Interview

'Buiten Bangladesh zijn wij bloggers ons leven ook niet zeker'

Ze staan op de dodenlijst van 'atheïsten', zoals de islamisten uit Bangladesh hen noemen. Die hebben in eigen land bewezen de lijst uiterst serieus te nemen.

Beeld Ton Koene

Nastiker en Chintio Saikat zijn bang vermoord te worden. Daarom willen ze niet met hun echte naam in de krant en daarom mogen ze niet herkenbaar in beeld. Op aanwijzen van fotograaf Ton Koene houden ze een toetsenbord voor hun gezicht. 'Hoger alsjeblieft! Je ogen zijn nog te zien', sist de vrouw van Nastiker bezorgd.

Hoewel de afstand tussen Dhaka, de hoofdstad van Bangladesh, en Amsterdam 7.759 kilometer bedraagt, voelen de twee jonge mannen zich ook in Nederland niet veilig. Moslimextremisten in hun vaderland publiceerden onlangs een lijst met 21 namen van Bengalese bloggers die buitenslands verblijven. Beiden staan op de lijst. 'Niet vergeten, niet vergeven', zo vat Saikat de boodschap die erboven stond samen. 'Oftewel: ze kunnen ons overal te pakken nemen.'

Dat zo'n dodenlijst bloedserieus is, hebben ze het afgelopen jaar gemerkt. Vier bloggers en een uitgever werden in Bangladesh vermoord door extremisten. Alle vijf stonden zij op een in 2013 gepubliceerde lijst met de namen van 84 'atheïsten', vijanden van de islam. De verboden organisatie Ansarullah Bangla Team, die banden heeft met Al Qaida, heeft gezworen de hele lijst af te werken.

Opgejaagd wild

Het leven van Nastiker (34) en Saikat (25) is de laatste jaren steeds beperkter geworden en steeds zorgelijker, maar sinds de eerste moord, in februari op de Amerikaans-Bengalese blogger Avijit Roy, voelen ze zich echt opgejaagd wild. 'Ik kijk voortdurend om me heen', zegt Saikat, ter illustratie schichtig zijn hoofd links- en rechtsom draaiend. Toen Nastiker verdachte figuren om zijn huis meende te zien, zegde hij de huur op en trok met zijn gezin naar elders. Of het verbeelding was weet hij niet. 'Mentaal is dit allemaal zeer deprimerend.'

Saikat verbleef in 2013 al eens vijf maanden in India, om redenen van veiligheid. Dit jaar trok hij naar Nepal. Nastiker en zijn gezin besloten in augustus hun land te verlaten, nadat blogger Niloy Neel in zijn woning was vermoord door zes mannen met messen, en extremisten vervolgens een Charlie Hebdo-achtige aanslag pleegden op de progressieve uitgeverij Shuddho Shor. 'Sindsdien voelde ik me nergens meer veilig', zegt hij.

Toen hij begon met bloggen, was Nastiker 'stomverbaasd' te ontdekken dat er zoveel Bengalese atheïsten actief waren op het internet, al moet hij toegeven dat het gaat om hooguit enkele honderden individuen. Saikat was actief in de Facebookgroep 'Gemeenschap van atheïsten', maar bijeenkomsten in levenden lijve zijn niet mogelijk. Te riskant.

'Mijn familie weet dat ik atheïst ben', zegt Nastiker. 'Ze accepteren het.' Saikats ouders proberen hem - vergeefs - ervan te overtuigen terug te keren naar het geloof. De rest van zijn familie mijdt elk contact, sinds hij in augustus problemen kreeg met de politie over zijn blogs.

Vrijdenkers

Zeker niet alle 84 mannen (en vrouwen) van de dodenlijst zijn atheïst. De bedreigde auteurs en uitgevers zijn vrijdenkers, ze voeren een kritisch debat over de islam, over wetenschap en politiek, over de rechten van vrouwen en seksuele minderheden. Maar kritiek leveren op de islam is al gevaarlijk in Bangladesh. De radicale islam is er niet heel groot, wel zeer vocaal en intimiderend. Extremisten houden het politiek debat in gijzeling, de seculiere traditie van het land staat onder druk. De regerende Awami Liga was decennialang de belichaming van het secularisme, maar daar hebben de twee bloggers geen enkele fiducie meer in. Nastiker: 'De regering zal altijd de religie beschermen. Ze buigen voor de islamisten.'

De polarisatie begon met de Shahbagh-protesten van begin 2013. Seculier gezinde betogers, onder wie veel van de bloggers, eisten een verbod van de islamistische partij Jamaat-i-Islami en de doodstraf voor Jamaat-leiders die tijdens de genocide van 1971 hadden geheuld met de (Pakistaanse) vijand.

Als reactie ging ook islamitisch rechts de straat op. De Hefajat-beweging eiste het terugschroeven van vrouwenrechten, islamisering van het onderwijs en van de grondwet en de doodstraf voor godslastering. Ook de dodenlijst van 84 werd gepubliceerd.

De regering van de vrouwelijke premier Sheikh Hasina reageerde, niet door pal te staan tegen Hefajat, maar door de extremisten juist een beetje tegemoet te komen. De maximumstraf in wetsartikel 57, dat het 'kwetsen van religieuze gevoelens' via internet verbiedt, werd verhoogd van zeven naar veertien jaar. Zeven jaar werd het nieuwe minimum. 'Dus ik word nu van twee kanten bedreigd', zegt Nastiker. 'Elk moment kan ik worden doodgestoken door de extremisten, en elk moment kan ik worden gearresteerd wegens het overtreden van artikel 57.'

Ongelovigen steeds vaker onderdrukt

Nergens ter wereld zijn de seculiere rechten en de veiligheid van ongelovigen het afgelopen jaar zozeer verslechterd als in Bangladesh. Atheïstische bloggers werden vermoord en de overheid dreigt 'godslasteraars' te vervolgen. Dit stelt de International Humanist and Ethical Union (IHEU) in het donderdag verschenen Freedom of Thought Report 2015. Maar ook in tientallen andere landen zijn ongelovigen 'doelwit van onderdrukking'. De daders zijn zowel overheden als gelovige medeburgers. In 55 landen riskeren ongelovigen celstraf of zelfs de doodstraf. Met het rapport komen de humanisten op voor het recht het geloof te verlaten of geen geloof te hebben. Het aantal atheïsten neemt wereldwijd gestaag toe: van 10 naar 13 procent sinds 2005. Het aantal mensen dat zich 'godsdienstig' noemt, daalde van 68 naar 59 procent. Het Humanistisch Verbond bood het rapport gisteren aan de Tweede Kamer aan. De twee bloggers uit Bangladesh waren daarbij.

Weinig aan politie

Voor hun veiligheid hebben de mannen, zeggen ze, weinig aan de politie. Die publiceerde zelfs de hele lijst van 84 in alle kranten, elke keer nadat een blogger was vermoord. Nastiker staat er met zijn pseudoniem op, Saikat met zijn echte naam. 'Nadat Niloy Neel was doodgestoken, kwam er veel kritiek op de politie. Als reactie kwamen ze weer met die lijst en zeiden ze: kijk eens hoeveel mensen wij beschermen! Maar mijn woonplaats stond erop en zelfs mijn werkgever.'

Hoe nu verder? Dat weten ze ook niet. Teruggaan naar Bangladesh is niet verantwoord. Hooguit voor een paar dagen, om een visum te regelen voor telkens een volgend vluchtoord. IJsschotsen springen. Voor het moment zitten ze goed in Nederland, ze hebben een visum voor 57 dagen. Het Humanistisch Verbond, waar ze te gast zijn wegens de presentatie van het Freedom of Thought Report (zie inzet), heeft een flat geregeld voor Saikat en het gezin van Nastiker. Maar zoon en dochter, 8 en 6 jaar oud, zijn al sinds augustus niet naar school geweest.

Saikat schrijft nog geregeld een blog, Nastiker heeft zijn activiteiten vrijwel gestaakt. 'Soms voel ik me schuldig', zegt hij. 'De extremisten willen hoe dan ook bloggers vermoorden. Door te vluchten, breng ik iemand anders van die lijst in gevaar.'

Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden