Broedermoord maakt van Jaffna een spooklandschap

Een handvol mensen die in dit ooit schone en drukke plaatsje hebben gewoond, hebben de terugkeer aangedurfd naar de ruïnes die er nog van resteren....

Zelfs als het mortiervuur stokt, is de burgeroorlog nooit ver weg in het hart van het thuisland van de Tamils, waar rebellen al achttien jaar strijd om leveren. Voor de duizenden mensen die Chavakachcheri hun thuis noemden, ligt de plaats erbij als een verkruimeld monument opgedragen aan een oorlog van broedermoord. Een oorlog die aan meer dan 62 duizend mensen het leven heeft gekost en het land heeft verwoest dat zowel regering als rebellen zeggen te willen redden.

'Ik wil dat er vrede komt, maar ik heb geen hoop', zegt Manikam Rajaratnam, een boer die have en goed verloor in Tamil-gebied, gelegen op het Jaffna schiereiland in noordelijk Sri Lanka. Het spooklandschap dat net buiten Jaffna begint en zich kilometers naar het oosten uitstrekt, tot aan Chavakachcheri, is totaal kapotgeschoten door beide zijden. Tekenen van leven zijn zeldzaam. Kraaien zitten op de kale takken van een verbrande boom. Klimplanten en onkruid maken zich meester van verlaten, kapotgeschoten huizen.

De meeste mensen blijven weg, uit angst voor landmijnen of niet-geëxplodeerde munitie. Soms kachelt een bus vol passagiers voorbij, met tot de tanden toe gewapende soldaten die uit de deurposten hangen. Of treft men een eenzame soldaat die waakt over de verbrande restanten.

Even hoopten de Srilankanen dit jaar dat een Noors vredesplan de door de Singalezen gedomineerde regering en de Tamil-separatisten terug naar de onderhandelingstafel zou voeren. De rebellen kondigden een eenzijdig staakt-het-vuren af, dat vier maanden duurde. Ook nadat het afliep, op 24 april, hielden de Tamil Tijgers zich enige tijd rustig.

Maar het vredesinitiatief is op niets uitgelopen en de afgelopen weken is het land in een politieke chaos beland. President Chandrika Bandaranaike Kumaratunga stuurde het parlement naar huis om, nadat haar regering de meerderheid in het parlement had verloren, een motie van wantrouwen te voorkomen. Vervolgens sloeg de politie met veel geweld een demonstratie van de oppositie neer, waarbij twee doden vielen.

Aan de periode van relatieve rust bij de Tamil-rebellen kwam een bloedig einde op 24 juli, de 18de verjaardag van de opstand. Vroeg in de morgen sloegen de rebellen toe op Sri Lanka's enige internationale vliegveld en de nabijgelegen legerbasis, net buiten de hoofdstad Colombo. Door de aanval, die de helft van de nationale luchtvloot vernietigde of beschadigde en een doodsteek betekende voor de toeristenindustrie op het eiland, lijkt Sri Lanka definitief te zijn afgegleden naar een staat van complete wanhoop.

Op het schiereiland van Jaffna, waar twintig jaar strijd honderdduizenden inwoners op de vlucht heeft doen slaan, wordt de aanval beschouwd als een voorbode van een nieuwe ronde oorlogsgeweld.

Zodra het donker wordt, stromen de straten van Jaffna snel leeg. En sinds een Tamil Tijger onlangs in het centrum van de stad een mijn tot ontploffing bracht, waarbij zeven militairen omkwamen, mijden mensen liever de legerjeeps vol met soldaten. Iedereen hier weet dat de oorlog vaak onverwacht toeslaat.

Begin vorig jaar hadden de rebellen vaste voet aan de grond gekregen op het schiereiland. Hun doel was de verovering van Jaffna, dat zij als de culturele hoofdstad van de Tamils beschouwen. De inwoners geloofden dat het leger zo'n aanval zou tegenhouden.

Maar vorige zomer begon het leger opeens aan een snelle terugtrekking, waarbij nauwelijks een schot werd gelost. De stad bleef onverdedigd achter. De bewoners wisten wat dit betekende en sloegen massaal op de vlucht. Vervolgens werd Chavakachcheri het doelwit van een grote aanval van de regeringstroepen.

'We dachten dat ze ons zouden beschermen', zegt Rajaratnam, de boer. 'Maar plotseling trok het leger zich terug en begon het de stad te bestoken. We zaten opeens tussen twee vuren en moesten alles achterlaten en vluchten. De rebellen rukten snel op naar de buitenwijken van Jaffna. Maar de regering had voor meer dan 900 miljoen wapens gekocht en richtte deze op de rebellen en Chavakachcheri. De rebellen lieten, terwijl ze zich terugtrokken, een spoor aan landmijnen achter. Tegen het eind van het jaar had het leger het gebied 'bevrijd', maar toen was er weinig meer van over.

De mensen die hier wonen voelen zich klem gezet tussen een leger dat zijn soldaten zelden bestraft voor de mishandeling van burgers en rebellen die hun critici executeren, die kinderen als strijders rekruteren en keihard regeren over de gebieden die ze beheersen.

President Kumaratunga heeft onlangs diplomaten in Colombo verzekerd dat ze 'heel makkelijk' de burgeroorlog kan beëindigen, als ze het parlement er maar van kon overtuigen een nieuwe grondwet aan te nemen waarin de Tamils meer autonomie krijgen. Maar ze heeft onvoldoende steun in het parlement - en ze heeft ook het vertrouwen verloren van de Tamils, wiens steun nodig is voor een grondwettelijke oplossing.

Sommige invloedrijke leiders en intellectuelen uit Jaffna menen dat de president met vuur speelt in hun stad. Zij belooft de Tamils meer zelfbestuur, maar ze heeft zelf een voormalige Tamil-militant, Douglas Devenanda, aangesteld als minister die door velen gezien wordt als een criminele opportunist die alleen haar belangen behartigt.

Acht maanden geleden werd Devenanda geïnstalleerd. Hij mocht tientallen miljoenen uitgeven aan de wederopbouw van het kapotgeschoten schiereiland. 'Je moet absoluut een bezoek brengen aan het theater waar Devenanda zijn dramatische voorstelling opvoert', zegt Nadarajah Raviraj, de burgemeester van Jaffna, sarcastisch.

Honderden mensen die dagelijks om de gunsten van Devenanda komen vragen, moeten zich langs verschillende lagen van zwaar bewapende soldaten worstelen - en langs zijn eigen veiligheidsmensen - om uiteindelijk een afgesloten balkon te bereiken waar de minister, omringd door zijn hofhouding, ontvangt. Devenanda legde onlangs uit dat het zijn taak is om de harten van de inwoners van Jaffna te veroveren. Hij wil ook graag hun stemmen winnen - en meer zetels in het parlement.

Het kan zijn dat president Kumaratunga's opzet slaagt. Een volk dat oorlogsmoe is zou tot de slotsom kunnen komen dat stenen om huizen te bouwen belangrijker zijn dan zelfbeschikking. Maar het is ook goed mogelijk dat de lokale politiek in Jaffna, de impasse in Colombo en de schijnbaar eeuwigdurende oorlog méér burgers in de armen van de Tamil Tijgers zal drijven.

'Denk niet dat ik een Tijger ben, maar de mensen hebben geen alternatief', zegt S.K. Sitrampalam, hoofd van de historische faculteit van de Universiteit van Jaffna. 'Zeg me wat de alternatieven zijn voor de Tamils. De afgelopen vijftig jaar zijn Tamils naar het parlement afgereisd, en hebben gepraat, gepraat en nog eens gepraat. Maar wat heeft het opgeleverd?'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden