Burgemeesters zijn steeds vaker jong, vrouw en onafhankelijk

De Volkskrant sprak acht onafhankelijke burgemeesters

Er is een opmerkelijke verandering gaande in burgemeestersland: de gemeentebestuurders zijn steeds vaker jong, vrouw en ze hebben geen banden meer met traditionele partijen.

Nicole Ramaekers-Rutjens, Gulpen-Wittem, onafhankelijk

Een topjaar is 2017 voor de onafhankelijke burgemeester: nooit eerder werden in één jaar vijf partijloze kandidaten benoemd. Terwijl Thierry Baudet in Den Haag furore maakt met zijn strijd tegen het vermeende 'partijkartel', breken lokaal de partijloze burgemeesters in rap tempo door de hegemonie van de grote bestuurderspartijen. Toch speelt de landelijke partijcultuur hen nog steeds parten, zeggen ze.

Van de 388 Nederlandse burgemeesters zijn er nu 18 partijloos of lid van een lokale partij. Het is nog een select gezelschap, maar wel een viervoud ten opzichte van tien jaar geleden. De Volkskrant sprak met acht van hen. Kom bij deze burgemeesters niet aan met termen als 'partijkartel' of 'baantjescarrousel'. Wie wil, kan gewoon solliciteren en de post nog krijgen ook.

Trots klinkt door: zij zijn het bewijs dat goede bestuurders niet enkel te vinden zijn onder de leden van de snel slinkende gevestigde partijen.

Ze zijn zich er ook van bewust dat ze een voorhoede vormen. De tijd dat VVD, CDA en PvdA de burgemeestersposten onderling verdeelden is weliswaar voorbij (sinds 2001 kiest een vertrouwenscommissie van de gemeenteraad haar favoriete kandidaat, de benoeming door kabinet en koning is daarna een formaliteit), maar daarmee is nog niet de cultuur veranderd. Allemaal kregen ze weleens te horen: zonder lidmaatschap van een grote partij kun je het schudden.

Marcel Thijsen (Tynaarlo, Drenthe) werd toen hij nog wethouder was in Wijchen gewaarschuwd door collega's van gevestigde partijen: 'Je maakt geen kans, zeiden ze. Ook nu zeggen collega-burgemeesters dat mijn carrièreperspectief beter zou zijn met een partijlidmaatschap.' Reg van Loo (Vaals, Limburg) voelde zich aanvankelijk een buitenbeentje bij VNG-congressen. 'Je ziet kringetjes van VVD'ers, PvdA'ers, CDA'ers; dat hokt dan een beetje bij elkaar. Maar je breekt er ook makkelijk doorheen.' Hij is overtuigd dat landelijke partijen hun invloed blijven aanwenden om burgemeestersposten binnen te slepen. 'Men laat dat niet helemaal los. Zeker niet als het gaat om de grotere steden.'

Wie z'n burgemeester rekruteert uit zo'n kleine groep, ziet hoe dan ook veel talent over het hoofd

Ook zonder stelselwijziging kan de rekrutering van burgemeesters beter, vindt Raoul du Pré.

Jongste burgermeester van Nederland: 'als jonkie ben je een bijzondere vogel'

Liefst acht burgemeesters die dit jaar zijn benoemd, zijn niet ouder dan 40 jaar. Hanne van Aart (32) is vanaf maandag de jongste. 'Als jonkie ben je een bijzondere vogel.'

Annemarie Penn-te Strake, Maastricht, onafhankelijk

Dagmar Oudshoorn (Uithoorn, Noord-Holland) zegde in 2013 haar PvdA-lidmaatschap op. 'Mensen zeiden: hoe kun je dit doen? Dit is het einde van je bestuurlijke leven.' Daarna stellig: 'Er is maar één instantie die bepaalt wie de functie krijgt, dat is de gemeenteraad.'

Dilia Blok, vanaf volgende maand burgemeester in het Brabantse Someren, heeft andere ervaringen. Baudet zit er niet helemaal naast, zegt ze. 'Deze kans had ik niet in elke provincie gekregen. In een kennismakingsgesprek buiten Brabant kreeg ik te horen: als je kans wil maken moet je lid worden van een landelijke partij.'

De foto's

In de tijd dat Ronald Plasterk minister van Binnenlandse Zaken was, fotografeerde hij elke nieuwe burgemeester. Hij liet ze op een kaart op het ministerie hun gemeente aanwijzen.

Arie van Erk, Hillegom, lokale partij

Ze wijst op de rol van de commissarissen van de koning. Deze partijmannen en -vrouwen maken een eerste schifting in de sollicitanten. De vertrouwenscommissie krijgt een lijst van alle sollicitanten, maar de selectie van de provinciebaas weegt zwaar. 'Ik wist door verkennende gesprekken in welke provincies ik minder kans maakte', zegt Blok. 'Waar? Laat ik het midden-Nederland noemen.'

Burgemeester Thijsen spreekt over een 'black box'. 'Je weet niet waarop je wordt geselecteerd.' Volgens Van Loo is de voorselectie 'heel bepalend'. De gemeenteraad zou 'nog meer in stelling moeten worden gebracht', stelt hij.

Dat vindt ook de Groningse hoogleraar Gerrit Voerman, hoofd van het Documentatiecentrum Politieke Partijen Nederland. De selectie vindt achter gesloten deuren plaats en blijft daardoor schimmig. 'De procedure is nog steeds weinig transparant.'

Folders uitdelen

De onafhankelijke burgemeesters pleiten voor een cultuurverandering. De vijver met talent is groter buiten de gevestigde partijen, zegt Thijsen. 'De besten zitten echt niet bij die relatief weinig partijleden.' Mensen met ambities hoeven hun heil niet te zoeken bij gevestigde partijen. 'Van folders uitdelen wordt je nog geen goede burgemeester.' Van Loo voorspelt een 'paradigmashift' in de komende jaren waarbij minder zal worden gehecht aan klassieke partijstructuren.

De cijfers geven hen gelijk: bij raadsverkiezingen winnen lokale partijen steeds meer terrein en de ledentallen van landelijke partijen zijn sinds de jaren tachtig in een vrije val. De dertien partijen in de Tweede Kamer hebben samen nog een kleine 300 duizend leden.

Een vaak gehoord argument voor het partijlidmaatschap: het bijbehorende netwerk zou onontbeerlijk zijn. Gerrit Jan Gorter van Zeewolde: 'Partijen suggereren een enorm netwerk, maar dat is relatief. Neem de Tweede Kamer, daar is het verloop hoog. Het netwerk van oud-Kamerleden is dus beperkt houdbaar.' Ook Marnix Bakermans, burgemeester van de Brabantse gemeente Landerd, wijst op de vele wisselingen in de Kamer. 'Het is voor iedereen, met of zonder partijlidmaatschap, verrekte lastig om daar langjarig je contacten op te bouwen. Een goede burgemeester is in staat in razend tempo zelf een netwerk op te bouwen.'

Partijkleur kan ook in de weg zitten, stelt Bakermans. Wie onafhankelijk is, hoeft niet te bewijzen dat hij boven de partijen staat, zegt hij. Burgemeester Gorter: 'Als jouw partij er in de raad een potje van maakt, straalt dat ook op jou af.' Het partijloze bestaan kent in hun ogen vooral voordelen. Joerie Minses van Alphen-Chaam: 'Door mijn onafhankelijkheid ben ik voor partijen per definitie onverdacht.' Thijsen wantrouwt het Haagse beleidsdenken. 'Niet voor niks bestaan de woorden beleid en debiel uit dezelfde letters.' Van Loo: 'Ik kwam out of the blue en denk out of the box.'

Gerard Rabelink van Schouwen-Duiveland pionierde in 2003 als eerste partijloze burgemeester, toen van Maasbree. Hij heeft goede hoop dat de onafhankelijken ook in de grote steden zullen doorbreken. Rabelink wijst naar Maastricht waar oud-officier van justitie Annemarie Penn-te Strake sinds 2015 burgemeester is. 'Dan moet het ook kunnen in een van de vier grote steden.'



De grijze, ervaren man krijgt het zwaar

Jong

Het Nederlands Genootschap van Burgemeesters signaleert dit jaar een opmerkelijke hausse van 'jonkies'. Liefst acht nieuwe burgemeesters zijn bij hun benoeming niet ouder dan 40 jaar. 'Gemeenteraden durven iets meer voor avontuur te kiezen dan louter voor zekerheid', aldus secretaris Ruud van Bennekom. Mede daardoor is de gemiddelde leeftijd van nieuwe burgemeesters licht gedaald tot 49 jaar.

Veel nieuwelingen

Het totaal aantal burgemeestersoverdrachten is in de eerste tien maanden van dit jaar ook opvallend hoog: 42. Dat heeft te maken met de gemeenteraadsverkiezingen begin volgend jaar: veel burgemeesters hebben tijdig hun vertrek aangekondigd, zodat de benoemingsprocedure voor hun opvolger ruim voor de verkiezingen kan worden afgerond. Tussen de 42 voorgedragen burgemeesters zitten 25 nieuwkomers in het burgemeestersvak de anderen waren al eerder burgemeester.

Vrouw

Onder de nieuwkomers zijn maar liefst elf vrouwen. Eind dit jaar zal ongeveer een kwart van de burgemeesters vrouw zijn. Vooral de drie provincies in Zuid-Nederland scoren goed, met elk 30 procent of meer vrouwelijke burgemeesters.



Dit zijn de huidige burgemeesterrecords

Jongste burgemeester:
Frederik Allard Ebbinge Wubben was 20 jaar uit toen hij in 1811 burgemeester van Staphorst werd. Hij zou de ambt vervullen tot 1852.

Oudste burgemeester:

Sinds 1 november is Marianne Heeremans de oudste Kroonbenoemde burgemeester. Zij is burgemeester van Heemstede en wordt in december 70. Per 1 januari 2018 krijgt zij leeftijdsontslag: in Nederland mag een burgemeester niet ouder zijn dan 70.

'Oudste' jonge burgemeester
D66'er Han Polman was 38 toen hij in 2001 aantrad als burgemeester van Noordwijkerhout. Dat maakt hem de oudste burgemeester die zich de jongste burgemeester van Nederland mocht noemen. Polman is sinds 2013 commissaris van de koning in Zeeland.

Langstzittende burgemeester:
60 jaar lang was Godefricus Marcelis Frencken burgemeester van Asten. Hij nam in 1844 het ambt over van zijn vader en bleef tot 1904. Op dit moment is Johanneke Liemburg de langstzittende burgemeester van Nederland: sinds januari 2000 draagt ze de ambstketen in het Friese Littenseradiel.

Politieke partijen:
De meeste burgemeester levert het CDA, op de voet gevolgd door PvdA en VVD. 87 procent van de Nederlanders had in 2016 een burgemeester van een van de drie partijen.

Verbetering: Aanvankelijk stond Fons Hertog (Huizen) vermeld als oudste burgemeester. Hij heeft echter per 1 november leeftijdsonslag gekregen omdat hij in oktober 70 jaar is geworden. Hertog is nu waarnemend burgemeester van Huizen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.