Burgemeester Jan van Zanen: een rebel in keurslijf

Pragmatisch en flexibel, liberaal tot in zijn tenen, aimabel en grappig. Hij bezit echt de competenties van een burger vader, niet zozeer die van een politiek voorman. Zaterdag, als de Tour de France er van start gaat, zijn alle schijnwerpers op Utrecht gericht. En daarmee ook een beetje op gastheer Jan van Zanen.

Burgemeester Jan van Zanen fietst van zijn werk naar huis langs het Rietveld Schröderhuis aan de Prins Hendriklaan in Utrecht. Beeld Jiri Buller

De jaarlijkse lintjesregen in Amstelveen was altijd een happening toen Jan van Zanen er nog burgemeester was. Niet alleen de gedecoreerden, ook vrienden en familie keerden opgetogen huiswaarts. Zij waren getuige geweest van een ruim twee uur durende, haast cabareteske happening.

Snel schakelen van serieus naar een grap, oog en oor hebben voor iedereen, het gevoel geven er voor jou te zijn - zo is Van Zanen (53) in zijn element. Sinds anderhalf jaar is hij burgemeester van Utrecht, en deze week dus gastheer van de Tour de France.

De Tour kan geen betere gastheer treffen, zegt Herbert Raat, wethouder in Amstelveen. 'De Fransen zullen versteld staan van de ontvangst. Zijn charme doet niet onder voor die van de Fransen.'

Duimen opsteken

En Utrecht kan zich geen betere verkoper wensen. In gloedvolle betogen kan hij zink laten glimmen alsof het goud is en schetst hij een stad bijna te mooi om waar te zijn. Voormalig VVD-leider Frits Bolkestein zei ooit: 'Van Zanen kan als een soort dominee zelfs de meest ongelovige bekeren tot het liberalisme.'

Van Zanen is er met zijn volle gewicht. Praat met zijn hele lijf, buigt naar voren, strekt armen, heft handen, balt vuisten, wijst vingers en steekt duimen op. Hij schudt handen, slaat op schouders en lacht veel. Koppelt mensen aan elkaar en regelt dat een vraag op de juiste plek komt.

Het glas heffen met een lid van het Koninklijk Huis, op de tribune van stadion Galgenwaard een worst eten met FC Utrecht-supporters - het gaat hem even gemakkelijk af. Hij is dol op grote groepen mensen, publiek vindt hij prachtig.

Jan van Zanen als voorzitter van de VVD. Beeld .

Oefenen

Hij oogt losjes, maar bereidt zijn optredens tot in de puntjes voor - ook huisbezoeken aan honderdjarigen en diamanten trouwparen. Hij vertrekt niet voordat hij is geïnformeerd over het wel en wee van de feestvarkens en hun namen heeft geoefend.

Belangrijke vergaderingen oefent hij thuis, voor de spiegel repeteert hij zijn speech, zei hij tegen de Amersfoortse Courant. 'Ik lees alles waarmee ik mijn voordeel kan doen en blijf twijfelen tot aan het laatste moment: klopt dat getal in dat beleidsstuk nu echt en waar is de ambtenaar die mij dat aspect nog een keer kan uitleggen?

'Van Jantje van Zanen wordt gezegd dat hij het allemaal uit zijn mouw schudt, maar zo is het echt niet. Vooraf sterf ik van de zenuwen en na afloop ben ik helemaal leeg. De volgende dag moet ik bijtanken, nauwelijks tot werken in staat.'

Utrecht staat volledig in het teken van de Tour, die daar zaterdag van start gaat. Beeld ANP

Buffelen

Hij heeft het altijd van hard werken en discipline moeten hebben. Voor Grieks en Latijn op het gymnasium moest hij buffelen. De mythologie kon hij uit zijn hoofd leren, maar de vertalingen moest hij uit zijn tenen halen.

Op zijn 21ste ging hij naar de Cornell University Law School in het Amerikaanse Ithaca om Master of Laws te worden. Anderhalf jaar studeerde hij er van 's ochtends vroeg tot 's avonds laat.

Het liberalisme ('Neerlands gezelligste ideologie', vindt Van Zanen) is hem aangereikt door zijn familie, die hij omschrijft als hardwerkende middenstanders. Vader architect, moeder verpleegkundige, grootvader handelde in kaas. Edammer, Van Zanen is er dol op, graag gecombineerd met een frisse witte wijn, het liefst een Chardonnay.

Beeld ANP

Bijzondere jongen

Op de middelbare school wist Van Zanen al dat hij burgemeester wilde worden, zegt jeugdvriend Cees van Beers, hoogleraar management van technische innovaties aan de TU Delft. Samen richtten ze de JOVD-afdeling Edam-Volendam op, 16 jaar jong. Van Zanen was de drijvende kracht. 'Hij heeft het vermogen mensen aan zich te binden, te mobiliseren en te enthousiasmeren.'

Van Zanen was er sowieso vroeg bij. Op zijn 15de was hij al voorzitter van de commissie kinderfeesten van de Oranjevereniging. 'Hij was een bijzondere jongen', zegt Van Beers, 'een geboren voorzitter.' Sinds deze maand zit hij de Vereniging van Nederlandse Gemeenten voor.

Hij heeft niet voor de politiek gekozen, de politiek heeft voor hem gekozen - zo voelt Van Zanen het. Op de middelbare school zocht hij naar iets waarmee hij zich kon onderscheiden. Voor een sportheld was hij te dik, het 'stoere gedoe met brommers' was niet aan hem besteed.

Biefstuk met friet

Van Zanen was amper aangetreden als burgemeester of hij kreeg het aan de stok met Henk Westbroek, dj, muzikant, kroegbaas en oud-politicus (Leefbaar Utrecht). Die had een boete van 1.300 euro gekregen omdat in zijn café Stairway to Heaven een wijntje was geschonken aan een loktiener van 17 jaar.

De boete werd omgezet in een waarschuwing omdat de gemeente had aangezet tot een strafbaar feit. Kort daarop at Westbroek biefstuk met friet met Van Zanen. 'Hij betaalde uit eigen zak. Hartstochtelijke liberalen als hij heb ik wat mee', twitterde Westbroek. Volgens hem evenaren Van Zanens verstandelijke vermogens die van de halve gemeenteraad. Bij elkaar opgeteld.

Heikele kwesties

Debatteren ging hem wel goed af, daarmee kon hij imponeren, ontdekte hij. Als enige verdedigde hij op een discussiebijeenkomst in een jongerencentrum de verlaging van het minimumjeugdloon - achter een microfoon kon Van Zanen de hele wereld aan. Midden jaren zeventig, de hoogtijdagen van Den Uyl, 'in een kolkende rode zee van leraren en medeleerlingen'.

Of er nu folders op straat moesten worden uitgedeeld of gedebatteerd over heikele kwesties in de plaatselijke politiek - Van Zanen was van de partij. In 1990 werd hij gekozen in de gemeenteraad van Utrecht, enkele jaren later was hij fractievoorzitter, in 1998 werd hij wethouder.

Zijn inspirator is Haya van Someren-Downer (1926-1980), de eerste vrouwelijke partijvoorzitter van de VVD, over wie hij een biografie schreef. Al heeft Van Zanen weinig van de straatvechter die Van Someren was. Van Zanen blijft in de plooi, bemiddelt liever dan dat hij aanvalt en laat kemphanen in hun waarde. Liever het floret dan de botte bijl. 'Als het raak is, is een klein prikje voldoende.'

Plooien gladstrijken

Hij probeert de verhoudingen goed te houden en strijkt plooien glad. Laveren kan hij als geen ander. Teleurstellingen zijn tijdelijk, problemen om te overwinnen, Van Zanen laat zich niet gemakkelijk uit het veld slaan.

Een pragmaticus, flexibel op de inhoud, zoals veel liberalen. Hij mag graag relativeren: 'Grootse plannen, prima, maar zorg eerst dat de stoeptegels recht liggen.' Van weidse visies wordt de stad niet beter, wel van aanpakken.

Van Zanen kijkt hoe de hazen lopen en past zich aan. 'Een man die het proces goed kan begeleiden, het product maakt hem niet zo veel uit', zegt zijn jeugdvriend Van Beers. Hij heeft wel een mening, maar is daar moeilijk op te betrappen, zegt de Amstelveense wethouder Herbert Raat.

Immateriële zaken

Bij het liberale gehalte van Van Zanen plaatst Van Beers een kanttekening. 'Als het om immateriële zaken als abortus en homohuwelijk gaat, is hij een volbloed liberaal. Gaat het om de begroting, vind ik hem eerder conservatief. Hij wil op de centen letten, liberalen proberen iets verder te denken.'

Zijn humor is een belangrijk wapen. Met een kwinkslag haalt hij stoom van de ketel. Een grap, ook ten koste van zichzelf, is snel gemaakt. De Amsterdamse burgemeester Eberhard van der Laan noemde Van Zanen bij diens afscheid van Amstelveen de Paul de Leeuw onder de burgemeesters.

Stelling nemen is niet zijn sterkste kant. Als partijvoorzitter voelde hij zich zichtbaar ongemakkelijk tijdens de felle strijd om het leiderschap van de VVD tussen Mark Rutte en diens rivaal Rita Verdonk.

Losgeslagen kanon

Hij was partijvoorzitter van de VVD in een ongekend hectische periode met botsingen over koers en leiderschap van de partij, het aftreden van partijleider Van Aartsen, het vertrek van Wilders, de lijsttrekkersstrijd tussen Rutte en Verdonk, de affaire-Hirsi Ali, twee verloren verkiezingen - Van Zanen kreeg het allemaal voor zijn kiezen.

Tussendoor had hij af te rekenen met het erelid Hans Wiegel, ooit omschreven als een 'losgeslagen kanon', dat over het dek van de VVD rolt. Die drong aan op het aftreden van het partijbestuur en stelde voor te fuseren met de PVV van Wilders en Trots Op Nederland van Verdonk. Anderen, onder wie Mark Rutte, toen nog staatssecretaris, pleitten voor een fusie met D66 en een socialere koers.

Eerst was Van Zanen verzoenend - 'We moeten niet aan de randen van de eenheid komen' - maar toen het gesodemieter aanhield, sloeg hij met de vuist op tafel: 'Het gelazer moet afgelopen zijn.'

Piranhavijver

Hij voelde zich niet senang in die piranhavijver. Van een interne commissie die de nederlaag bij de Kamerverkiezingen van 2006 onderzocht, kreeg hij ervan langs. Hij was te onzichtbaar geweest als partijvoorzitter en had te weinig gedaan om de machtsstrijd tussen Verdonk en Rutte, die de partij dreigde te verscheuren, de kop in te drukken. Een jaar eerder dan de bedoeling was, legde hij het hoofd in de schoot, de tropenjaren hadden veel van hem geëist. Van zijn ambitie, van de VVD een geoliede ideeënmachine maken - 'Dan komen de kiezers vanzelf' -, was weinig terechtgekomen.

Hij wilde de stad zijn draagkracht teruggeven, zei hij bij zijn aantreden als raadslid van Utrecht in 1990. Utrecht kon volgens hem wel een oppepper gebruiken na een halve eeuw PvdA-dominantie. Voor mensen met de lagere inkomens was goed gezorgd, maar de stad had te weinig te bieden voor de midden- en hogere inkomens, en Utrecht stond er economisch en financieel beroerd voor.

'Wat zonde'

Waar onder de vorige burgemeester, Aleid Wolfsen, alles in Utrecht een probleem werd, heerst onder Van Zanen welhaast de rust van het kerkhof. Een potentieel bommetje met een ongelukkige opmerking van Van Zanen komt niet tot ontploffing. Tijdens het Bevrijdingsfestival ontglipte hem 'wat zonde' toen hij hoorde dat een columniste lesbisch is. Die was daar niet van gediend, gaf hem meteen een veeg uit de pan en liet daarna via Twitter weten zijn opmerking denigrerend en kwetsend te vinden. Hij gaf haar gelijk en zei: 'Ik ben enorm op mijn nummer gezet en ik denk dat het terecht is.'

Braaf maar een rebel

Die stoere taal sloeg hij niet uit bij zijn installatie, 24 jaar later, als burgemeester. Dat past ook niet bij hem, hartstochtelijk liberaal als hij zichzelf noemt. Liberalisme is tolerantie, niet scherpslijpen. Leven en laten leven. Als burgemeester is het zijn taak 'het samen een beetje netjes en gezellig te houden'.

In Trajectum, het magazine van de Hogeschool Utrecht, gaf hij een originele omschrijving van zijn liberalisme: 'Als jij zegt: 'Ik wil dat je dat doet', dan begin ik al te steigeren en zeg ik: 'Pardon? Dat maak ik zelf wel uit! Dat is de liberaal in mij. Ik ben braaf maar ook een rebel, maar dat doe ik dan ook weer heel netjes. Een rebel in een keurslijf, zoiets.'

CV

1961

Geboren in Purmerend, opgegroeid in Edam

1986-1989

Staffunctionaris juridische zaken Gamma, een vereniging van ondernemers in zorg en welzijn, Utrecht

1990 - 2002

Lid gemeenteraad Utrecht

1991 - 1998

Directiesecretaris VOG, ondernemingsvereniging zorg en welzijn, Rijswijk

1996

Thorbeckeprijs voor politieke welsprekendheid, uitgereikt door Frits Bolkestein (links)

1998 - 2005

Wethouder Utrecht

2003 - 2008

Voorzitter VVD

2005-2014

Burgemeester Amstelveen

Vanaf 2014

Burgemeester Utrecht

Vanaf 2015

Voorzitter Vereniging van Nederlandse Gemeenten

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden