buitenpaarse paringen

Kunnen wij iets leren van het vreemdgaan der dieren? Volgens gedragsbioloog Liesbeth Sterck (45) lijken mensen meer op vogels dan op apen....

Kom bij Liesbeth Sterck niet aanzetten met stellingen als ‘monogamie is onnatuurlijk’ of ‘ik wil wel trouw zijn, maar mijn genen niet’. Zo simpel werkt het niet, zegt de gedragsbioloog. ‘Dat is oneigenlijk gebruik van biologische argumenten.’

Sterck, hoofddocent gedragsbiologie aan de Universiteit Utrecht, onderzocht de strijd tussen de seksen – bij apen. Als apenexpert wordt ze vaak gevraagd vergelijkingen te maken met de mens. Zo hield ze al eens een lezing waarin ze de menselijke seksuele voorkeuren aan de hand van de evolutie verklaarde. Monogamie is, zegt ze, een beproefd model. De mens leeft vermoedelijk al zo’n twee miljoen jaar relatief monogaam. Voor die tijd waren de lengteverschillen tussen man en vrouw stukken groter, wat wijst op een anders ingericht seksleven, met meer concurrentie tussen de mannetjes, zoals bij gorilla’s, die in een haremsysteem leven. Sterck: ‘De vragen zijn steeds: welk gedrag geeft nu een voordeel? En welk gedrag geeft een grotere bijdrage aan de volgende generatie? De strategie kan bijvoorbeeld zijn: als man heel lang bij één vrouw blijven en goed voor de kinderen zorgen. Een andere mogelijke strategie is zo veel mogelijk vrouwen bezwangeren en niet zorgen. Maar dat bepaald gedrag biologisch voordelig is, wil nog niet zeggen dat het geaccepteerd wordt door de maatschappij.’

Waarom doen mensen aan overspel? ‘Eerst even over het woord: binnen de biologie noemen we dat buitenpaarse paringen, en die kun je alleen maar hebben op het moment dat je daadwerkelijk een paarband hebt. Dat klinkt heel wiedes, maar dat is de voorwaarde. Er zijn meer dieren met zo’n monogame paarband, maar mensen zijn monogaam in een groep, en dat is vrij bijzonder. Dat zie je niet zo veel, bij zoogdieren al helemaal niet. Volgens sommige biologen lijken we in ons seksueel gedrag nog het meest op een kolonie broedende vogels.’

Niet op apen? ‘Nee, niet zoveel. Gibbons zijn monogaam en penseelaapjes. Die laatste zijn naast monogaam ook polyandrisch, dus dan heeft het vrouwtje twee mannetjes.’

Bij vogels is overspel een populaire strategie. ‘Wat je ziet bij vogels – en het zou me niet verbazen als het bij de mens hetzelfde werkt – is dat wanneer een man en een vrouw een paarband hebben en kinderen krijgen, ze toch nog kijken of zij hun reproductief succes op een of andere manier kunnen verhogen.

Mannetjes kunnen er een tweede partner bij kiezen en hun zorg over beide vrouwtjes verdelen.’

Het model Harry Mens – inzetten op twee gezinnen. ‘Dat kán voor een man voordelig zijn. En ook voor vrouwen kan overspel genetische voordelen hebben. Bijvoorbeeld omdat haar extra partner genetisch gunstiger is dan haar huidige partner, of omdat hij haar materiële zaken kan geven. Bij vogels werkt dat ook zo.’

Is het mogelijk om serieus onderzoek te doen naar overspel?

‘Bij mensen? Dat is heel moeilijk.’

Er is nog nooit een bioloog op gepromoveerd? ‘Voor zover ik weet, niet. Wel op overspel bij dieren; veel vogelonderzoeken gaan over overspel. Dat er naar mensenoverspel weinig onderzoek is gedaan, is waarschijnlijk omdat het onderwerp gevoelig ligt, de uitkomst kan ontzettend belastend zijn. Er zijn wel wat getallen, maar die zijn dan tevoorschijn gekomen tijdens onderzoek naar andere zaken. Zo kwam uit een onderzoek naar erfelijke ziekten naar voren dat vier tot vijftien procent van de kinderen niet van de vermeende vader is. Die cijfers zijn alleen niet hard. Je hoort van de onderzoekers nog wel eens dat het oudste kind van de onderzochte families opvallend vaak niet kwam opdagen; die kon dan toevallig niet. Dat kind is dan mogelijk van een andere man dan degene met wie de vrouw getrouwd was.’

Je kunt, behalve het nageslacht, toch ook de overspeligen zelf onderzoeken?

‘Je kunt mensen vragen stellen over overspel, maar dan blijft het de vraag hoe betrouwbaar de antwoorden zijn. De bioloog Karl Grammer heeft wel interessant onderzoek gedaan naar seksuele signalen. Hij heeft op verschillende momenten foto’s laten maken van vrouwen in discotheken, en vervolgens de hormooncycli van die vrouwen nagetrokken. Rond de ovulatie bleken zij zich bloter te kleden en gingen ze vaker alleen stappen. Maar dat hoeft natuurlijk niks met overspel te maken te hebben. Grammer constateerde alleen dat vrouwen zich op dat moment meer aanbieden dan wanneer ze niet ovuleren.’

Gaan mannen en vrouwen even vaak vreemd?

‘Als je vraagt met hoeveel partners mensen seks hebben gehad, zie je grappig genoeg een discrepantie tussen mannen en vrouwen. Mannen zeggen meer aan seks te doen. Dat kan natuurlijk niet, want in een populatie waarin evenveel mannen als vrouwen zijn, hebben zij ook evenveel verschillende partners. Mannen ronden kennelijk naar boven af, vrouwen naar beneden. Vrouwen zijn geneigd zich kuis voor te doen, terwijl mannen denken: kijk mij eens. Dat komt overeen met de fundamenteel biologische ongelijkheid in voortplanting tussen man en vrouw. Als een man overspel pleegt, maar bij zijn partner blijft, hoeft dat geen consequenties voor de relatie te hebben. Bij een vrouw zijn de risico’s op consequenties groter; zij kan zwanger worden van een ander.’

Werkt emancipatie overspel in de hand?

‘Het werkt met vuistregels: op het moment dat vrouwen goed voor zichzelf kunnen zorgen en de man niet onmisbaar is voor de verzorging van de kinderen, is overspel minder bedreigend. De consequentie daarvan kan zijn dat het meer gedoogd wordt. Je krijgt dan wel zo’n complex van samenhangende eigenschappen; het wordt gedoogd, dus mensen zijn minder jaloers, maar wat kop en staart is blijft altijd moeilijk. Er zijn ook samenlevingen met een ander model. In Oceanië, waar de seksuele moraal wat losser is, zorgen de broers van de vrouwen voor de kinderen. Niet hun echtgenoten. Die situatie sluit aan bij berekeningen over vaderzekerheid. In een maatschappij met een lage vaderzekerheid, kan het gunstiger zijn om de kinderen van je zus op te voeden; aan hen ben je dan waarschijnlijk meer verwant.

Waarom doen mensen niet gewoon openlijk aan seks? Zo van: hé, kom.

‘Bij mijn weten is dat nooit goed uitgezocht. Onze naaste verwanten, de bonobo’s en chimpansees, hebben gewoon seks waar anderen bij zijn. Het kan ermee te maken hebben dat verborgen seks de paarband stimuleert. Je moet zoiets vanuit het individu zien: welk voordeel had het voor ons om seks te verstoppen? Het kan zijn dat het verbergen de jaloezie doet afnemen, maar dat is onontgonnen terrein.’

Welk onderdeel van seksueel gedrag zou meer onderzocht moeten worden?

‘De rol van vrouwen, die werd vroeger vaak als passief voorgesteld. Biologen komen er nu achter dat vrouwen waarschijnlijk een veel actievere rol hebben. Kippen bijvoorbeeld, gooien het sperma van een niet-dominante haan er al uit voor hij er is afgeklommen, terwijl ze sperma van dominante mannen in zich houden. Dat heet cryptic female choice. Ze paren wel, maar na de paring is het: dit sperma hoef ik niet, dat wel. Er is ook onderzoek gedaan bij mensen – ik weet niet hoe goed dat was – waaruit blijkt dat vrouwen eerder bevrucht raken wanneer ze klaarkomen.’

Kun je genetisch aanleg hebben voor promiscue gedrag?

‘Dan krijg je weer zo’n biologisch antwoord: het is mogelijk, veel meer kun je er niet over zeggen.’

Ronnie Brunswijk heeft, schatte hij zelf ooit, zo’n honderd kinderen. Genetisch is hij dus aardig geslaagd.

‘Vanuit een evolutionair perspectief wel. Je hebt jezelf op meerdere plaatsen voortgeplant. Of je als persoon geslaagd bent, is vers twee.’

Het is modieus om genen overal de schuld van te geven. De evolutionair bioloog Richard Dawkins noemt genen egoïstisch. In zijn ogen hebben ze slechts één doel: voortplanting.

‘Maar genen zijn slechts egoïstisch in de zin dat ze proberen zichzelf te reproduceren. Tegelijkertijd moeten ze ook samenwerken met het genoom, anders komen ze niet in een volgende generatie terecht. Selectie komt op alle niveaus voor, en het kan best dat je door samenwerking – dus door juist niet egoïstisch te zijn – het meest bereikt, óók op genetisch niveau.’

Tegenwoordig gebruiken mensen tijdens hun overspel anticonceptiemiddelen. Is dat evolutionair gezien onhandig?

‘We zijn nu pas anderhalve generatie met anticonceptie bezig, dat is veel te kort om daar iets over te zeggen. De mechanismen die ons sturen, zijn geselecteerd in een periode die heel veel generaties omvat.’

Waarin lijken we juist niet op apen?

‘Apenmannetjes vinden jonge vrouwtjes die nog nooit een kind hebben gekregen, veel minder aantrekkelijk dan die met bewezen vruchtbaarheid, en naar het nageslacht kijken ze niet meer om. Wat je ziet bij mensen is dat mannen vaak op jonge vrouwen vallen. Grappig genoeg doen ze dat waarschijnlijk omdat ze ervan uitgaan dat ze bij die vrouw blijven. Ze kiezen daarmee voor een langere paarband.’

Mannen vallen op jonge vrouwen juist vanwege hun monogamie?

‘Dat kan, ja. Ze zoeken een jonge vrouw om een lange reproductieve carrière bij te hebben. Wat apen dan weer met mensen gemeen hebben, is dat seksueel gedrag en ovulatie in meer of mindere mate losgekoppeld zijn. Vrouwtjes zijn ook geïnteresseerd in seks als ze niet ovuleren, of als ze zwanger zijn, of als ze zogen. Chimps en bonobo’s geven die ovulatie wel, vrij grof, aan met sekszwellingen – heb je die wel eens gezien?’

Op televisie.

‘Dat zijn in feite een soort vlaggetjes die ze ophouden. Mensen laten de ovulatie juist niet zien. Wetenschappers die mensachtigen bestuderen hebben vaak gezegd dat dit een unieke, menselijke eigenschap is, maar dat is niet zo. Bij penseelaapjes is van de ovulatie, net als bij mensen, ook niks te zien. Dat verbergen van de vruchtbare periode zou een reden kunnen hebben, want het maakt het voor mannetjes moeilijker om hun vrouwtjes af te schermen voor andere mannetjes.’

Vrouwen zijn fysiek ingesteld op overspel?

‘Je kunt zeggen dat het ze, biologisch gezien, wel makkelijk wordt gemaakt.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden