Column

Burgemeesters zijn dragers van de politieke moraal

De zwaardvis heeft een klier bij de stam van zijn zwaard die olie afscheidt. Die olie zorgt, met de zwaardvormige snuit, voor een in het vissenrijk ongeëvenaarde snelheid. Toen dit nieuws vorige week in de krant stond, moest ik aan Rutte denken. Mark de zwaardvis, onnavolgbaar door ingebouwde olieklier.

Aboutaleb, droomkandidaat.

Bij de zwaardvis is die olieklier tegelijk de zwakke plek: het zwaard kan bij de wortel afbreken - zal je altijd zien. De vraag is nu of voor Rutte hetzelfde geldt: vormt zijn geoliede snelheid ook zijn zwakte?

Erst kommt das Fressen, dann kommt die Moral. Aan de zwaardvis zijn de gevleugelde woorden van Bertolt Brecht niet besteed, maar in Den Haag zoemt het al een paar maanden rond. Door Rutte II zijn belangrijke hervormingen doorgevoerd, de economie marcheert weer. Bij de komende verkiezingen draait het niet om de broekriem en de hand op de knip; morele kwesties worden de inzet. Denk aan de kloof tussen kansrijk en kansarm, aan vluchtelingen, aan identiteit, aan echte en denkbeeldige grenzen, aan zelfstandigheid en solidariteit - dat alles in het groot (Europa) en het klein (u en ik). De Kamer telt heel wat moraalridders - Wilders, Klaver, Roemer, Segers, Thieme, Van der Staaij - die zich bij dat vooruitzicht verkneukelen.

Waarom morele vragen politiek urgent worden. Dat is de titel van de afscheidsrede die Gabriël van den Brink hield bij zijn vertrek als hoogleraar maatschappelijke bestuurskunde in Tilburg. Het is een dun boekje - amper zeventig pagina's - dat deze zomer bij iedere politicus naast de slaapzak in de tent zou moeten liggen. Omdat er glashelder in wordt uiteengezet waar het in de politiek om draait en welke rol de moraal daarin moet spelen. Op empirische grondslag gestoeld - Van den Brink is een gedreven veldwerker - en overzichtelijk gepresenteerd - Van den Brink houdt van puntsgewijs opgediende betogen, vervat in heldere schema's.

In de Haagse boekhandel Douwes werd vanwege dat boekje een avond lang over politiek en moraal gedebatteerd. Job Cohen was er, Kees van der Staaij, Van den Brink zelf en Diederik Samsom. Van der Staaij greep naar de webcamseks en de vrije liefde om zijn punt te maken, Cohen dacht terug aan de moraal die hij uitdroeg bij zijn avontuur als fractieleider. Samsom was een geval apart, hij toonde zijn talent én zijn zwakte.

De zwaardvis: snel en kwetsbaar.

Moraliteit, dat is waar je mee begint en waar je wilt uitkomen, mijmerde de PvdA-leider hardop: nooit meer zo'n jongetje dat dood aanspoelt op een strand. Daartussen zitten de politieke instrumenten waarvan je je kunt bedienen. Dan heb je het over afspraken met Turkije en binnen de regering. Regels en systemen zijn verwerpelijk, maar ze zijn nodig.

Samsom worstelt daarmee, vertelde hij. Hij zou best meer nuance willen tonen, maar als de camera draait, heb je geen tijd met jezelf in debat te gaan. Van den Brink nam daar geen genoegen mee: 'Politiek moet de worsteling laten zien. Zonder een moreel verhaal krijg je de mensen niet in beweging.'

Dat ziet Samsom ook; vier jaar geleden was het zijn morele verhaal dat de kiezers naar de stembus lokte. 'Het eerlijke verhaal', noemde hij dat. Dat eerlijke verhaal is daarna niet steeds verteld. Samsom gaf bij Douwes het voorbeeld van de decentralisatie van de zorg: 'Jazeker, daar ging het ook om geld. Dat hadden we vaker moeten zeggen.' Kwetsbaarheid en macht gaan moeilijk samen, heeft hij ervaren. Samsom zou weg willen van wat hij de 'overrationalisering in de politiek' noemt. Hij durft niet.

Gabriël van den Brink: 'Politiek moet de worsteling laten zien.' Beeld Adrie Mouthaan

Ook in de onbeholpen oproep van dertien PvdA-burgemeesters aan Aboutaleb om lijsttrekker te worden school het verlangen naar moraal: Yes you can, Ahmed, tenenkromden de burgemeesters: ga naar Den Haag, bevrijd de politiek uit de handen van de technocraten.

Van alle gezagsdragers zijn burgemeesters het meest geliefd. Zij zijn het die richting geven aan het al dan niet verwelkomen van vluchtelingen, aan de decentrale zorg, aan het behoud van winkels en horeca, aan mogelijkheden te demonstreren of vuurwerk af te steken, en daarmee zijn ze de dragers van de politieke moraal. Het aparte is: ze worden niet gekozen maar benoemd. Met eenzelfde procedure wil Aboutaleb eventueel lijsttrekker worden.

Als het morele debat de verkiezingen gaat beheersen en Samsom de schroom niet van zich afschudt, is Aboutaleb een droomkandidaat. Zwaardvis Mark moet zich dan op onbekend terrein wagen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.