Buiten de raadszaal worden de beslissingen genomen

Door gemeenten meer taken te geven moet de zorg dichter bij burgers komen te staan. Maar vertegenwoordigers van die burger voelen zich buitenspel gezet, blijkt in Vught. 'De raad kan nee zeggen, maar dat betekent niet dat het ook nee is.'

De raadszaal van Vught. Regionale afspraken over de uitvoering van nieuwe zorgtaken werden hier nauwelijks besproken, klagen raadsleden. Beeld Joost van den Broek

Eigenlijk weten ze nauwelijks waar ze mee hebben ingestemd, in de gemeenteraad van Vught. Op 1 januari heeft het Noord-Brabantse dorp, zoals elke Nederlandse gemeente, een groot aantal zorgtaken overgenomen van het Rijk. Het dorpje langs de A2 is te klein om alle zorgtaken zelfstandig uit te voeren. Vught zocht daarom samenwerking met de omliggende dorpen en steden. De gemeenteraad heeft naar eigen zeggen nauwelijks zicht of invloed op de afspraken die met de buurgemeenten zijn gemaakt.

'Als raadsleden moeten we sterk varen op wat er door de wethouder wordt gerapporteerd', zegt zorgspecialist Michel Versteeg van Gemeentebelangen. Zijn partij is de grootste in de raad en heeft het voortouw in de coalitie. 'We springen met elkaar in het diepe, maar weten niet goed wat er op ons afkomt.'

'Door het tempo waarmee de decentralisaties zijn doorgevoerd, lopen we als raadsleden telkens een stap achter', zegt Toine van de Ven van de gecombineerde PvdA-GroenLinksfractie in de gemeenteraad van Vught. Zijn partij is na de verkiezingen van vorig jaar veroordeeld tot de oppositiebankjes.

Zorgwethouder Heijboer (VVD) ziet het probleem niet. 'Het lokale maatwerk staat echt voorop.' De gemeenten kopen de zorg weliswaar gezamenlijk in, zegt de wethouder, maar elke stad en elk dorp bepaalt zelf hoe het lokale zorgloket wordt ingericht.

In de gemeente Vught zijn ze eensgezind in hun streven autonoom te blijven. Vanzelfsprekend is dit allerminst, voor een gemeente met nog geen 26 duizend zielen. Zo gaat het nabijgelegen Veghel, dat evenveel inwoners telt, fuseren met Schijndel en Sint-Oedenrode. Na de fusie hopen de drie gemeenten meer armslag te hebben voor investeringen en beter in staat te zijn het voorzieningenniveau op peil te houden.

Regionale technocratie

De Vughtenaren houden zich afzijdig bij de gemeentelijke herindeling in de Meierij. Toch is het de vraag in hoeverre het vergrijzende dorpje onder de rook van Den Bosch zijn autonomie daarmee behoudt. Om de nieuwe zorgtaken naar behoren te kunnen uitvoeren, heeft de gemeente zich aangesloten bij een aantal verschillende regionale samenwerkingsverbanden.

Zo werkt Vught voor de Wet Maatschappelijke Ondersteuning (WMO) samen met zeven gemeenten in de regio Den Bosch. Voor de uitvoering van de nieuwe Jeugdwet is een samenwerkingsverband opgetuigd bestaande uit achttien gemeenten in de regio's Den Bosch en Oss. En ook voor de uitvoering van de Participatiewet heeft Vught een verbond moeten sluiten met een aantal buurgemeenten.

Vught is niet uitzonderlijk. Alle Nederlandse gemeenten hebben zich voor de uitvoering van hun nieuwe zorgtaken aangesloten bij regionale samenwerkingsverbanden, blijkt uit onderzoek van de Volkskrant. De gemeenten achten zich niet in staat de zorgtaken die het kabinet hun heeft toebedeeld zelfstandig uit te voeren. Hebben de gemeenten met het grote aantal samenwerkingsverbanden nieuwe regionale overheidslagen opgetuigd?

'Ik hoop van niet', zegt Versteeg van Gemeentebelangen Vught, 'maar helemaal ongelijk kan ik u niet geven'. Vught is met zorgwethouder Saskia Heijboer (VVD) en enkele beleidsambtenaren vertegenwoordigd in de samenwerkingsverbanden. Hoe de afspraken binnen de regio tot stand komen, durven de raadsleden uit Vught niet te zeggen.

De samenwerkingsverbanden dreigen de lokale democratie daarmee te ondermijnen, vrezen raadsleden uit heel Nederland. Nu een reeks zorgtaken zijn overgeheveld naar de gemeenten, is het aan de raadsleden om bij falend beleid in te grijpen. Maar dan moeten raadsleden wel bij machte zijn het beleid bij te sturen. Klachten van burgers bij hun lokale volksvertegenwoordigers over falend zorgbeleid stranden straks mogelijk via de wethouder in de regionale technocratie van het samenwerkingsverband. Want voor wijziging van de regionale afspraken is de instemming van alle wethouders en gemeenteraden uit de regio noodzakelijk.

'Door mijn werk als beleidsambtenaar Sociale Zaken in Den Bosch ben ik inhoudelijk goed op de hoogte van de nieuwe regels', zegt Van de Ven. Zijn kennis levert hem wegens een gebrek aan informatie naar eigen zeggen lang niet altijd een voordeel op tijdens zijn raadswerk. 'Er gebeurt ambtelijk en bestuurlijk veel buiten het zicht van de raad.'

Zowel Versteeg als Van de Ven is bezorgd over het gebrek aan democratische controlemogelijkheden op de afspraken binnen de regionale samenwerkingsverbanden. Op zijn best konden ze de kaders waarbinnen de wethouders afspraken mogen maken met de buurgemeenten vooraf vaststellen. Maar zodra de gemeenteraad het licht op groen zette voor onderhandelingen over samenwerking, gaven ze de regie over de inhoud van de afspraken uit handen.

Als het onderhandelingsresultaat met de zeventien andere gemeenten in de regio afwijkt van de opdracht, heeft de raad weinig mogelijkheden tot ingrijpen. 'De raad kan nee zeggen, maar het betekent niet dat het ook nee is. Want andere raden kunnen wel instemmen en we kunnen de zorgtaken niet zelfstandig regelen.'

Van de Ven vindt dat de raad op voorhand zelfs nauwelijks invloed heeft kunnen uitoefenen op de opdracht waarmee de wethouder de samenwerkingsverbanden heeft gesloten. 'Het was heel lastig om vast te stellen op welk moment we invloed konden uitoefenen op het beleid', aldus het PvdA-GroenLinksraadslid.

Zo kreeg de gemeente pas in de loop van 2014 uitsluitsel over de exacte inhoud van de nieuwe taken en het beschikbare budget. De raadsverkiezingen in het voorjaar van 2014, en de bijbehorende personele wisselingen, fungeerden als extra complicerende factor. Van de Ven: 'Ik denk dat er meer ruimte was om lokale keuzen te maken, bijvoorbeeld door meer zzp'ers in te zetten in plaats van contracten te sluiten met grote zorgaanbieders.' De snelheid waarmee de contracten gesloten moesten worden maakten dit echter onmogelijk, zegt Van de Ven. 'De druk om snel tot een regionale overeenkomst te komen was simpelweg te hoog.'

Tussen wal en schip

De kritiek uit de raad is niet nieuw voor wethouder Heijboer. Tijdens raadsvergaderingen hebben de raadsleden hun zorgen over het gebrek aan grip op de gemaakte afspraken meermaals geuit. 'De vraag is waar de raad precies grip op moet willen hebben', zegt Heijboer. 'Moet een gemeenteraad grip willen hebben op heel complexe jeugdzorg? Ik ben juist blij dat we dit bovenregionaal hebben kunnen regelen.'

Heijboer erkent dat sommige samenwerkingsverbanden razendsnel tot stand zijn gekomen. Het valt de wethouder niet te verwijten. 'Ik ben zelf na de verkiezingen op een rijdende trein gesprongen', zegt hij. De zorginkoop moest snel worden afgerond en volgens de wethouder kan dit alleen op regionaal niveau worden uitgevoerd. De lokale implementatie van de regionaal ingekochte zorg gaat nu beginnen. 'Daar wil ik de raad en de inwoners van Vught expliciet bij betrekken.'

Of de jeugdzorg ook daadwerkelijk goed geregeld is in het regionale samenwerkingsverband? Versteeg en Van de Ven durven het niet te zeggen. 'Veel meer dan beredeneren of de logica van het gekozen beleid sluitend is, kunnen we momenteel niet doen', zegt Versteeg. 'Vanzelfsprekend zullen we ook scherp volgen wat er leeft in het dorp, dat is voor ons ook een belangrijke indicatie hoe het beleid uitpakt.'

De democratische controle op de kwaliteit van het gemeentelijke zorgbeleid kan door de snelheid waarmee de decentralisaties zijn doorgevoerd pas achteraf plaatsvinden, mogelijk pas nadat de eerste jongeren tussen wal en schip zijn gevallen. Van de Ven noemt het een groot democratisch tekort. 'Als de gemeente de verschillende zorgtaken in een vast samenwerkingsverband zou vormgeven, zouden we misschien nog de krachten kunnen bundelen met raadsleden uit andere dorpen', aldus het raadslid. Door de verschillende verbanden is het onbegonnen werk. 'Uiteindelijk zijn wij ook maar gewoon vrijwilligers die het gemeentewerk met onze gewone banen moeten combineren.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden