Analyse Verkiezingen Groot-Brittannië

Britten staan donderdag voor onmogelijke keuze

Ruim 45 miljoen Britten bepalen donderdag of premier Boris Johnson genoeg steun krijgt voor zijn Brexit. Of slaat het koninkrijk links af en wordt Labour-leider Jeremy Corbyn de nieuwe bewoner van 10 Downing Street? En dan?

Beeld AFP

Verlaten de Britten eind januari eindelijk de EU of gaan ze een nieuw referendum houden? Blijft hun land kapitalistisch of gaat het op de socialistische tour? Voor zowel Europa als het Verenigd Koninkrijk staat er veel op het spel wanneer ruim 45 miljoen Britten donderdag naar de stembus gaan. De twee vragen hangen met elkaar samen, want de prijs voor een nieuwe volksraadpleging is waarschijnlijk een minderheidsregering onder Jeremy Corbyn, een dilemma waar vooral EU-gezinde Britten mee zitten.

Dat de Conservatieven als grootste partij de Kerst tegemoetgaan, staat wel vast. Maar de cruciale vraag is of ze groot genoeg worden om (alleen) te kunnen regeren. Al weken voert Boris Johnson de opiniepeilingen ruim aan, maar een ‘hung parliament’ - waarbij geen van de partijen een absolute meerderheid heeft - hangt nog altijd in de grauwe luchten. Hoe onevenwichtig en onvoorspelbaar het Britse districtenstelsel is, blijkt uit deze cijfers: een Conservatieve voorsprong van 9 procent kan leiden tot een meerderheid van 28 zetels. In 2001 veroverde Labour, bij exact dezelfde voorsprong, een meerderheid van 167 zetels. Het aantal uitgebrachte stemmen zegt dus slechts indirect iets over het aantal behaalde zetels.

De Conservatieve premier nam dus een enorm risico toen hij dit najaar met pijn en moeite verkiezingen uitschreef om de Brexit-impasse te doorbreken. Zijn tactiek was gebaseerd op twee dingen: het verenigen van de Leave-stemmers en tegelijkertijd hopen dat het Remain-kamp verdeeld blijft. Dat eerste is deels gelukt, maar nog altijd dreigt de Brexit Party van Nigel Farage cruciale stemmen op te gaan eten in eurosceptische kiesdistricten waar een Labour-afgevaardigde een kleine voorsprong verdedigt, plekken als Workington, Darlington en Normanton.

De Conservatieven hoopten dat de Liberaal-Democraten Labour in de weg zouden zitten in het Remain-kamp. Maar de belofte van LibDem-leider Jo Swinson om de Brexit te annuleren heeft niet de verwachte steun gebracht, reden dat ze daar weer van af is gestapt. Interviews waarin ze niet wil antwoorden op de vraag of er biologische verschillen tussen mannen en vrouwen bestaan, hebben haar populariteit niet vergroot. Labour, dat een tweede EU-referendum belooft, is erin geslaagd om veel kiezers die van plan waren op de Liberaal-Democraten te stemmen voor zich te winnen.

Tweepartijengevecht

Zodoende is er een wederopstanding te zien van het dood verklaarde tweepartijenstelsel. De keuze tussen Johnson en Corbyn is moeilijk voor de Britten, of beter gezegd: voor de Engelsen, want die hebben niet de mogelijkheid om te stemmen op de Schotse nationalist Nicola Sturgeon. Het heeft geleid tot historische stemadviezen. De Conservatieve oud-premier John Major heeft geadviseerd niet op de Conservatieven te stemmen, terwijl de sociaal-democratische oud-premier Tony Blair zijn zorgen heeft geuit over zijn socialistische partijgenoot Corbyn.

Het politiek midden schittert daarom door afwezigheid bij deze mijlpaalverkiezingen. Er zijn vergelijkingen getrokken met 1945 en 1979. Direct na de oorlog koos het land, bankroet en moe van de oorlog, voor een socialistische regering onder leiding van Clement Attlee. Eind jaren zeventig koos het, bankroet en moe van de stakingen, voor een Conservatieve revolutie onder leiding van Margaret Thatcher. Attlee en Thatcher groeiden uit tot de belangrijkste Britse premiers van de 20ste eeuw, in vredestijd althans. Het zijn grootheden vergeleken bij de huidige kandidaten.

Johnson versus Corbyn 

Boris Johnson heeft er vijf weken lang alles aan gedaan om kritische vragen te vermijden, wat niet strookt met de churchilliaanse moed die hij denkt te bezitten. Zijn motto Get Brexit Done is onnauwkeurig, omdat het echte Brexit-werk nog moet beginnen. Over zijn betrouwbaarheid bestaan twijfels. Bovendien wordt Johnson achtervolgd door lukrake opmerkingen die hij als columnist door de jaren heeft gedaan over alleenstaande moeders, gekleurde mensen en boerkadragers. Is hij met zijn zorgeloze, jongensachtige gedrag geschikt als premier, blijft de vraag.

Corbyn, op zijn beurt, is al even omstreden. Als een kerstman probeerde hij de kiezers te verleiden met cadeautjes: van gratis onderwijs, gratis internet tot gratis medicatie. Vooral oudere kiezers vinden dit alles te mooi om waar te zijn. En ook hij wordt achtervolgd, door zijn sympathie voor de IRA, zijn bewondering voor het regime in Teheran en het voordeel van de twijfel dat hij Vladimir Poetin gaf na de gifaanslag in Salisbury van vorig jaar. Hij steunt de Navo niet, en partijgenoot en beoogd minister van Binnenlandse Zaken Diane Abbott heeft gepleit voor de afschaffing van de binnenlandse veiligheidsdienst.

Labours schaduwminister Jon Ashworth heeft zelfs gezegd dat de top van de ambtenarij noodplannen heeft klaarliggen om de staatsveiligheid te garanderen als Corbyn aan de macht komt. Voor EU-gezinde Britten is de socialist evenwel de laatste hoop. Corbyn wil een akkoord met de EU sluiten waarbij het Verenigd Koninkrijk in wezen bij de interne markt als bij de douane-unie blijft. Vervolgens komt er een referendum waarin Britten kunnen kiezen tussen Remain en de zachtste van alle Brexit-varianten. Dit kan de basis zijn van een gedoogakkoord met de Schotten en Liberaal-Democraten.

Wanneer Johnson zijn mandaat krijgt en niet geschiedenis schrijft als kortstregerende premier aller tijden, komt er duidelijkheid, zowel voor de Britten als de rest van Europa. Maar kiezers die denken dat de Brexit vanaf eind januari voorbij zal zijn, zullen bedrogen uitkomen. De kreet Get Brexit Done stond eerder deze week ook op de schep van de graafmachine waarmee Johnson, om zijn boodschap op visuele wijze te herhalen, door een muur heen reed. Met gebalde vuist stapte hij uit, de brokstukken negerend. Beter kon hij de politieke situatie op het eiland niet uitbeelden.

Stembureaus tot 22.00 uur open

De stembureaus gaan donderdag om 07.00 uur lokale tijd open. De Britten kunnen tot 's avonds tien uur (23.00 uur Nederlandse tijd) hun stem uitbrengen. Direct daarna zal een eerste exitpoll, in opdracht van BBC News, ITV News en Sky News, een indruk geven van de uitslag.

Zeven kiesdistricten waar iets bijzonders op het spel staat

Welke koers gaat het Verenigd Koninkrijk de komende jaren varen? Wie gaat winnen - premier Boris Johnson (Conservative Party) of oppositieleider Jeremy Corbyn (Labour) - hangt voor een groot deel af van de uitslag in deze zeven districten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden