'Brussel wil dat wij roomser zijn dan de paus'

Twaalf landen in Midden- en Oost-Europa bereiden zich voor op toetreding tot de Europese Unie. De aanvankelijke vreugde heeft plaatsgemaakt voor frustratie....

Bohumil Pikna is nerveus. Gezeten in een vaalbruine vergaderzaal op de vijfde verdieping van het zwaarbewaakte Tsjechische ministerie van Binnenlandse Zaken, frummelt hij aan het papier dat voor hem ligt, schuift ongemakkelijk heen en weer op zijn stoel en schraapt dan zijn keel. 'Er zijn wat, ehh, problemen.'

Als hoofd van de sectie harmonisatie is het Pikna's verantwoordelijkheid alle wetten die onder zijn ministerie vallen, aan te passen aan de regels van de Europese Unie. Die regels zijn vastgelegd in de acquis communautaire, die inmiddels zo'n 85 duizend pagina's omvat, verdeeld in 31 hoofdstukken. Pikna's ministerie behandelt slechts enkele hoofdstukken; het aantal te wijzigen wetten is te overzien. Pikna heeft er net een paar opgedreund: de immigratiewet, de asielwet, de politiewet, de wapenwet. Alles is voorbereid.

Maar er zijn tegenslagen. In haperend Engels legt Pikna uit dat de nieuwe wapenwet om onduidelijke redenen door het parlement is verworpen. En de eerder dit jaar aangenomen immigratiewet moeten ze nu alweer, hoe noem je dat, amenderen. 'Die nieuwe wet blijkt veel te streng te zijn', schiet Eva Karasková, hoofd van de sectie Europese integratie van het ministerie, haar oudere collega te hulp. 'En hij is te snel ingevoerd: politie noch publiek was erop voorbereid.'

Volgens de nieuwe wet kunnen buitenlanders die in Tsjechië willen werken niet langer een verblijfsvergunning in Tsjechië zelf aanvragen, maar moeten ze die in het buitenland bemachtigen. Karasková: 'Je kreeg rare situaties. Plotseling mochten muzikanten die hier een concert kwamen geven het land niet meer in. We gaan dat repareren.' Pikna knikt instemmend.

In alle ministeries in de hoofdstad Praag werken ambtenaren als Pikna en Karasková ijverig aan het aanpassen van hun wetten aan de acquis. Tsjechië heeft zich voorgenomen om per 1 januari 2003 klaar te zijn voor toetreding tot de EU. Een krappe deadline, aangezien het land vorig jaar oktober in een voortgangsrapport forse kritiek van de Europese Commissie te verduren kreeg. Het harmonisatieproces verliep veel te traag. Van koploper in de eerste groep van landen die zich sinds 1993 voorbereidt op toetreding, was Tsjechië teruggevallen in de middenmoot.

De politieke constellatie was hier deels debet aan. Sinds de zomer van 1998 wordt Tsjechië geregeerd door een minderheidsregering van sociaal-democraten, aangevoerd door premier Milos Zeman. Zijn voorganger, Vaclav Klaus van de Democratische Burgerpartij, verwaarloosde het harmonisatieproces. 'Hij ondermijnde het zelfs', zegt Lubos Tichý, hoogleraar Europees recht aan de universiteit van Praag. 'Klaus had een gloeiende hekel aan juristen. Hij schold de Europese Commissie openlijk uit voor bemoeizuchtige bureaucraten. Niet zo handig.'

Onder Zeman is er vaart gezet achter de harmonisatie. Maar omdat hij een minderheidsregering leidt, heeft Zeman moeite alle wetsvoorstellen heelhuids door het parlement te loodsen. De oppositie laat zich soms leiden door nationalistische sentimenten. In mei verwierp het parlement na een tumultueus debat de nieuwe politiewet, die volgens planning op 1 januari 2001 in moest gaan. 'Heel teleurstellend', zegt Karasková, wijzend op haar draaiboek. 'Nu moeten we een nieuwe versie voorbereiden.'

Maar vanuit zijn kantoor aan het Wenceslasplein in Praag juicht Lubos Tichý het verwerpen van de politiewet toe. 'Hij was slecht voorbereid en kortzichtig. Terwijl er revolutionaire ingrepen werden voorgesteld.' De onderzoeksbevoegdheid zou verschuiven van politie naar justitie. Tichý: 'Vóórdat je dat doorvoert, is het verstandig eerst te kijken of justitie die extra werkdruk eigenlijk wel aankan.'

De hoogleraar maakt zich ernstig zorgen over de grote tijdsdruk waaronder nu aan de lopende band wetten worden aangepast. De kwaliteit van de wetgeving heeft er volgens hem zwaar onder te lijden. 'Zo is onlangs een nieuwe subsidiewet aangenomen die nog strenger is dan de EU-richtlijn. Maar hij is ook regelrecht in tegenspraak met twee andere wetten. Dat was niemand opgevallen!'

Dergelijke fouten zijn het gevolg van de druk die de Europese Commissie uitoefent, meent Tichý. 'De Commissie kijkt alleen naar de kwantiteit, zonder begrip voor het wezen van een wet. Iedereen is maar gefixeerd op die deadlines, terwijl de streefdatum van 2003 onrealistisch is. Dat weten we allemaal. Je loopt zo grote risico's. Wat voor zin heeft het als straks alles goed aangepast lijkt, maar niet functioneert?'

Opmerkelijk genoeg blijft het soms mistig wat de acquis precies behelst. 'Stuur je een wetsvoorstel naar Brussel', zegt Karasková op het ministerie van Binnenlandse Zaken, 'krijg je het na máánden teruggestuurd met vijftig ergens opgeduikelde paragrafen die ze je twee jaar geleden vergeten waren te geven. Of je daar ook maar even aan wilt voldoen.'

Het Schengenakkoord kregen de Tsjechische ambtenaren vol met onleesbaar gemaakte passages, omdat technische informatie niet beschikbaar mocht zijn voor landen die nog geen EU-lid waren. Terwijl ze zich daar al wel op moeten voorbereiden. 'Wij worden dus geacht in te stemmen met witte vlekken!', roept Karasková verontwaardigd.

De jonge ambtenaar is even verbolgen over de trage werkwijze van Brussel, waar de uitbreiding van het aantal kandidaatlanden zijn tol begint te eisen. 'In plaats van met zes, wordt er nu onderhandeld met twaalf landen. De ambtenaren daar raken overbelast. Het ligt echt niet alleen aan ons dat de harmonisatie soms traag verloopt.'

Maar er blijven genoeg struikelblokken aan Tsjechische zijde. Zo spreken de ministers die verantwoordelijk zijn voor het harmonisatieproces nauwelijks buitenlandse talen. 'Wij zijn erg onwillig om in het buitenland kennis op te doen', vertelt Lubos Tichý. Een erfenis van het communistische verleden, meent de hoogleraar.

Tichý heeft meer vertrouwen in de jongeren, al kampen die met de handicap van een gebrekkige opleiding. 'Hoogleraren worden nog steeds zó slecht betaald dat ze elders moeten bijverdienen. Dat gaat ten koste van het onderwijs.' Ook Tichý zelf verblijft vaker op zijn sjieke advocatenkantoor dan op de juridische faculteit. Zijn beste studenten mijden een baan bij de overheid.

Het is moeilijk goede mensen te vinden, beaamt Eva Karasková. Ze heeft net om twee nieuwe krachten verzocht, maar weet niet of ze die ook krijgt. 'Op elk ministerie hebben ze een tekort aan juristen, vertalers en mensen met ervaring.'

Angstvallig wordt uitgekeken naar het nieuwe voortgangsrapport van de Europese Commissie in de herfst. Zal het nu wel positief zijn? 'Oh ja!', knikt Pikna trots.

Karasková is voorzichtiger. 'Iedereen hoopt het, maar sinds het verwerpen van de nieuwe politiewet twijfel ik. Bij het laatste overleg met de Commissievertegenwoordiger kwam elke tien minuten het uitstel van die wet weer ter sprake.'

Ze zucht. 'We doen ons best. Zelfs al wil de EU dat wij roomser zijn dan de paus en aan eisen voldoen waaraan lidstaten zelf niet eens tegemoetkomen. Uiteindelijk gaat het erom dat we toetreden. Als we eenmaal binnen zijn, kunnen we beïnvloeden wat de Unie doet. In plaats van alleen maar te moeten voldoen aan haar voorwaarden.'

Naast Karasková blijft Bohumil Pikna, die van haar laatste tirade alleen het woord 'toetreden' heeft verstaan, nerveus maar enthousiast glimlachen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden