Burgemeester Keulen: 'Als iemand weet hoe die vrouwen zich voelden, ben ik het'

De burgemeester van Keulen overleefde in 2015 een aanslag. Begin 2016 werd de stad opgeschrikt door massale aanrandingen.

Henriette Reker laat haar outfit voor carnaval zien. 'Kijk, nu moet ik zo.' Beeld Daniel Rosenthal

Hoe gaat het met u?

'Het gaat heel goed. Dat ik dagelijks bouwen kan aan mijn eigen stad maakt me gelukkig. Ik werkte al jaren voor de gemeente Keulen, dat scheelt. Ik kende de stad van binnenuit. En ik zag dat veel dingen anders moesten, dat was ook mijn motivatie om burgemeester te worden...'

Ik bedoelde eigenlijk, hoe gaat het met u persoonlijk, met uw gezondheid?

'Ah, met mijn gezondheid gaat het goed.'

Resoluut trekt Henriette Reker (60) het kleurige zijden sjaaltje van haar hals. Ze duwt de boorden van haar bloes en colbert opzij, steekt haar blote nek naar voren. 'Kijk. Je ziet nauwelijks meer iets, toch?' Ze draait heen en weer. 'Nee toch?

Inderdaad is vanaf de andere kant van haar schrijftafel slechts een vaag streepje litteken waarneembaar op de plek waar de rechts-radicale, langdurig werkloze Frank S. op 17 oktober 2015 toestak, op een zaterdagmorgen.

De burgemeester van Keulen fatsoeneert haar kragen weer, het sjaaltje blijft op haar bureau liggen, tussen de opengeklapte ordners. 'Ik doe dit alleen bij vrouwen hoor, niet bij mannen.'

Op zaterdagmorgen 17 oktober 2015, een dag voor de Keulse burgemeestersverkiezing, stond Henriette Reker 's morgens te flyeren op de markt in het stadsdeel Braunsfeld. Als partijloze kandidate was Reker populair in de stad, ze stond bekend als aanpakker met weinig interesse in politieke spelletjes. Haar kandidatuur voor het burgemeesterschap werd ondersteund door de CDU, maar ook door de Grünen.

Campagnemateriaal op de plaats delict waar Henriette Reker werd neergestoken. Beeld afp

Reker wilde Frank S., die recht op haar afliep, ook een folder in de hand drukken. Op dat moment stak hij toe, met een mes van 30 centimeter, dwars door haar luchtpijp. Reker zakte in elkaar. Frank S. werd door toevallig op de markt aanwezige agenten overmeesterd.

Later, in de rechtszaal, verklaarde hij dat hij eigenlijk een aanslag op Angela Merkel had willen plegen vanwege haar vluchtelingenpolitiek. Toen dat niet lukte, koos hij voor Reker die zich als ambtenaar voor sociale zaken met de opvang van vluchtelingen had beziggehouden.

Ze won de verkiezing in kunstmatige coma op de intensive care, vergezeld door de Australische golfleraar met wie ze vier jaar geleden trouwde. Toen ze daaruit vijf dagen later wakker werd, nam ze het burgemeesterschap direct aan.

Heeft u getwijfeld?

'Nee. Geen moment.'

U bent vaak beschreven als iemand die niet zo van persoonlijke vragen houdt. Klopt dat?

'Ach ja, ik vind dat het er bij een burgemeester om gaat of hij of zij z'n werk goed doet. Het is toch niet van belang wat mijn lievelingslied is of, ehm, welk merk panty's ik draag. Begrijpt u wat ik bedoel? '

Ik vraag me af of je die scheiding tussen werk en privé zo radicaal kunt maken, zeker in uw geval.

'Nee, misschien kan dat inderdaad niet helemaal. Maar, laat ik het zo zeggen, aan al die aandacht voor mijn persoon moet ik nogal wennen.'

Het rustige zakelijke burgemeesterschap dat Reker zich had voorgesteld, was haar niet gegund. Ruim twee maanden na de aanslag op haar leven kwam de nieuwjaarsnacht. De schokkerige mobieletelefoonbeelden van een overwegend Arabische mannenmassa op het plein tussen de Dom en het Centraal Station gingen de wereld over. 'Keulen' werd een internationaal symbool voor het mislukken van de vluchtelingenpolitiek van Merkel.

Meer dan 1.200 aangiften kwamen in de maanden na 1 januari binnen bij de Keulse politie, waarvan 509 voor seksuele intimidatie of verkrachting. Nu, een jaar later, zijn er drie daders veroordeeld voor aanranding. Er lopen nog 58 processen tegen 83 verdachten. Veel verdachten zijn vrijgesproken wegens gebrek aan bewijs.

Jaarwisseling Keulen

Meer dan 1.200 aangiften kwamen in de maanden na 1 januari binnen bij de Keulse politie, waarvan 509 voor seksuele intimidatie of verkrachting. Wat gebeurde er precies in Keulen? (+)

In Nederland krijgen enkele tientallen overlastgevende asielzoekers tijdens de jaarwisseling een gebiedsverbod opgelegd, 'om Keulse toestanden te voorkomen'.

Heeft het gezien deze cijfers nog zin om verder te onderzoeken en verder te procederen? Of is het beter een streep onder de nieuwjaarsnacht te zetten?

'Ik identificeerde me direct met al die vrouwen toen ik wist wat er was voorgevallen. Ik was zelf net slachtoffer van een geweldsdelict geworden. Ik kan me voorstellen dat mensen getraumatiseerd zijn geraakt.

'We zijn de slachtoffers verplicht elk spoor na te gaan, vind ik. Maar het probleem is die mensenmassa. Die vrouwen waren uitgeleverd aan een horde van mannen die er, laat ik zeggen, allemaal nogal vergelijkbaar uitzagen. In het donker. En dan die slechte opnamen. Dat bemoeilijkt de opsporing.'

Ik identificeerde me direct met die vrouwen, zegt u. Maar destijds kreeg u veel kritiek omdat u niet snel genoeg medeleven zou hebben getoond met de slachtoffers.

'Ja, ik had dat wel beter kunnen laten zien. Maar je kunt echt niet... ik geloof écht dat er nauwelijks iemand bestaat die zich beter kan voorstellen hoe die vrouwen zich hebben gevoeld dan ik.

'Maar ik moest er allereerst voor zorgen dat Keulen weer veilig was. Daar was echt niets van terechtgekomen als ik was gaan zitten huilen en had verteld dat ik begreep hoe de slachtoffers zich voelden.'

Was u bang dat de situatie op u zou terugslaan, dat u als burgemeester geslachtofferd zou worden voor de fouten die er zijn gemaakt die nacht?

'Ja. Maar ik hoorde ook pas zaterdag wat er aan de hand was (31 december 2015 was een donderdag, red.). Dus heb ik die maandag iedereen gebeld en we zijn dinsdag bij elkaar gekomen om spijkers met koppen te slaan over toekomstige evenementen.

'Ik heb zo snel als ik kon gehandeld. Carnaval stond voor de deur. En dat is me overigens ook verweten, dat ik te snel aan carnaval dacht. Maar dat is toch mijn baan! De stad moest de veiligheid van evenementen zo snel mogelijk weer kunnen garanderen. Pas als deze nacht goed afgelopen is, is de wond in de stad weer geheeld.'

Bent u nerveus voor de komende nieuwjaarsnacht?

'Nee. Ik zal op de dag zelf wel wat gespannen zijn, vermoed ik. Maar we zijn extreem goed voorbereid. We hebben hier in een jaar tijd het hele veiligheidsapparaat opnieuw opgebouwd: we hebben een speciaal loket voor veelplegers, een Security Point voor vrouwen en meisjes die zich bedreigd voelen, een coördinatieteam voor de veiligheid van evenementen en we hebben op Nieuwjaar mobiele videobewaking.'

Heeft u weleens geprobeerd het gedrag van die groep mannen, de daders, te begrijpen?

'Ik heb steeds gezegd dat de daders hiernaartoe gekomen zijn met een ander vrouwbeeld - in combinatie met drugs en alcohol. Dat is absoluut geen excuus, nergens voor, maar dat vrouwbeeld ken ik zelf nog uit mijn jeugd.

'Toen ik hier in Keulen opgroeide, was het de normaalste zaak van de wereld, helaas, dat je als meisje tijdens carnaval in een handtastelijke situatie terechtkwam. Afschuwelijk.

'Ik wilde naar het gymnasium. Dat leidde tot een familiediscussie. 'Ze trouwt toch een keer, waarom zou je haar dan naar het gymnasium doen?', zei mijn vader. 'Omdat haar cijfers goed genoeg zijn', zei mijn moeder. En dan mijn vader: 'Ja, dat heeft toch niets met later te maken.' 'Hij is vroeg gestorven, vlak na mijn eindexamen. Voor hij doodging zei hij nog dat ik in elk geval niet mocht gaan studeren. Ik ging toch.'

Het duurt dus lang om zo'n vrouwbeeld te veranderen...

'Ja, daar is veel werk aan de winkel. Die mensen moeten een inhaalslag maken, moeite doen om te integreren. En ook de stad moet z'n best doen om de integratie te laten slagen. Voor carnaval verspreiden we in alle asielzoekerscentra weer folders met uitleg en gedragsregels.'

Houdt u van carnaval?

'Ja heel erg. Altijd al.'

Als wat gaat u het liefst verkleed?

'Ik ging altijd graag zo onherkenbaar mogelijk, als Aziaat ofzo. Maar nu..., wacht.'

Henriette Reker staat op en loopt naar een van de zware houten kasten. Ze haalt er, breed glimlachend, een roodwitte jacquet uit en iets wat eruitziet als een enorme bol met veren.

'Kijk. Nu moet ik zo. De burgemeester is erelid van carnavalsvereniging, Die Rote Funken. Ze moesten er nog wel over vergaderen of dat erelidmaatschap ook voor een vrouwelijke burgemeester gold, maar ze besloten dat het kon. En kijk, deze hoed hoort erbij, enorm hè? Dat noemen ze de kip.'

Ze hangt het pak weer in de kast en loopt terug langs de hoge ramen van de tweede verdieping van het stadhuis, waar Henriette Reker doorgaans werkdagen van veertien uur maakt: van 's morgens 8 tot 's avonds 10, alles vol gepland. Voor de Volkskrant heeft ze precies een uur.

Ze zet het raam open, snuift. Beneden is het kerstmarkt. 'Wat heerlijk. Ik ruik zelfs de glühwein.'

Gaat u zelf anders met mensenmassa's om sinds de aanslag op uw leven?

'Nee ik ben niet angstig. Niemand wordt voor de tweede keer slachtoffer van zoiets. Echt. Ik ben niet bang. Al zei mijn man laatst wel: je moet zorgen dat je niet de eerste bent die wel voor de tweede keer slachtoffer van een aanslag wordt. Maar zelf ben ik daar dus echt niet bang voor.'

U heeft zelf getuigd in de zaak tegen uw aanvaller, Frank S. U heeft hem daar in de rechtbank gezien. Hij bood zijn excuses aan. U wilde die niet aannemen. Waarom niet?

'Het proces duurde maanden. Al die tijd heeft hij geen enkele keer de indruk gegeven dat hij spijt heeft van zijn daad. Er was geen berouw. Eerder het tegendeel: hij maakte steeds duidelijk dat hij zich niet van de aanslag distantieerde. Daarom vond ik de excuses, aan het eind van het proces, vlak voor zijn veroordeling, gewoon niet geloofwaardig.'

Bestaat de kloof tussen burger en politiek waarover nu zo vaak wordt gesproken?

'Veel mensen denken dat politici alle binding met de samenleving kwijt zijn, dat ze überhaupt niet luisteren. Naar deze mensen die zo denken moeten we bijzonder goed luisteren, zodat ze niet in de armen van de rattenvangers lopen.'

Rattenvangers?

'Ja, de AfD (Alternative für Deutschland, red.) en andere rechts-populistische partijen, die wel problemen agenderen maar nergens een oplossing voor bieden. Maar als spreekbuis voor de mensen die zich verloren en genegeerd voelen, doen ze het goed. En daarom moeten we dus met die mensen praten, naar hen luisteren, hun het gevoel proberen terug te geven dat ze deel uitmaken van de maatschappij.'

U bent dit voorjaar een serie gesprekken met burgers begonnen. Wat heeft u daarvan geleerd?

'Hoe waardevol het is om het gesprek aan te gaan, in de eerste plaats. De tijd is voorbij dat je als burgemeester op een podium kon gaan staan en een verhaal houden. Ik heb bij die bijeenkomsten gevraagd hoe mensen het liefst vertegenwoordigd willen worden.

'Mensen moeten weten en voelen dat ze invloed kunnen uitoefenen. Maar ik heb ook geleerd dat je als gemeente moet laten zien dat volksvertegenwoordiging grenzen kent. Dat het geen synoniem is voor altijd je zin krijgen. Maar dat moet je wel uitleggen.

'Laatst, tijdens zo'n bijeenkomst, kwam er een man naar me toe, diep gefrustreerd. Hij had een voorstel naar de gemeente gemaild en nooit antwoord gekregen. Zoiets kan gewoon niet. Als gemeente moet je altijd terugkoppelen, om te voorkomen dat er een restje frustratie achterblijft.'

Fulmineerden mensen tijdens deze bijeenkomsten ook tegen vluchtelingen?

'Dat gebeurt vooral bij inspraakavonden over de bouw van asielzoekerscentra. Maar het zijn altijd eenlingen. Hier in Keulen heeft die nieuwjaarsnacht nauwelijks gevolgen gehad voor hoe mensen naar vluchtelingen kijken. Mij is ook geen enkel verhaal bekend van een vrijwilliger die daarom gestopt is. De crisis die in Keulen zou zijn ontstaan, is echt een projectie van de media, die de beelden van het stationsplein steeds weer herhaald hebben.

'Keulen kan dit. Het is van oudsher een migrantenstad, hier kwamen de eerste gastarbeiders. Ik moet er niet aan denken dat zoiets in Dresden was gebeurd. Dat was pas uit de hand gelopen... daar lopen de mensen veertig jaar achter.'

Dus u bent optimistisch over de integratie?

'Mijn Mutti zegt altijd: niemand vlucht voor z'n plezier. Dat zit er bij mij ingebakken. Mijn moeder is 96 en na de oorlog uit het huidige Polen naar Keulen gevlucht. Op haar leeftijd herinner je je dingen die een half leven geleden zijn gebeurd veel beter dan wat vorige week is gebeurd en ik weet dat wat ze tijdens die vlucht heeft meegemaakt. Dat was hard.

'Die mensen verliezen alles: hun huis hun familie, hun vrienden, daar herinnert mijn moeder me steeds weer aan. Alleen hun talenten nemen ze mee en hun wilskracht.

'Dus ja, ik zie de vluchtelingen als een kans voor onze maatschappij. Uiteindelijk. Maar we moeten geduld hebben, meer geduld hebben.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.