Burger die terugslaat is geen verdachte meer

De grens tussen zelfverdediging en geweld is onder druk van de publieke opinie opgerekt. Maar het moet geen Wilde Westen worden.

UTRECHT - Burgers die zichzelf met geweld verdedigen tegen indringers, belanden de laatste jaren minder vaak in de cel dan voorheen. Per 1 januari 2011 is de positie versterkt van diegenen die zichzelf op eigen terrein met geweld beschermen tegen overvallers en inbrekers. Het college van procureurs-generaal heeft hiertoe een nieuwe 'richtlijn noodweer' naar alle parketten gestuurd. Wie bijvoorbeeld een inbreker of overvaller heeft verwond of gedood uit zelfverdediging, wordt in de regel niet aangehouden en opgesloten, op voorwaarde dat hij goed meewerkt aan het onderzoek. 'De burger die het overkomt, ervaart het als onrechtvaardig en grievend om als verdachte te worden aangemerkt, terwijl hij feitelijk slachtoffer is, of zich dat tenminste voelt', aldus de richtlijn.


De beleidswijziging van het Openbaar Ministerie past in een duidelijke verandering in de publieke opinie. Niet alleen het aantal overvallen was gestegen, ook het daarbij gebruikte geweld nam toe. 'In de politiek wordt de laatste jaren steeds vaker gezegd dat het is toegestaan jezelf te verdedigen met bijvoorbeeld een honkbalknuppel die naast je deur ligt. Staatssecretaris Teeven sprak van een inbrekersrisico, toen in 2012 een inbreker omkwam', zegt strafrechtadvocaat Inez Weski.


Zorgelijk

De zaak in Deurne, waarbij het Openbaar Ministerie de dag erop oordeelde dat er sprake was van noodweer, past volgens Weski naadloos in deze ontwikkeling. De advocate noemt het 'zorgelijk' dat dergelijke zaken steeds vaker niet voor de rechter komen. Weski: 'Te snel zei het OM dat het juweliersechtpaar waarschijnlijk niet zou worden vervolgd, nog voordat het onderzoek was afgerond. Nederland lijkt zo de kant op te gaan van het Wilde Westen, waar men het recht heeft indringers van het erf af te schieten.'


Wie een strafbaar feit begaat om zichzelf of een ander te beschermen tegen onmiddellijk en dreigend gevaar, kan zich beroepen op noodweer; dan gaat hij vrijuit. Het Openbaar Ministerie geeft hierbij het voorbeeld van 'iemand die een gewapende overvaller een blauw oog slaat om het vege lijf te redden'.


De verdediging moet in redelijke verhouding staan tot het gevaar. Er is sprake van zogeheten noodweerexces als het gebruikte geweld zwaarder is maar 'voortkomt uit een hevige angst'.


Ook strafadvocaat Peter Plasman constateert dat een beroep op noodweer nu veel meer kans van slagen heeft dan een aantal jaren geleden. Maar dat het OM zo snel oordeelde in een zaak waarbij twee dodelijke slachtoffers zijn gevallen, dat heeft hij nog niet eerder meegemaakt. 'Opmerkelijk in deze zaak is dat er gebruik is gemaakt van vuurwapens. Terwijl de nieuwe richtlijn van het Openbaar ministerie juist uitdrukkelijk stelt dat deze niet geldt als er is geschoten.'


Drie voorbeelden van verdediging tegen overvallers

Diessen, september 2012, 'inbrekersrisico'


Twee overvallers met bivakmutsen dringen een supermarkt binnen. Zij bedreigen de aanwezigen met een vuurwapen. Ook lossen zij een aantal schoten met wat later een alarmgaspistool blijkt te zijn. De zoon van de supermarkteigenaar wordt gedwongen de kluis te openen. Als de overvallers er met het geld vandoor willen gaan, besluiten de eigenaar en zijn zoon hen te achtervolgen.


Terwijl de overvallers de trap nemen naar beneden, gooit de zoon een gereedschapskist achter hen aan. Een van de overvallers valt van de trap en overlijdt.


Maar volgens het Openbaar Ministerie is hij niet overleden door geweld van zijn achtervolgers. Het hersenletsel is veroorzaakt door zijn val van de trap. Het OM concludeert ook dat niet is vast komen te staan dat de overvaller is gevallen door het gooien van de gereedschapskist. Daarom kan de zoon niet strafrechtelijk verantwoordelijk worden gehouden voor de fatale val van de overvaller. Het geweld dat vader en zoon tegen de overvallers hebben gebruikt is volgens het OM toegestaan, omdat zij 'zich in een situatie bevonden waarin zij hun goederen mochten verdedigen'. De tweede overvaller is in juli 2011 veroordeeld tot drie jaar cel.


Moerkapelle, 14 december 2010, dode overvaller


Tilburg, februari 2002, overvaller overlijdt aan verzwegen verwondingen


Als de juwelier gerommel hoort beneden in zijn winkel, loopt hij naar zijn kluis, haalt zijn wapen eruit, laadt het en gaat naar beneden. Daar ziet hij een gewapende overvaller de vitrinekasten leeghalen en schiet hij op hem. De overvaller zakt in elkaar. Zijn kompaan vlucht weg. Als de politie komt, vertelt de juwelier niet dat de overvaller schotwonden heeft. Later overlijdt deze aan een inwendige bloeding. Die was volgens medici goed behandelbaar geweest als hij tijdig in het ziekenhuis was geweest.


Het schieten valt volgens het OM onder noodweer. Maar dat de juwelier bewust heeft verzwegen dat de overvaller medische verzorging nodig had, is doodslag. 'Voor eigen rechter spelen', in de woorden van het OM. De officier van justitie eist 2 jaar cel wegens doodslag en verboden wapenbezit. De rechter veroordeelt de juwelier tot 200 uur dienstverlening en 3 maanden voorwaardelijk wegens zware mishandeling en verboden wapenbezit.


In mei 2003 zegt de betreffende officier van justitie René de Beukelaer in het vakblad Opportuun: 'Bij de strafeis hou je rekening met de maatschappelijke deining. Maar het is niet leidend. Burgers die optreden tegen misdaad verdienen bescherming. Daarom zijn we ook tot noodweer gekomen voor het schieten. Als het daarbij was gebleven, was wat ons betreft de kous af. Als de overvaller op slag was gedood, was er, afgezien van het verboden wapenbezit, strafrechtelijk niets aan de hand geweest.'


Een 37-jarige inbreker uit Tilburg komt om het leven in het Brabantse dorp Diessen. Hij wil siervogels stelen uit de volière uit een tuin bij een woonhuis. Als de bewoners, een echtpaar, hem betrappen, ontstaat een worsteling. De politie treft later de bewoners gewond aan; de inbreker ligt buiten bewustzijn in de tuin. De inbreker overlijdt later in het ziekenhuis aan zijn verwondingen.


Staatssecretaris Teeven zegt in een reactie dat de inbreker het risico zelf heeft opgezocht. 'Het is treurig dat er iemand dood is, maar dat is wel het inbrekersrisico. Als er bij je wordt ingebroken, hoef je dat niet lijdelijk te laten passeren.'


Het Openbaar Ministerie besluit in januari 2012 om het echtpaar niet strafrechtelijk te vervolgen. Het echtpaar heeft volgens het OM de inbreker vastgehouden bij hals en benen, om hem over te dragen aan de politie. Door hem tegen de grond te houden, hebben ze voorkomen dat hij kon vluchten, aldus het OM. Er is volgens justitie geen sprake geweest van buitensporig geweld, 'het was een burgerarrest dat niet goed is afgelopen'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden