Buitenlandse Zaken noemt rede Bolkestein populistisch

De Noordwijkse rede van VVD-leider Bolkestein is uitermate slecht gevallen op het ministerie van Buitenlandse Zaken. Bolkesteins oproep om harder te knokken voor het nationale belang wordt afgedaan als populistisch....

Van onze verslaggever

Ewoud Nysingh

DEN HAAG

Bolkesteins opmerkingen over het zinloze rondpompen van geld in de Europese Unie en de positie van Nederland als netto-betaler in plaats van netto-ontvanger behoeven een genuanceerd antwoord. 'En dan haakt driekwart van de bevolking af', aldus de ambtenaar. Daar kwam nog bij dat minister van Buitenlandse Zaken Van Mierlo zaterdag al half op weg was naar Washington en dus de verdediging niet goed kon leiden.

Bolkestein creëert een negatieve sfeer rond de Europese Unie, meent Buitenlandse Zaken. Van Mierlo en zijn diplomaten vrezen dat de Thatcheriaanse I want my money back-retoriek en het beeld dat Nederland vaak grote klappen krijgt toegediend in de EU moeilijk zijn weg te werken.

In Noordwijk waren niet alle VVD-leden het met hun voorman eens. Een wat ouder lid zei ronduit zich rot geschrokken te zijn van wat hij een uitermate nationalistisch getinte rede noemde. De aanwezige VVD-afgevaardigde in het Europees Parlement en de VVD-werkgroepen bleken het lang niet op alle punten met Bolkestein eens. Op Buitenlandse Zaken verluidt dat er nogal wat telefoontjes zijn binnengekomen van VVD-leden die zeiden er behoefte aan te hebben zich te distantiëren van Bolkesteins uitlatingen.

Buitenlandse Zaken is altijd bezig met het nationale belang tijdens onderhandelingen, zo heet het. In Brussel staat Nederland bekend als een keiharde onderhandelaar.

Maar, zo wordt op Buitenlandse Zaken toegegeven, Nederland heeft zo zijn eigen manier om het nationale belang naar voren te brengen. Terwijl het om het eigen belang gaat, geeft Nederland er in de argumentatie wel eens een supranationale draai aan. Dat is een beetje hypocriet, zo wordt erkend.

Voorbeelden van een krachtige Nederlandse houding in Brussel zijn, aldus Buitenlandse Zaken, het verzet tegen de totstandkoming van een interne markt op energiegebied en, jaren geleden, het verzet tegen een poging van Brussel om het percentage te verkleinen dat Nederland van de inning van douanerechten mag behouden.

Nederland is inderdaad, zoals Bolkestein en minister van Financiën Zalm (VVD) klagen, netto-betaler geworden aan de EU door de hervorming van het landbouwbeleid. Maar, aldus Buitenlandse Zaken, daar is Nederland een groot voorstander van geweest omdat het dirigistische systeem van prijsondersteuning werd afgeschaft ten gunste van een meer marktgericht systeem van inkomenssteun, los van de produktie.

Daardoor worden de landbouwoverschotten verminderd en gingen de prijzen voor de consument omlaag. Bovendien zou de Uruguay-ronde van de GATT over de mondiale vrijhandel zijn mislukt als de hervorming niet was doorgegaan, De GATT, nu Wereldhandelsorganisatie (WTO), is van groot belang voor Nederland met zijn open economie.

Bolkesteins weergave van het optreden van Buitenlandse Zaken tijdens 'Zwarte Maandag' ('het meest recente voorbeeld van onze naïeve kijk op de wereld', aldus de VVD-leider) is er, aldus een diplomaat, volledig naast. Op die dag, 30 september 1991, presenteerde Nederland als EU-voorzitter in de aanloop naar de Top van Maastricht een blauwdruk voor een nieuw Europa. Het stuk werd van tafel geveegd. Alleen de Belgen waren voor.

Natuurlijk zijn er grote fouten gemaakt. Het probleem van het stuk was niet, aldus Buitenlandse Zaken, dat het veel te supranationalistisch was, maar dat het interne tegenstrijdigheden bevatte. Het was een communautair stuk, maar niet op het gebied van het gemeenschappelijk buitenlands- en veiligheidsbeleid.

De Britten haakten af omdat ze het te communautair vonden, en de Fransen omdat ze zich niet konden vinden in het in hun ogen te magere hoofdstuk over het buitenlands- en veiligheidsbeleid. 'De Fransen hadden onmiddellijk ja gezegd als ze meer tegemoet waren gekomen, en dan hadden de Duitsers ook voor gestemd, want die waren niet echt ontevreden', aldus Buitenlandse Zaken.

De Nederlandse ambasadeur in Bonn, Van Walsum, heeft onlangs gewaarschuwd voor de 'Europese jungle', een minder communautair gericht Europa waarin het recht van de sterkste geldt. Van Walsum, ten tijde van 'Zwarte Maandag', de belangrijkste beleidsadviseur van toenmalig minister Van den Broek van Buitenlandse Zaken, zegt dat Nederland moet oppassen omdat, als puntje bij paaltje komt, Duitsland ook tijdens de Toetsingsconferentie van het Verdrag van Maastricht in 1996 voor zijn nauwe band met Frankrijk zal kiezen.

Van Walsum heeft vermoedelijk gelijk, aldus Buitenlandse Zaken. Bolkestein denkt dat de band tussen Frankrijk en Duitsland minder hecht is dan de regering denkt. Daarom moet Nederland volgens hem niet 'aanschurken' tegen de Frans-Duitse as, en de vorming van kerngroepen voorkomen zodat de Britten niet geïsoleerd raken.

De analyse van Bolkestein dat het steeds zelfbewuster optredende Duitsland zich binnen de EU steeds minder zal aantrekken van Frankrijk en dat Nederland daarom zijn Atlantische positie moet uitbouwen, wordt door Buitenlandse Zaken met kracht verworpen. In het veelbesproken stuk van de CDU/CSU staat dat Duitsland juist absoluut geen zin heeft in een Europese Alleingang.

'Het is het oude verhaal, maar de Britten begrijpen nog steeds niet dat de EU geen losse vrijhandelszone kan blijven en dat je, als je de Duitsers erbij wilt houden, vaste structuren nodig hebt. De Britten willen niets met Europa en daardoor bepalen ze ook de agenda niet. Als je ziet dat Frankrijk en Duitsland wel wat willen, moet je je daarbij aansluiten, samen met België en Luxemburg.

'Dat noem ik judo-diplomatie. Nederland moet als een goede judoka meebuigen in de richting van het geweld. Ook al zou je willen, je kunt de kracht van Bonn en Parijs niet breken. Maar je kunt wel zodanig sturen, dat niemand pijn lijdt', aldus een belangrijke adviseur van Van Mierlo.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.