Brussel denkt na over denkende machines: 'rijkelijk laat'

Gevolgen van opkomst van robots voor onze samenleving

Robots en andere intelligente machines spreiden tot nu toe meestal een geruststellende domheid ten toon. Maar dat verandert snel. Snel genoeg om eens serieus na te denken over de veranderingen die de kunstmatige intelligentie voor ons, mensen, in petto heeft.

De werkplaats waar robots de carrosserie van Toyota's in elkaar zetten. Foto AFP/Getty Images

Wat zijn de gevolgen van de opkomst van robots voor de werkgelegenheid? Wat gebeurt er met onze privacy als er overal in huis internetapparaten staan? Kunnen we de zorg laten doen door zorgrobots? Wie is er bij een ongeluk met een autonoom rijdende auto verantwoordelijk? Is dat de passagier of Tesla-topman Elon Musk?

Het zijn geen vragen die in een verre toekomst spelen. Terwijl filosofen zich buigen over de vraag of machines wel echt kunnen denken, wordt momenteel in Brussel nagedacht over de verregaande implicaties van kunstmatige intelligentie (artificial intelligence, AI) op onze samenleving.

Het Europees Parlement bespreekt vandaag een ontwerpresolutie voor de Europese Commissie die de maatschappij over een paar jaar het AI-tijdperk moeten binnenloodsen. De negatieve gevolgen moeten worden beperkt, zonder de innovatie af te remmen.

Angstscenario

In Stanley Kubricks ruimtereisklassieker 2001: A Space Odyssey uit 1968 is een van de hoofdrollen weggelegd voor de boordcomputer HAL-9000. HAL combineert menselijke trekken met extreme intelligentie. Maar HAL besluit op een gegeven moment zijn eigen plan te trekken, tot aan het doden van een aantal wetenschappers toe.

Het is het door dit soort dystopische sciencefictionfilms gevoede angstscenario dat tot de verbeelding spreekt: ze gaan ons overnemen. 'Ze': machines, robots, AI. En 'ons': de mens. De mens die iets heeft ontworpen waarover hij geen controle meer heeft en dat uiteindelijk zijn ontwerper te slim af is.

Tesla-baas Elon Musk en natuurkundige Stephen Hawking zijn de bekendste protagonisten van het visioen dat machines niet mét de mens samenwerken maar tegen. Een episch gevecht tussen goed en kwaad.

Martin Ford

Nu machines zelf leren nadenken, zullen ze ons steeds meer werk uit handen nemen. Heerlijk, toch? Ondernemer en auteur Martin Ford ziet het anders. Want hoe moeten wij dan ons geld verdienen? (+)

Een seksrobot bij een entertainmentbeurs in Las Vegas. Foto AFP

Aanvulling

De meeste deskundigen zijn het erover eens dat het scenario waarin de mens wordt overvleugeld door superintelligentie nog ver in de toekomst ligt - áls het al zo ver komt. Alhoewel in de eerste zin van de resolutie het monster van Frankenstein en de klassieke legende van Pygmalion (waarin een beeldhouwer zijn beeld tot leven ziet komen) figureren, hebben de schrijvers zich geconcentreerd op de vraagstukken die in de zeer nabije toekomst spelen.

De resolutie sluit niet uit dat 'uiteindelijk' de mogelijkheid bestaat dat AI het menselijk denkvermogen inhaalt, maar de nadruk wordt gelegd op het aanvullen van menselijke vaardigheden en niet op het vervangen van mensen.

Bepaald geen luchtfietserij dus, zegt Jeroen van den Hoven, hoogleraar ethiek en technologie aan de TU Delft. 'Sterker nog: het is al rijkelijk laat. De ontwikkelingen gaan razendsnel. Kijk naar de overwinningen van de computer met schaak, go en poker. De systemen zijn zelflerend, wat het tot een ongelofelijk krachtige technologie maakt.'

Een verlamde patiënt gebruikt een bionisch skelet waarmee hij kan lopen in een revalidatiecentrum gespecialiseerd in neurologisch herstel in Duitsland. Foto UIG via Getty Images

Ongelijkheid

Van den Hoven vindt het goed dat er nu wordt nagedacht over de problemen die de komende vijf à tien jaar volop gaan spelen. 'Dit is allemaal al complex genoeg. Er moet nu hard worden gewerkt aan wat er nu op ons afkomt. Geen sf-achtige horrorscenario's, maar gewoon concrete vraagstukken. Het speelkwartier is voorbij, we moeten alle tijd die we hebben besteden aan het grondig nadenken over de implicaties van AI, naast alle evidente voordelen die er zijn.'

Die gevolgen zijn immens. Van den Hoven wijst op de ongelijkheid die op de loer ligt als mensen afhaken omdat de ontwikkelingen simpelweg te snel gaan. 'Een deel zal geen werk meer hebben omdat dat door robots wordt gedaan. Om dat op te lossen, wordt gepraat over een basisinkomen, maar daarmee los je alleen het probleem van het wegvallende inkomen op.'

Een ander belangrijk punt is de vraag welke bedrijven toegang hebben tot de geavanceerde AI-systemen. Partijen als Microsoft, Apple, Facebook, Amazon en Alphabet (het moederbedrijf van Google) investeren gigantische bedragen in AI. Zij hebben zich verenigd in een overkoepelende AI-groep die zegt na te denken over de ethische implicaties. Van den Hoven is daarvan niet onder de indruk: 'Ze kunnen dat wel zeggen, maar we zien daar te weinig van terug. Ik snap ook wel waarom. Wat voor belang zouden deze bedrijven er bij hebben om hun eigen ontwikkelingen af te remmen?'

De zelflerende zorgrobot Robbie geeft een demonstratie bij de TU Delft. Foto ANP

Overheid

De universele wetten waar de makers van robots en AI zich aan moeten houden, moeten dus van elders komen - van de overheid bijvoorbeeld. 'Het is belangrijk dat er op alle niveaus wordt nagedacht. Anders bestaat het risico dat iedereen het aanhoort en vervolgens weer overgaat tot de orde van de dag.'

Onlangs publiceerde ook het Future of Life-instituut, waaraan vooraanstaande wetenschappers zijn verbonden, een aantal basisregels voor AI. Ook hier worden zorgen gedeeld over bijvoorbeeld privacyverlies als het gevolg van de enorme stijging van alle data waarmee AI-systemen worden gevoed. Eenvoudig is dit allemaal niet, weet Van den Hoven: we hebben een nieuw vocabulaire nodig om een nieuwe werkelijkheid te beschrijven. Een werkelijkheid die in razendsnel tempo op ons afkomt. Nu al.

Meer over robotisering in de Nederlandse samenleving
Kan de mens worden uitgeroeid door machines? Dat de mensheid kan worden uitgeroeid door superintelligente machines is volgens Oxford-filosoof Nick Bostrom geen sciencefiction. Sterker: het kan nog deze eeuw gebeuren.(+)

'Een mens haalt 800 stuks per dag, hij doet er 1.000'
Van der Velden heeft zijn mechanische werkpaard betrokken bij Smart Robotics in Eindhoven, het eerste Nederlandse 'uitzendbureau' voor robots. (+)

Bekijk hier het dossier met alle artikelen over de robotisering in Nederland en de Verenigde Staten.

In Haaksbergen wordt door Staatsbosbeheer een robotmeeuw ingezet bij de jaarlijkse telling van de grauwe gans. Foto ANP

Vijf punten uit de ontwerpresolutie van de commissie Juridische zaken 'Regels inzake robotica'

Zorgrobots
Het menselijk contact is een van de meest fundamentele aspecten van menselijke zorg. De vervanging van de menselijke factor door robots zou de zorgpraktijk kunnen ontmenselijken. Tegelijk kunnen robots juist het werk van personeel verlichten.

Aansprakelijkheid
Als robots autonome beslissingen kunnen nemen, volstaan de traditionele regels niet meer. De voertuigsector (autonome auto's, drones, boten) heeft dus dringend nieuwe regels nodig op het gebied van wettelijke aansprakelijkheid en verkeersveiligheid.

Werkgelegenheid
De ontwikkeling van robotica en AI kan ertoe leiden dat een groot deel van het werk dat nu door mensen wordt gedaan wordt overgenomen door robots. Rijkdom en invloed zullen mogelijk minder gelijk verdeeld worden. Moet er belasting komen op werk dat door een robot wordt verricht? Zo kunnen ongeschoolde werknemers wier banen zijn geschrapt worden gesteund met geld of scholing.

Transparantie
Het moet altijd mogelijk zijn de berekeningen van een AI-systeem terug te brengen tot een vorm die voor mensen begrijpelijk is. Geavanceerde robots moeten worden uitgerust met een 'black box' die de gegevens registreert van elke handeling die de machine uitvoert, inclusief de redenering die tot zijn beslissingen hebben bijgedragen.

Verbeteren van de mens
Er zijn risico's van hacken, uitschakelen of wissen van het geheugen van de in het menselijk lichaam geïntegreerde cyberfysieke systemen. Hierdoor kunnen de gezondheid en zelfs het leven van mensen in gevaar komen. Dragers van vitale geavanceerde medische apparatuur moeten ondersteund worden door een onafhankelijke betrouwbare instantie voor updates, reparatie en onderhoud.