Buitensporige sterren

Deze rubriek belicht wekelijks alledaagse dingen met een kunstblik. Vandaag: migraine...

In het blikveld knippert plotseling een lichtje. Het oog ziet een vlek met vervormd beeld. Geluiden en stemmen lijken van steeds verder weg te komen. De mond proeft opeens een specifieke smaak. Dan voelen lippen en wang verdoofd als bij de tandarts, die verdoving trekt naar een arm en een hand, de tastzin smelt weg, alle voorwerpen lijken van watten. Klassieke migraine beroert alle zintuigen, een wonderlijke ervaring, eerst kort euforisch, dan volgt de rekening met dagen barstende hoofdpijn. Door de eeuwen heen was de kwaal een inspiratiebron voor schilders, schrijvers, componisten.

De drie winnaars van de Spinozaprijzen 2009 kondigden bij de prijsuitreiking op 25 november aan dat ze een deel van hun prijzengeld bij elkaar leggen voor een nieuw onderzoek naar de oorzaken van migraine. De neuroloog Michel Ferrari, de natuurkundige Albert van den Berg en de aquatisch ecoloog Marten Scheffer hopen samen iets te vinden waardoor migraineaanvallen kunnen worden voorkomen. De bestaande migrainemedicijnen helpen vooral de hoofdpijn draaglijk te maken.

De veelgelezen neuroloog Oliver Sacks schreef echter in zijn boek Migraine ook patiënten te kennen die de aanvallen niet wilden missen. Vooral de bijna hallucinerende ervaringen met aura’s, kleureffecten, en wonderlijke gevoelens van euforie en dejà vu koesterden zij. Trippen zonder drugsgebruik. En Sacks kon zich daar wel iets bij voorstellen. Die ervaringen zijn waardevoller dan we denken, schreef hij, en belangrijk voor onze cultuur.

Zonder migraine hadden we misschien niet de mystieke werken van Hildegard von Bingen (1098-1180) gehad, opperde hij. Haar teksten en tekeningen in het manuscript Scivia zijn de vroegst bekende migrainekunst, volgens Sacks. Hij citeert haar: ‘Ik zag een grote, zeer imposante, prachtige ster en daarbij een buitensporige hoeveelheid vallende sterren die met de ster zuidwaarts gingen. (..) En plotseling waren ze alle gedoofd en in zwarte kooltjes veranderd (..) en verdwenen ze in een peilloze diepte zodat ik ze niet meer kon zien.’

Alice in Wonderland zou heel anders zijn geweest als schrijver Lewis Carroll geen migrainelijder was geweest. Van hem weten we het zeker, hij heeft zijn aanvallen in detail beschreven. Virginia Woolf schreef eveneens over haar kwaal. Freud en Nietzsche ook. Over musici als Mozart, Chopin, Mahler en Elvis Presley gaat het verhaal dat ze aan migraine leden.

Migrainepatiënten herkennen hun aura’s in de werken van De Chirico, Picasso en Dalí. Op de websites van hun verenigingen wordt het schilderij De schreeuw van Edvard Munch gezien als het migrainewerk bij uitstek. Die kronkelende kleurlijnen, die handen tegen de oren voor het onverdraaglijke geluid. Het landschap schreeuwt, heeft Munch geschreven als uitleg. Maar hij leed aan zoveel, van zware depressie tot alcoholisme.

Migraine is ongrijpbaar, met eindeloos persoonlijke variaties. 12 procent van de Nederlanders heeft het. Wat zou de invloed van migraine zijn op de niet-westerse kunst, met al zijn magie? Iets voor de Spinozaprijswinnaars van 2010?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden