Buitenbeentje Bolkestein ziet alle waagstukken bekroond met winst

'Zo'n goeie hebben wij nog niet gehad, zo'n goeie hebben wij nog niet gehad. . .' Het is de avond voordat Frits Bolkestein de grootste overwinning uit de geschiedenis van de VVD op zijn conto zal zetten....

Van onze verslaggevers

Jan Hoedeman

Milja de Zwart

DEN HAAG

De opiniepeilingen voorspellen een daverende winst, omgerekend 37 kamerzetels. Een getal dat één zetel boven het onaantastbaar lijkende record van Ed Nijpels uit 1982 uitkomt. Maar geen spoor van triomf bij Bolkestein. 'Eerst zien, dan geloven'

De groeven in zijn gelaat op het grote videoscherm vertellen het verhaal van een harde, intensieve campagne waarin voor de VVD-leider veel op het spel staat. Bolkestein (61) heeft het avontuur van de paarse coalitie aangedurfd en moet de potentiële criticasters in zijn partij trotseren met een sprekende electorale overwinning.

Een dag later zal hij met maar liefst vijf zetels Nijpels' record breken.

Hoe is Bolkestein erin geslaagd de opinieleider van de Nederlandse politiek te worden? Hij is altijd een buitenbeentje geweest, dat risico's durft te nemen en zijn waagstukken tot nu toe bekroond ziet met winst.

Na de forse verkiezingsnederlaag van 1986 leidt een aanval van Bolkestein tot het aftreden van VVD-leider Nijpels. In 1988 lanceert hij - naar Lord Carrington - de 'Bolkestein-doctrine': bewindslieden die fouten maken, moeten aftreden. Kort daarop treedt VVD-minister Van Eekelen af en neemt Bolkestein zijn plaats in.

Het kabinet Lubbers-II valt in mei 1989. De gewezen partners CDA en VVD likken de wonden nog, als Bolkestein een PvdA/VVD-coalitie bepleit. Bolkestein: 'Het zal niet makkelijk zijn een regeerakkoord te formuleren. Over moeilijke zaken kun je een stand-still-agreement formuleren.' Dat is precies wat hij vijf jaar later zal doen in de formatie die leidde tot het paarse kabinet.

Zijn entree in de politiek maakt hij in de tweede helft van de jaren zeventig, met als doel het 'eenzijdige opinieklimaat' onder het kabinet-Den Uyl te doorbreken. In zijn eerste boek, De engel en het beest, schrijft hij: 'Het was een illusie dat één persoon iets kon uitrichten tegen dat kabinet, laat staan dat hij invloed kon uitoefenen op zoiets ongrijpbaars als het opinieklimaat. Aan andere kant ging het om belangrijke zaken. Hoe kon ik afzijdig blijven?'

Inmiddels dicteert Bolkestein de politieke agenda. Het paarse kabinet en dualistische verhoudingen vormen in zijn ogen de middelen waarmee kan worden afgerekend met de grijze, grauwe consensus-politiek die vooral gestalte heeft gekregen tijdens de kabinetten-Lubbers. Een van zijn drijfveren is af te rekenen met die kleffe achterkamertjespolitiek.

In zijn positie als onmisbare steunpilaar van het kabinet in de Tweede Kamer, wil hij uitgroeien tot een liberale staatsman à la Oud. 'Bolkestein is de eerste geweest die weer helderheid heeft gebracht in de Nederlandse politiek', zegt VVD-partijvoozitter Willem Hoekzema. 'Daar hadden de mensen in het land behoefte aan.' Bolkestein heeft ook de juiste karakterstructuur voor die rol, hij koestert zich niet in het warme bedje van wat 'Den Haag' bon ton vindt, maar doorbreekt politieke taboes.

Bolkestein heeft voorspeld dat de VVD binnen tien jaar de grootste partij zou worden. De verbrokkeling van het CDA en de PvdA beschouwt hij als een voortzetting van de ontzuiling. Het moet hem verrassen dat zijn prognose al binnen een jaar wordt bewaarheid.

Bolkestein is gegroeid, zegt de liberale minister van Verkeer en Waterstaat Annemarie Joritsma: 'Hij is nu in het publiek zoals hij voorheen alleen was als we onder elkaar waren. Dat verkrampte van het begin, dat is er helemaal uit.'

De VVD-leider gebruikt de fractie als een denktank. Eens in de twee weken heeft de VVD-fractie op woensdagmiddag een thema-bijeenkomst over een niet-actueel onderwerp. Zo heeft hij in de afgelopen vier jaar als fractievoorzitter zijn gebrek aan kennis op tal van terreinen wegewerkt.

Op die thema-middagen wordt nauwkeurig gescreend welke mogelijkheden willekeurige beleidsonderdelen de fractievoorzitter bieden om de VVD te profileren. Zo werd hij afgelopen zondag in het televisiedebat niet overvallen door de vraag wat er zou moeten gebeuren als de nieuwe asielbeleidsmaatregelen niet blijken te werken. VVD-kamerlid Anne Lize van der Stoel: 'Bolkestein wil vooruit kijken, de waan van de dag en incidentenpolitiek bevredigen hem niet. Hij wil de aanjager van het beleid zijn, zorgen dat beslissingen tot stand komen.'

Minstens zo belangrijk zijn de fact finding-missies die hij voor zichzelf organiseert. De Amsterdamse VVD-wethouder Frank de Grave: 'Bolkestein praat al heel lang met mensen uit alle hoeken en gaten van de samenleving, en hij heeft daarbij een nieuwsgierigheid die ik bij andere Haagse politici niet zie.'

In het laatste kerstreces heeft Bolkestein zich persoonlijk op de hoogte gesteld van de Nederlandse ontwikkelingshulp aan India; de Nederlandse ambassade heeft een reeks afspraken voor hem gemaakt. Of hij gaat praten met Amsterdamse imams in hun moskeeën, maar waakt ervoor dat er geen ruchtbaarheid aan wordt gegeven, 'anders krijg ik niet het gesprek dat ik wil'.

Zijn belangrijkste adviseur is zijn vrouw, actrice Femke Boersma - maar dan over de vorm, zijn presentatie . In zijn fractie spreekt Bolkestein vooral met vice-voorzitter Benk Korthals en het nieuwe fractielid Johan Remkes. En hij heeft een ruime intellectuele kennissenkring, mensen uit het bedrijfsleven, maatschappelijke organisaties en de ambtenarij . Dat zijn lang niet altijd partijgenoten. De Grave, een van zijn adviseurs: 'Als ik hem spreek, luistert hij vooral, hij zuigt alles in zich op en laat niet merken wat hij vindt.'

Bolkestein heeft laten doorschemeren dat wat hem betreft 'paars' geen eenmalig experiment is. Als bij de volgende kamerverkiezingen in 1998 de VVD nog steeds de grootste partij is, dan heeft hij niet alleen zijn hoogste doel bereikt, maar kan het volgende kabinet zijn naam dragen. Voor het premierschap loopt Bolkestein niet weg.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.