Broeder nr. 2 voor de rechter

AMSTERDAM - Worden de geschiedenisboeken nog eens nagepraat of zal serieus worden geprobeerd de waarheid boven tafel te krijgen? Met die vraag zijn de Amsterdamse advocaten Victor Koppe en Michiel Pestman deze week naar de Cambodjaanse hoofdstad Phnom Penh vertrokken. Daar begint maandag, voor het Cambodja-Tribunaal, het proces tegen vier kopstukken van het voormalige Rode Khmer-regime.

Samen met een Cambodjaanse collega verdedigen Koppe en Pestman de belangrijkste verdachte: Nuon Chea, ofwel Broeder nummer 2. Hij was de plaatsvervanger van dictator Pol Pot en ideoloog van de Rode Khmer, de maoïstische beweging die tussen 1975 en 1979 een schrikbewind voerde. Naar schatting 1,7 miljoen Cambodjanen - toen een vijfde deel van de bevolking - vonden in die periode de dood door moord, marteling, honger en uitputting. Nuon Chea wordt beschuldigd van misdaden tegen de menselijkheid, genocide, moord en marteling.

Pestman, actief bij internationale tribunalen en raadsman van 'benadeelden' in de zaak-Wilders, werd door de Cambodjaanse advocaat Son Arun gevraagd te helpen bij de verdediging van de in 2007 gearresteerde Nuon Chea. Samen met kantoorgenoot Koppe werkte hij aan de voorbereiding van het proces, dat vermoedelijk jaren gaat duren.

Hoe gaat het tweetal de verdediging aanpakken van deze oude man (85), die in hoge mate verantwoordelijk wordt gehouden voor de gruwelijke ontsporing van een tot tot mislukken gedoemd utopisch experiment?

'We willen de gelegenheid krijgen de stem van onze cliënt te laten horen en proberen te doorgronden wat er destijds is misgegaan', zegt Koppe. 'Het gaat ons om kennis van de historische context. We willen het onderzoek richten op zaken die nog nauwelijks zijn onderzocht.'

Killing Fields

Maar wat valt er te ontdekken? Iedereen weet toch wat zich onder de Rode Khmer heeft afgespeeld? Pestman: 'Dat moeten we niet overschatten. De heersende visie wordt bepaald door Amerikaanse historici en de film The Killing Fields. Maar er is nog veel onduidelijk: wie gaf welke opdracht? Waarom werden beslissingen genomen? Nuon Chea wil uitleg geven. Wij hopen dat dit proces meer wordt dan een bevestiging van wat in de geschiedenisboekjes staat.'

De advocaten zullen onder meer de rol van de Amerikanen in de jaren voor 1975 aan de orde stellen. Tijdens de Vietnam-oorlog voerden de Verenigde Staten zware bombardementen uit op Cambodja om strijders van de Vietnamese Vietcong te treffen. Die bombardementen droegen bij aan de steun van de Cambodjaanse bevolking voor de Rode Khmer.

Koppe en Pestman zullen ook wijzen op de voorgeschiedenis van de gedwongen volksverhuizingen. Cambodja kampte met een rijsttekort doordat de infrastructuur was verwoest. Pol Pot dwong stadsbewoners naar het platteland te trekken om de rijstproductie op te voeren. De advocaten lopen niet over van vertrouwen in het door de VN gesteunde tribunaal, dat bestaat uit Cambodjaanse en buitenlandse magistraten. Ze verdenken de machthebbers in Phnom Penh ervan de rechtsgang te beïnvloeden om de verdachten snel veroordeeld te krijgen.

Koppe: 'Het vooronderzoek was gebrekkig. Alles wat mogelijk ontlastend is, werd tegengehouden. De getuigenverhoren verliepen onzorgvuldig en eenzijdig. Wij werden niet toegelaten bij de verhoren en het was niet toegestaan zelf onderzoek te doen. Ons verzoek om huidige machthebbers, onder wie premier Hun Sen, te horen werd tegengehouden door de Cambodjaanse rechters. We hebben drie jaar noodgedwongen stilgezeten.'

In 2009 nam een Canadese aanklager ontslag met verwijzing naar de 'zorgwekkende' pogingen van de regering om de gang van zaken bij het rechtscollege naar haar hand te zetten. Deze maand stapten vier buitenlandse medewerkers van de juridische staf op. Waarnemers vermoeden de lange arm van premier Hun Sen. Die heeft er nooit een geheim van gemaakt tegen het openen van nieuwe zaken te zijn, omdat die een gevaar zouden vormen voor de stabiliteit van het land. 'Zaak 003 is niet toegestaan', liet hij VN-chef Ban Ki-moon ooit onomwonden weten.

Wat Hun Sen betreft blijft het bij Zaak 001 (het proces tegen de inmiddels veroordeelde massamoordenaar 'Duch' ) en Zaak 002, de berechting van Nuon Chea, ex-president Khieu Samphan (79), voormalig vicepremier Ieng Sari (85) en diens echtgenote Ieng Thirith (78), die destijds bekend stond als de first lady van de Rode Khmer.

Hoogbejaard viertal

De regering hoopt dat het proces tegen het hoogbejaarde viertal snel kan worden afgerond, maar Koppe en Pestman achten de kans niet groot dat ze alle vier hun vonnis zullen meemaken. 'Wij zijn er niet op uit het proces te vertragen, maar de rechtsgang moet gedegen zijn.'

Zaak 002 zal aanzienlijk tijdroverender zijn dan de berechting van Duch, de chef van het martelcentrum Tuel Sleng die vorig jaar tot 35 jaar cel werd veroordeeld. Duch, die zich tot het christendom heeft bekeerd, werkte mee met het tribunaal, bekende zijn misdaden en vroeg de Cambodjanen om vergiffenis. Pestman: 'Het gaat nu anders worden. In het proces tegen Duch was iedereen het met elkaar eens. Nu zal elke milimeter worden bevochten.'

De advocaten vrezen dat verklaringen van Duch, die zei dat hij in opdracht van hogerhand had gemoord, door de rechters als vaststaande feiten zullen worden beschouwd. Dit zou nadelig kunnen uitpakken voor Nuon Chea, die een hoge plaats innam in de hiërarchie van de Rode Khmer.

Het Cambodja-Tribunaal, officieel de Buitengewone Kamers in de Gerechtshoven van Cambodja (ECCC), is opgericht om de leiders van het Rode Khmer-bewind te berechten. Het is een Cambodjaans hof waar namens de Verenigde Naties buitenlandse rechters aanschuiven. Onder hen is de Nederlandse rechter Katinka Lahuis. Cambodja beschikt zelf niet over voldoende middelen voor zo'n tribunaal, maar wilde de vervolging ook niet uit handen geven.

Zaak 002 tegen de vier hoogste nog levende leden van de Rode Khmer, onder wie Nuon Chea, is de belangrijkste zaak die het tribunaal zal behandelen. Er zijn al honderden getuigen gehoord. De zitting die maandag begint, heeft vooral een procedureel karakter. Het begin van de inhoudelijke behandeling wordt eind augustus verwacht. Aanklager Andrew Cayley sprak van de 'omvangrijkste en meest gecompliceerde vervolging sinds het proces van Neurenberg .'

De zaak 002 tegen Nuon Chea en drie anderen

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden