ProfielGeneraal b.d. Tom Middendorp

Bruggenbouwer die nooit iets negatiefs zegt over een ander moet Nederland sneller open krijgen

null Beeld NO CANDY/Lumen
Beeld NO CANDY/Lumen

Generaal buiten dienst Tom Middendorp trad drie jaar geleden dramatisch af als commandant der strijdkrachten, maar duikt nu weer op als de man die het land sneller open moet krijgen na corona. ‘Hij hoeft dit niet te doen, het is pure plichtsbetrachting.’

Oud-generaal Tom Middendorp maakte afgelopen week soms een moedeloze indruk in de rechtszaal; waar de advocaat van boze coronatestbedrijven strooide met militaire clichés om hem te beschrijven. ‘De generaal is in zijn loopgraaf teruggekropen’; ‘heeft niet al zijn troepen ingezet’. En dat terwijl Middendorp (60) juist opklom tot ’s lands hoogste militair – stellen collega’s – vanwege zijn diplomatieke kwaliteiten en zijn talent uiteenlopende partijen achter diens plannen te krijgen alsof ze die zelf hadden bedacht.

Maar nu is dus een deel van de commerciële testbedrijven in Nederland boos op Middendorp. Stichting Open Nederland – een publiek-private samenwerking waar de generaal b.d. leiding aan geeft – sloeg hen over bij de recente proef om dierentuinen en cafés te heropenen voor bezoekers met een negatieve coronatest. In mei moet Middendorp 100 nieuwe testlocaties hebben opgezet, met een capaciteit van 400.000 testen per dag, zodat het land sneller open kan. Een klusje van 1,1 miljard euro waar de GGD vriendelijk voor bedankte. Vrijdag stelde de rechter Open Nederland in het gelijk, 44 testbedrijven blijken bereid mee te werken met Middendorp. Die ontving ook kritiek van onderzoeksplatform Follow The Money: het toezicht op de besteding van al dat belastinggeld zou gebrekkig zijn.

Al dat tumult roept de vraag op: waarom koos het kabinet eigenlijk Middendorp voor deze megaklus? En waarom zei de oud-generaal – drie jaar na zijn pensionering – ja tegen een bijna onmogelijke opdracht die ook nog onder een vergrootglas ligt? Na veertig dienstjaren, waarbij hij als commandant der strijdkrachten (2012-2017) naar eigen zeggen twee keer per maand thuis was, had Middendorp ook een camper kunnen huren en met zijn vrouw naar Kaapstad kunnen rijden. Het directeurschap van Open Nederland levert een ‘bescheiden vergoeding’ op.

‘Het is pure plichtsbetrachting’, zegt Leo Beulen, eveneens oud-generaal. Hij werd door zijn voormalige baas naar stichting Open Nederland gehaald. ‘Hij hoeft dit niet te doen. Tom heeft zijn hele hebben en houden aan Nederland gegeven als militair en daar gaat hij als burger gewoon mee door.’ Oud-landmachtcommandant Beulen werd op een zondag om elf uur ’s avonds gebeld met de vraag: ‘Zeg, heb je wat te doen?’ De volgende ochtend maakten de mannen plannen voor een snelle verdrievoudiging van de testcapaciteit in Nederland. Middendorp gaf al in 2020 leiding aan het opschalen van de GGD-testcapaciteit in Nederland. Beulen: ‘De rechtszaak was even spannend, want we hebben enorme haast.’ Middendorp stoort zich volgens Beulen aan militaire karikaturen die ‘uit de mottenballen worden gehaald’. Maar hij klaagt daar niet over hoor. ‘Tom zegt nooit iets negatiefs over een ander.’

Viersterrengeneraal Middendorp trad in 2017 af, samen met defensieminister Jeanine Hennis, na harde kritiek van de Onderzoeksraad voor Veiligheid over een dodelijk ongeluk met een mortiergranaat in Mali. Middendorp was diep geraakt door de conclusie dat Defensie de missie boven de veiligheid van mensen stelde. Hij vertrok dagen voor zijn pensioen, al viel munitie-inkoop formeel buiten zijn verantwoordelijkheid. ‘Dat tekent hem’, zegt topambtenaar Joep Wijnands die als diplomaat met hem werkte in Uruzgan en nu directeur-generaal op Defensie is. ‘Hij voelde zich wel verantwoordelijk.’

Middendorp voerde als commandant draconische bezuinigen door (1 op de 5 banen verdween), maar na een jarenlange lobby met minister Hennis kreeg Defensie er ook weer geld bij. Beulen: ‘Hij maakte een einde aan de onderlinge strijd van de krijgsmachtdelen, wij hadden als zijn ondercommandanten vrede met de verdeling.’ Wijnands: ‘Hij is van de genie. Dus letterlijk een bruggenbouwer. Tom luistert naar iedereen zonder vooropgezet plan; hij is kalm en rustig, maar ook heel ambitieus en altijd onvermoeibaar bezig met de lange termijn.’ Middendorp bouwde volgens Wijnands een reputatie op als innovatieve officier die samenwerking zoekt met andere ministeries en met het bedrijfsleven. ‘Dat was niet vanzelfsprekend.’ Het was ook werkgeversvereniging VNO-NCW die Middendorp vroeg terug te komen uit zijn pensionering om te helpen in de coronacrisis.

Na zijn aftreden gaf Middendorp een tijdje colleges en lezingen, maar dat circuit schonk hem weinig voldoening. ‘Hij is niet geïnteresseerd in het commercieel uitventen van zijn ervaringen’, zegt oud-collega en vriend Hans van Griensven. ‘Hij wil zich inzetten voor het algemeen belang.’ Het ministerie van Economische Zaken benoemt Middendorp in 2019 tot speciaal gezant Europese defensiesamenwerking, waarbij Europees geld wordt verdeeld voor het stimuleren van militaire innovatie. ‘Dat gaat om veel geld en grote belangen’, zegt Wijnands. ‘Tom heeft een passie voor techniek’, zegt Van Griensven.

Middendorp steekt zijn meeste energie in het vraagstuk klimaatverandering & veiligheid. Wijnands: ‘Dat zag Tom vroeg in: problemen als water- en voedselschaarste kunnen leiden tot nieuwe, regionale conflicten. Als voorzitter van het International Military Committee on Climate & Security geeft hij overtuigende lezingen over deze bedreiging.’ In Zwolle helpt Middendorp bij het opzetten van een waterstofproject, samen met klimaatondernemer Robert Colijn. ‘Hij is, eh, nogal strak. Tijdens onze eerste gesprek over energietransitie zei hij na 45 minuten: het is me helder, wat gaan we doen?’ Volgens Colijn is Middendorp goed in stakeholdersmanagement. ‘Hij brengt partijen bij elkaar en zoekt naar draagvlak. Zelfs als hij dingen zegt die niet leuk zijn, maar wel gezegd moeten worden, accepteren mensen dat van hem.’ Enig nadeel, stelt Colijn, is dat Middendorp niet luistert als details langskomen. ‘Daar ben ik zelf dol op, maar Tom is alleen maar gefocust op de hoofdlijn.’

Drie keer Tom Middendorp

Tom Middendorp tegen de NOS naar aanleiding van kritiek op de Stichting Open Nederland: ‘Ik ben van mijn pensioen teruggekomen om dit te doen. We doen dit om de samenleving weer open te krijgen en werken onszelf dag en nacht uit de naad.’

Tom Middendorp over de kritiek van de Onderzoeksraad voor Veiligheid. ‘Dit raakt mij heel diep. Het onnodig op het spel zetten van de levens van mijn militairen is wel het allerlaatste wat ik zou willen bereiken.’

Tom Middendorp tegen het tijdschrift voor genisten over zijn manier van werken: ‘Je moet har(d)(t) met een d en t kunnen schrijven. Hard durven zijn voor je mensen en de eisen die je stelt. Maar je moet ook hart voor ze hebben.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden