Burgemeester mag minder dan gewone burger

Een burgemeester valt zomaar, waarschuwt het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) in een advies aan alle eerste burgers van Nederland. 'De kleine - maar in psychologisch opzicht grote - bananenschil kan om de hoek liggen.'

Vertrekkend burgmeester Onno Hoes van Maastricht heeft donderdag aangifte gedaan tegen omroep PowNed.Beeld anp

Zelfs uitglijden over een privékwestie is mogelijk, bleek woensdag: Onno Hoes (VVD) trad af als burgemeester van Maastricht na ophef over zijn heimelijk gefilmde afspraakjes met de 20-jarige 'lokhomo' Robbie. Hoes kwam vorig jaar ook al in opspraak wegens seksuele privé-afspraken, toen met een zekere Ruud en Danny. Ditmaal beoordeelde hij zijn positie als onhoudbaar.

Moet een burgemeester in zijn privéleven rekening houden met de bestuurlijke functie? Natuurlijk, zegt Douwe Jan Elzinga, hoogleraar staatsrecht in Groningen. 'Dat is het noodlot van een burgemeester. Je bent afhankelijk van het oordeel van burgers die niet altijd dezelfde opvattingen hebben als jijzelf. Wijkt dat sterk af, dan ontstaan er problemen. Die kunnen penetreren richting de privésfeer.'

En dus bleken Robbie, Ruud en Danny in het Maastricht van 2014 teveel voor burgemeester Hoes. In een conservatievere gemeente, zoals Staphorst, zouden ze gelijk bij aanstelling zijn privéleven al onder de loep gelegd hebben, veronderstelt Elzinga. In de grote stad kon Hoes zich meer permitteren. Maar niet alles. 'Na die eerste affaire ging men erop letten. Dan ben je kwetsbaar.'

Duidelijke richtlijnen ontbreken

Hoes is de tweede burgemeester in twee jaar tijd die aftreedt vanwege een seksueel getinte kwestie. In 2012 moest Yorick Haan vertrekken als burgemeester op Vlieland omdat op het eiland het gerucht ging dat hij overspel zou hebben gepleegd met de vrouw van een plaatselijk ondernemer. De Friese commissaris van de koning (VVD) onderzocht de toedracht nauwelijks, maar gaf Haan (partijloos, met wortels in de SP) direct zijn congé.

Wat kan een burgemeester zich privé wel en niet permitteren? Dat lijkt vooral een kwestie van aftasten en aanvoelen. 'Gooi het hoofd niet in de nek, kijk niet teveel in de lucht, maar goed om u heen', luidt het advies van het ministerie van BZK aan eerste burgers. Want duidelijke richtlijnen ontbreken. Veel gemeenten hebben een zelfbedachte gedragscode, maar die zijn niet bindend.

Officieel is er alleen dat ene artikel in het Rechtspositiebesluit Burgemeesters: 'De burgemeester onthoudt zich van gedragingen die de goede uitoefening of het aanzien van het ambt schaden of kunnen schaden.' Deze 'vage norm' geldt ook voor privésituaties, zegt hoogleraar Elzinga. 'Een burgemeester die zich begeeft in de marge van wat moreel aanvaardbaar is, die heeft een probleem.'

Privékwestie

Maar voor het Genootschap van Burgemeesters, een gezaghebbende beroepsorganisatie, is de bepaling in de Richtlijn een dode letter. 'Die richtlijn bestaat volgens mij niet,' veronderstelt de woordvoerder van het Genootschap zelfs.

Wat mag een burgemeester privé wel en niet? De voorzitter van het Genootschap, Bernt Schneiders (PvdA), burgemeester van Haarlem, wil er niks over kwijt. Eerder liet hij in dagblad Trouw optekenen dat hij het optreden van Hoes 'tamelijk roekeloos' vond. 'Alle zaken die afbreuk doen aan het onbesproken gedrag van een burgemeester, zoals in blote buik op een datingsite staan, tasten zijn gezag aan.'

Een slippertje hoeft niet overigens fataal te zijn voor een carrière in het lokale bestuur. Dat blijkt uit de gang van zaken rond Paul Depla (PvdA), tegenwoordig burgemeester in Heerlen. In 2007 zei GeenStijl beelden in bezit te hebben waarop te zien zou zijn hoe Depla - toen wethouder in Nijmegen - in het fietsenhok van het gemeentehuis werd bevredigd door een vrouwelijke VVD-collega. Een privékwestie, vond de gemeenteraad.

Vage gedragsnormen

Moet je als lokaal bestuurder privé rekening houden met je publieke functie? De dag na het aftreden van Onno Hoes wil Depla niet op deze vraag antwoorden.

Vage gedragsnormen zijn één van de oorzaken dat hier zoveel burgemeesters sneuvelen, meer dan 50 in het afgelopen decennium, veel meer dan in buurlanden België en Duitsland. 'Nederland is wat dit betreft het Sodom en Gomorra van de Europese Unie' zegt Elzinga. Dat de burgemeester hier niet democratisch gekozen is, vergroot het afbreukgevaar.

Een burgemeester die uitglijdt over een vermeende privékwestie, draagt de gevolgen daarvan ook nog mee na het afleggen van de ambtsketting, weet Yorick Haan. De gewezen bestuurder van Vlieland zag zijn politieke carrière knakken. Tegenwoordig is hij hoofdredacteur van lokale omroep Look TV en Stadsradio Schiedam. 'Vlieland wil ik graag achter me laten,' zegt hij desgevraagd vanaf het redactielokaal. 'Bij sollicitaties heb ik er nog steeds last van. Altijd komt het weer boven.'

Eerherstel

Eén ding heeft Onno Hoes goed ingeschat: na een voortijdig vertrek kan het verstandig zijn om via de rechter te knokken voor eerherstel. Hoes overweegt juridische stappen tegen tv-programma Pownews, dat Robbie op hem afstuurde met een geheime camera.

Soms is procederen de beste weg voor 'vallende burgemeesters', stelt het ministerie van BZK. De kans is namelijk groot dat de rechter oordeelt dat het optreden van Pownews onrechtmatig is. 'Dat is eerherstel waar hij straks mee verder kan', zegt staatsrechtgeleerde Elzinga. In dat geval hoeft de politieke toekomst van Hoes nog niet geheel uitgewist te zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden