartiger: 'Zelfredzaam, dat ben je of dat ben je niet. Dus ga niet bij dak- en thuislozen beginnen over zelfredzaam, ga niet bij mensen met ernstige ggz-problematiek beginnen over zelfredzaam.'

'Ga niet bij dak- en thuislozen beginnen over zelfredzaam, ga niet met mensen met ernstige ggz-problematiek beginnen over zelfredzaam', aldus een belangenbehartiger. Foto anp

Definities

In 2015 kregen de gemeenten veel meer zorgtaken toebedeeld - onder meer begeleiding en dagbesteding maar ook jeugdzorg, die zij moeten uitvoeren met minder geld. Gemeenten merken ook in de praktijk dat zij minder geld beschikbaar hebben voor bijvoorbeeld huishoudelijke hulp, woningaanpassingen of hulpmiddelen. De bedoeling is dat inwoners meer zelf gaan doen, of anders hun netwerk.

Interessant is dat gemeenten en bewoners zelfredzaamheid anders blijken te definiëren. De gemeente vindt een inwoner vaak ook zelfredzaam als hij zich laat helpen door bijvoorbeeld zijn familie, buren of vrienden, in elk geval niet aanklopt bij de gemeente voor hulp. Maar een bewoner zelf voelt zich vaker zelfredzaam als hij hulp krijgt van de overheid bij bijvoorbeeld zijn huishouden en daarvoor niet bij zijn omgeving hoeft aan te kloppen.

Bewoners zelf gebruiken de term zelfredzaamheid trouwens niet, alleen sceptisch als een term die staat voor bezuinigingen en geen hulp krijgen. Zelf zeggen zij dat zij zichzelf willen redden of staande houden.