Brussen vs. von der Dunk

Wangedrag van semi-publieke managers wordt niet bestraft, meent Bert Brussen. Zij worden altijd weer gered door hun soortgenoten, beaamt Thomas von der Dunk.

In de Volkskrant van woensdag 4 juli een uitgebreid artikel over de schikking van 3 miljard dollar die farmaciereus GlaxoSmithKline (GSK) heeft moeten treffen. Uit het artikel blijkt dat GSK jarenlang artsen en wetenschappers heeft omgekocht om hun soms schadelijke pillen te promoten. Verder blijkt dat andere farmaciereuzen GSK al voor gingen met miljardenclaims. In de Verenigde Staten gaan inmiddels stemmen op om naast miljardenschikkingen ook managers persoonlijk te laten boeten.


De situatie in Nederland staat beschreven in een begeleidend kader: artsen mogen geen geschenken boven de 50 euro aannemen, wetenschappers mogen maximaal 500 euro declareren voor conferenties en artsen worden geïnformeerd door onafhankelijke deskundigen.


Zowel de strenge straffen in de Verenigde Staten als de strenge regelgeving in Nederland is terecht. Je moet er niet aan denken dat gevaarlijke medicijnen de markt op worden gerommeld zoals GroenLinks Nederland Kunduz inrommelde. Er is, kortom, alle reden tot streng toezicht en kordaat optreden binnen een in wezen vrije markt.


Waarom lukt dat dan niet bij andere onderdelen van die vrije markt?


Toegegeven, in de Verenigde Staten weten ze álle fraude streng te bestraffen. De mensen van Enron of Bernard Madoff kunnen daar over meepraten. In Nederland krijgt zo iemand te horen 'emotioneel al genoeg te zijn gestraft', terwijl een officier van justitie met droge ogen beweert 'acht jaar een zware eis' te vinden.


Maar ook in de Verenigde Staten faalde het toezicht toen banken de hypotheekmarkt opbliezen. Zoals in Nederland het toezicht altijd faalt als managers van semi-publieke organisaties zichzelf bonus na bonus toebedelen.


Zelfs een ziekenhuisbestuurder die, behalve medeverantwoordelijk voor één van de grootste fouten van het OM (de gruwelijk kafkaëske zaak Lucia de Berk), ook verantwoordelijk is voor de onnodige dood van zijn patiënten, kan zonder mitsen of maren zijn bonus opstrijken. En een nieuwe baan in de zorg krijgen. Niemand protesteert, zelfs de lawaaidemonstratie blijft achterwege.


Blijkbaar wil men wel voorkomen dat we pillen slikken die stiekeme bijwerkingen hebben, maar is het geen enkel bezwaar als er keer op keer een wel erg bittere zetpil in de anus van onze democratie wordt gestoken.


En dat terwijl er in deze zaak al lang niet meer valt te schikken. Er kan hooguit nog worden gestraft al zal de boete nooit zo hoog zijn als de 5.000 euro die een Amsterdamse horeca-ondernemer moet betalen als hij een tafel of stoel van zijn terras per ongeluk buiten de wettelijk vastgestelde lijntjes zet.


Wat dat betreft blijft prioriteiten stellen toch altijd een kwestie van samen sterk, eerlijk delen, zin in de toekomst en nu vooruit: volstrekt inhoudsloos.


BERT BRUSSEN

-----------------------------------------------------------------------------------


Een van de grootste kwalen van de Nederlandse consensusmaatschappij vormt ongetwijfeld het geringe zelfreinigende vermogen van de elite, waardoor misstanden te lang met de mantel der liefde worden bedekt. Zeker bij instituties die van oudsher naar buiten toe een sterk gesloten karakter bezitten, is dat het geval, zoals de banken, de medische stand, de rechterlijke macht, het leger en niet te vergeten de rooms-katholieke kerk.


Meer nog dan bij andere organisaties lopen klokkenluiders hier het risico vooral hun eigen glazen in te gooien, en meer nog dan elders zien wij hier falende leidinggevenden zelfs kort nadat zij publiek zijn afgegaan, plotseling toch weer elders opduiken, omdat het banenbestand waarover de interne reclasseringsdienst beschikt vooral leidinggevende posities blijkt te bevatten. Wat dat betreft is er weinig veranderd sinds het Watergate-schandaal: alle boeven uit de entourage van Nixon kwamen later goed terecht, maar de portier, die de inbraak ontdekte, werd kort daarop werkloos.


Het recentste geval van absurde herkansing in Nederland vormt Rijkman Groenink. Je verwacht dat zo iemand, die aan een mislukte deal, die de staat tientallen miljarden heeft gekost, en waarvan hij zelf 20 miljoen heeft overgehouden, nu een sociale outcast is geworden, die op zo'n speciaal getuigenprogramma van Justitie aangewezen is om op een eiland ver weg vol schaamte een nieuw bescheiden bestaan op te bouwen.


Niets van dat alles. Niet alleen aanvaardt hij gretig een nieuwe hoge post; nog opmerkelijker is dat hij daarvoor zelfs is gevraagd. Wat bezielt de betrokkenen?


Hier functioneert het oldboy network kennelijk nog als vanouds: niemand 'van ons' mag, zoals het al in de jaren tachtig zo fraai bij minister Van Aardenne heette, 'een sociaal geval' worden. Ook mislukte politici komen steeds weer met een verbazend gemak in goedbetaalde banen aan de slag. Het lijdt weinig twijfel dat we hierin een kernoorzaak van het wantrouwen bij grote delen van de bevolking jegens de politiek en de elite, en dus een belangrijke voedingsbodem van het populisme moeten zien: het gevoel dat wat je boven ook uitspookt, je dan toch altijd weer door je soortgenoten wordt gered.


Dat is het probleem met het populisme: dat in veel kritiek op bepaalde toestanden een kern van waarheid steekt, waarop de gevestigde orde geen echt overtuigend antwoord heeft.


Alleen als je daadwerkelijk en al te opzichtig de wet overtreedt, zoals Madoff, en dan tegen de lamp loopt, volgen er harde sancties. Maar in veel gevallen hebben de boosdoeners het juridisch zo weten te organiseren, dat zij steevast vrijuit gaan en zelfs, gelijk Erik Staal, aan een plukze-regeling weten te ontsnappen, omdat zij over de meest gehaaide advocaten kunnen beschikken, die voor gewone burgers onbetaalbaar zijn.


THOMAS VON DER DUNK

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden