Buitenaardse levensbeschouwing

Ja. Dat wil zeggen: het lijkt extreem onwaarschijnlijk dat de aarde de enige planeet in het heelal is waarop leven voorkomt.


Niemand weet precies hoe het leven op aarde is ontstaan, maar het gebeurde in ieder geval kort na de vorming van de planeet zelf. Dat doet al vermoeden dat het ontstaan van leven een vrij vanzelfsprekend proces is.


Bovendien: het heelal is zo onvoorstelbaar uitgestrekt in ruimte en tijd dat zelfs een zeer onwaarschijnlijk proces zich altijd nog vele malen zal voltrekken. Het is daarom bijna ondenkbaar dat het leven op aarde uniek is.


Héél onwaarschijnlijk kan de vorming van leven trouwens ook weer niet zijn geweest. De bouwstenen van het aardse leven - koolwaterstofverbindingen - komen overal in het heelal voor. Er zijn zelfs sterke aanwijzingen dat er in de ruimte tussen de sterren complete aminozuren rondzweven.


Daar komt nog eens bij dat ook planeten zoals de aarde niet uniek zijn. Minstens de helft van alle sterren wordt vergezeld door een planetenstelsel. Kortom: wat hier gebeurde, moet op tal van andere plaatsen in het heelal ook zijn gebeurd.


Het leven op aarde is gebaseerd op koolstofchemie, en kan niet zonder water. En als je de astrobiologen van de Amerikaanse NASA moet geloven, geldt dat overal in het heelal. Maar is dat niet heel kortzichtig? Zoeken we niet veel te veel naar de bekende weg, met enorme aardse oogkleppen op?


Als je even doordenkt, valt dat wel mee. Voor leven heb je complexe moleculen nodig, zoals in ons geval DNA. Die kunnen alleen ontstaan wanneer eenvoudiger bouwstenen volop scheikundige reacties met elkaar kunnen aangaan. Daarvoor is een oplosmiddel onontbeerlijk. En van alle vloeistoffen in het heelal komt water nu eenmaal verreweg het meest voor.


Iets soortgelijks geldt voor de scheikundige basis van het leven. Behalve koolstof zijn er niet zoveel andere soorten atomen waarmee je complexe moleculen kunt bouwen, en koolstof is het op drie na meest voorkomende element in het heelal.


Focussen op water en koolstofchemie is dus vooral een heel pragmatische keuze - daar is gewoon het meest van. Bovendien lijkt het niet zo onverstandig om bij de speurtocht naar leven eerst maar eens te zoeken naar de dingen die je kent en herkent. De mogelijke (en omstreden!) vondst van een arseenbacterie in Mono Lake doet daar niets aan af.


Wetenschap bestaat bij gratie van twijfel. Als iemand morgen roept: ik heb buitenaards leven gevonden, schieten wetenschappers direct in de modus van ongeloof, kritiek en weerlegging. Astronoom Carl Sagan formuleerde het ooit heel treffend: 'Buitensporige claims vereisen buitensporig sterk bewijs.'


Dus een intrigerende chemische reactie in een bodemmonster van Mars, of een suggestief spectraallijntje in het licht van een verre exoplaneet zal nooit klakkeloos geaccepteerd worden als bewijs voor het bestaan van buitenaards leven. Binnen de kortste keren zullen andere onderzoekers met mogelijke niet-biologische verklaringen op de proppen komen. En zo hoort het ook.


Daar komt nog bij dat alles in het heelal onbereikbaar ver weg is. Je kunt niet even met een biochemisch laboratorium onder je arm een kijkje gaan nemen op een exoplaneet. Wat dat betreft biedt Mars meer mogelijkheden. Als daar leven is (of ooit is geweest), is het goed denkbaar dat dat binnen een jaartje of tien à vijftien wordt gevonden.


Is de aarde echter de enige bewoonde wereld in ons eigen zonnestelsel, dan kan het nog heel lang gaan duren voordat we absolute zekerheid hebben over buitenaardse leven. Misschien krijgen we die wel nooit.


SETI (de Search for Extra-Terrestrial Intelligence) zoekt naar boodschappen van beschavingen elders in het heelal. Dat biedt voor- en nadelen. Radiosignalen van intelligente aliens zijn waarschijnlijk snel te herkennen als kunstmatig, en kunnen vanuit een groot deel van het Melkwegstelsel worden opgevangen. Maar tegelijkertijd sluit SETI zijn ogen en oren voor alle denkbare levensvormen die geen interstellaire communicatie bedrijven. En dat zijn er nogal wat.


Als biologische evolutie altijd en overal zou leiden tot intelligentie en zelfbewustzijn, zou SETI een veelbelovende strategie zijn om naar buitenaards leven te zoeken. Maar alles wijst erop dat evolutie ongestuurd is en nooit twee keer op dezelfde manier verloopt. Misschien is het niet zo gek dat vijftig jaar intensief zoeken helemaal niets heeft opgeleverd: intelligentie zou wel eens een heel toevallige en dus zeldzame afwijking kunnen zijn.


Optimisten als Seth Shostak van het Amerikaanse SETI-instituut blijven erop vertrouwen dat 'de ontdekking van het millennium' om de hoek ligt. En met zijn stelling 'Als je niet zoekt weet je zeker dat je niets vindt' heeft hij natuurlijk een punt. Toch zien veel wetenschappers SETI als een antropocentrische hobby met een hoge giechelfactor.


Dat ligt er een beetje aan hoe je het bekijkt. De hypothese 'buitenaardse leven bestaat' is volgens filosoof Karl Popper strikt genomen geen wetenschappelijke stelling, omdat hij nooit weerlegbaar is: je kunt nooit iets ontdekken waardoor je tot de conclusie komt dat de stelling niet waar is.


Aan de andere kant is er een levensgroot verschil met een bewering als 'God bestaat', want daarover kun je zelfs geen statistische uitspraken doen, en dat kan over buitenaards leven wel. Om een voorbeeld te noemen: als in de toekomst zou blijken dat aarde-achtige exoplaneten heel zeldzaam zijn, zegt dat direct iets over de kans op het bestaan van buitenaards leven.


Trouwens, ook de vraag naar het bestaan van planeten bij andere sterren was de afgelopen eeuwen vooral een filosofische kwestie. Pas sinds enkele tientallen jaren is zij omarmd door de wetenschap, en dankzij technologische ontwikkelingen is het onderzoek aan exoplaneten momenteel een van de actiefste deelgebieden van de sterrenkunde.


Misschien geldt dat over pakweg een eeuw ook voor onderzoek naar buitenaards leven, en zijn we er op dit moment eenvoudigweg nog niet voldoende voor toegerust.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden