Buitenlander heeft het altijd gedaan

Als de omstandigheden moeilijk zijn, hebben ook in vroeger eeuwen vreemdelingen de schuld gekregen van problemen. Vraag is hoe je daar in de huidige tijd mee omgaat....

In tijden van collectief onbehagen keert het volk zich tegen de vreemdeling, de nieuwkomer, de ander. Etnische diversiteit en democratie gaan slecht samen. Daarvan bestaan in de wereldgeschiedenis talloze voorbeelden. De multiculturele samenleving is een illusie. Met deze ferme boodschap zette Eugen Weber, Amerikaans historicus van de moderne tijd, de toon voor een driedaagse internationale conferentie vorige week in Amsterdam.

Vanuit de gehele wereld waren historici naar Amsterdam gekomen om zich te buigen over de fricties tussen politieke democratie en etnische diversiteit. Dat het thema van het congres in Nederland met de razendsnelle opkomst van Fortuyn een extra dimensie had gekregen, was de congresgangers niet ontgaan. 'Er is wat bij jullie aan de hand, hè?', kregen de organisatoren te horen op de dag dat de taarten voor Fortuyn alle voorpagina's en nieuwsprogramma's haalden.

De hele westerse wereld worstelt met migratiestromen. De centrale vraag op de conferentie was of de geschiedenis de bestuurlijke elites een handvat kan bieden om de problemen in aanvaardbare banen te leiden. Weber, geboren in Roemenië, en al decennialang verbonden aan Amerikaanse universiteiten, kwam in zijn openingsrede met een karrenvracht aan historische voorbeelden van spontane xenofobie.

Hij citeerde Claude Levi-Strauss, die in 1952 een pamflet schreef voor Unesco met de titel Ras en geschiedenis, waarin hij stelt dat elke samenleving woorden heeft voor good guys, leden van de groep, en voor bad guys, de buitenstaanders. Zo had je de Barbaren, mensen die de taal van de Grieken niet meester waren. En vervolgens het advies van Aristoteles aan Alexander: 'Behandel alleen de Grieken als menselijke wezens, en kijk op alle anderen neer als op dieren en planten.'

Al voor de vorming van natie-staten hadden bevolkingsgroepen de neiging buitenstaanders de schuld te geven van alles wat niet naar wens verliep. Stedelingen wantrouwden de zwervers van het platteland. Weber, gespecialiseerd in de moderne Franse geschiedenis: 'De migrerende steenhouwers van de Creuse waren in de negentiende eeuw voor Parijs wat nu de Algerijnen zijn. Elke plaats en elke periode heeft zijn eigen anderen, die worden gewantrouwd, die doelwit zijn en om het minste geringste worden uitgesloten.'

Via de joden en zigeuners, overal door de eeuwen heen een gewild doelwit, kwam Weber uit bij het hedendaagse Australië. De verkiezingen van 2001 stonden daar in het teken van de Aziatische migratiestromen. De antimigratielobby won van de intellectuele redelijkheid. Weber waarschuwde dat de heterofobie van Le Pen-aanhangers in Frankrijk, de skinheads in Duitsland en de Haideristen in Oostenrijk, slechts een overdrijving is van wijdverspreide opvattingen.

Aan het eind van de week in het slotdebat noemde publicist Paul Scheffer, initiator van de nationale discussie over het multiculturele drama, het migratieprobleem een metafoor. Daaronder schuilt zijns inziens een complexer onbehagen. Ook daarover werden allerlei theorieën gespuid op de conferentie. Niet de migratie op zichzelf is een probleem, maar de steeds zwakker wordende democratie. Mensen mijden de stembus, ze voelen zich ontworteld in de global village, hebben de indruk dat hun regeringen de grensoverschrijdende problemen niet kunnen hanteren. En projecteren hun angsten, zoals zo vaak in de geschiedenis, op de buitenlandse indringers.

Mooie bespiegelingen, maar wat moet je ermee in de huidige verkiezingstijd? Godelieve van Heteren, nieuwkomer op de landelijke lijst van de PvdA, volgde de gehele conferentie. Zij staat op plaats dertig. Fortuyn kan haar politieke ambities frustreren als zijn partij in de peilingen nog verder omhoog schiet. De PvdA staat nu op 31 zetels. 'Ik heb hier geleerd dat je Fortuyn niet moet demoniseren, maar politiseren. Je moet hem dwingen met concrete oplossingen te komen. Hem aanpakken en niet de sentimenten laten voortdobberen.' Ze verwijt Scheffer dat hij verzuimt de immigratieproblematiek te koppelen aan het bredere ombehagen.

Dat is te abstract, pareert Scheffer. 'Je moet eerst de praktische problemen oplossen. De burger wordt geconfronteerd met zwarte en witte scholen, met zwembaden die dicht moeten vanwege opdringerige Marokkaanse jongens, met homoseksuele leraren die niet meer voor hun geaardheid durven uitkomen.'

Weber beaamt dat. 'Racisme kun je rationeel veroordelen, maar daarmee heb je er nog niet mee afgerekend.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden