Brussel is getreuzel met ESF-geld zat

De EU eist van Nederland minstens 447 miljoen gulden terug dat het heeft gekregen uit het Europees Sociaal Fonds. Binnenkort verschijnt het rapport van de commissie-Koning over de gang van zaken....

Minister van Sociale Zaken Bert de Vries (CDA) maakt Arbeidsvoorziening - de organisatie van de arbeidsbureaus - in 1991 verantwoordelijk voor besteding van het ESF-geld in Nederland. Daarmee moeten werklozen worden omgeschoold met cursussen en projecten. Een jaar eerder is Arbeidsvoorziening op afstand van de overheid gezet en zijn vakbonden en werkgevers in het bestuur gehaald. Arbeidsvoorziening krijgt een gegarandeerd budget.

Die garantie blijkt weinig waard. In 1994 besluit het paarse kabinet tot een bezuiniging van 1,6 miljard gulden in vier jaar tijd. De woedende sociale partners dreigen uit het bestuur te stappen. De Vries' opvolger Melkert weet raad: hij zet jaarlijks ruim honderd miljoen gulden van het ESF in om de bezuiniging te verzachten. Dit gebeurt in goed overleg. De Tweede Kamer wordt op de hoogte gesteld.

Op 17 november 1995 signaleert de Algemene Rekenkamer voor het eerst dat er nogal wat schort aan de controle op de ESF-subsidies. 'Dit geeft overigens niet aan dat het geld onrechtmatig wordt besteed.' Wel vinden de rekenmeesters dat er meer duidelijkheid moet komen.

Lang blijft het stil rond het ESF, maar in augustus 1998 zit het toch niet goed. Dat schrijft Melkert aan zijn opvolger De Vries. Melkert heeft zijn ministerie in 1996 opdracht gegeven het toezicht op de gelden te verbeteren. Maar hij waarschuwt De Vries voor het gevaar dat het 'verbetertraject' in goede voornemens blijft steken. De kans is groot dat Brussel een negatief oordeel zal vellen over de uitvoering, denkt Melkert.

Op 31 mei 1999 blijkt dat Nederland tegen de lamp is gelopen bij controles van Europese ESF-ambtenaren. Die hebben vele misstanden geconstateerd. De aantallen deelnemers aan cursussen worden te hoog opgegeven, projecten worden kunstmatig verlengd en er worden hier en daar zelfs cursussen opgevoerd die nooit zijn gegeven. De Vries vraagt de Rekenkamer om een nieuw onderzoek en kondigt aan dat hij de problemen daadkrachtig te lijf zal gaan. Daartoe roept hij een task force in het leven.

14 juli 1999: De Europese Commissie is niet onder de indruk en bevriest de ESF-subsidies. Eurocommissaris Flynn eist nader onderzoek, correcties en systeemverbeteringen. Pas dan kan Nederland weer ESF-geld krijgen.

In het najaar van 1999 meldt De Vries aan de Kamer dat de 'herstelacties' uitstekend verlopen. In december deelt hij mee dat Brussel daar ook zo over denkt en dat de blokkering van ESF-tegoeden is stopgezet. Even later is De Vries zelfs zo positief gestemd dat de task force volgens hem kan worden opgeheven.

In januari 2000 komt de Rekenkamer met het gevraagde onderzoek. De boodschap: het ministerie is te afwachtend geweest bij het controleren van het ESF-geld. 'En wij zien nog geen verbetering.'

Inderdaad blijkt in mei 2000 dat De Vries - inmiddels opgevolgd door Vermeend - te positief is geweest. Opnieuw voert Brussel controles uit. Weer is van alles mis met declaraties van gecontroleerde projecten, die niet deugdelijk onderbouwd zijn. Vermeend laat de task force toch voortbestaan.

In mei 2000 komt de eerste echte fraudezaak aan het licht. Justitie in Rotterdam begint een onderzoek naar grootscheeps misbruik van ESF-geld bij een remigratieproject voor Antillianen.

De Rekenkamer, die de ESF-gelden nu permanent in de gaten houdt, constateert op 17 november 2000 dat de problemen slecht worden aangepakt. Het ontbreekt op het ministerie aan organisatie, coördinatie en regie. Er is onvoldoende inzicht in de projecten en niemand weet wat er met het geld gebeurt. In een reactie laat Vermeend weten dat hij het beheer, de controle en het toezicht op de subsidies niet langer toevertrouwt aan Arbeidsvoorziening. Hij wil die taken overhevelen naar zijn eigen ministerie.

In januari 2001 maakt de Kamer duidelijk het 'spuugzat' te zijn om jarenlang aan het lijntje te worden gehouden. Ze dreigt met een parlementair onderzoek. Vermeend houdt het liever in eigen hand en zet een commissie, onder leiding van de oud-president van de Rekenkamer H. Koning, in om uit te zoeken wat er is misgegaan.

Op 29 maart 2001 komt Koning met een tussenrapportage: vanaf het begin heeft het geschort aan goed beheer van het ESF-geld. 'Begrippen als ordelijk en controleerbaar zijn nauwelijks van toepassing op de administraties van Arbeidsvoorziening voor wat betreft het ESF.' Zowel de opeenvolgende ministers van Sociale Zaken als Arbeidsvoorziening hebben de kritiek jarenlang weggewuifd. 'Zij deden de tekortkomingen af als incidenten.'

Op 24 juli 2001 wordt de ESF-deal uit 1994 opeens weer actueel. De toenmalige onderhandelaars van Arbeidsvoorziening schuiven Melkert de schuld in de schoenen van de verkeerde besteding van het geld. Want omdat hij het ESF gebruikte om de gaten op de eigen begroting te dichten, vluchtte ook Arbeidsvoorziening in trucs. Niet al het ESF-geld werd meer zuiver besteed aan concrete werkgelegenheidsprojecten, zoals de EU nadrukkelijk eist. Om die reden zijn veel uitgaven nu niet meer te verantwoorden.

Vermeend en FNV-voorzitter De Waal spreken de beschuldigingen tegen. Volgens hen heeft Melkert nooit de indruk gewekt dat het geld aan iets anders mocht worden besteed dan aan cursussen en projecten. Ook de Rekenkamer zegt: noch uit het akkoord van 1994, noch uit de latere begrotingen van Arbeidsvoorziening valt af te leiden dat Melkert verkeerde bedoelingen had. Arbeidsvoorziening had dus moeten weten dat het ESF-geld alleen voor concrete projecten kon worden ingezet en dat Brussel daarvan duidelijke bewijzen kon eisen.

Intussen is Brussel het getreuzel zat. Voor het eerst komt er een claim naar Nederland: 447 miljoen gulden (203 miljoen euro) moet terug. Op vrijdag 17 augustus blijkt dat nog eens 80 miljoen gulden (36 miljoen euro) aan declaraties niet wordt uitbetaald.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden