POSTUUMROGER SCRUTON (1944-2020)

Britse filosoof Roger Scruton, hoeder van conservatief Engeland, overleden (75)

De Britse filosoof Roger Scruton is zondag op 75-jarige leeftijd overleden. Met het heengaan van deze brexiteer, vossenjager en verdediger van tradities is conservatief Engeland haar voornaamste stem verloren. 

Filosoof Roger Scruton in zijn huis in het Verenigd Koninkrijk, in 2015. Scruton overleed zondag op 75-jarige leeftijd.Beeld Getty Images

Het denken van Scruton is van aanzienlijke invloed geweest op onder meer zijn leerling Thierry Baudet, bijvoorbeeld het gebruik van de term oikofobie, ofwel de angst voor het eigene.

Conservatisme is, zo schreef Scruton, ‘het instinct dat we uiteindelijk delen, als we tenminste gelukkig zijn in deze wereld. Het is het instinct hetgeen we liefhebben vast te houden.’ Waar Scruton van hield is duidelijk: het Engelse plattelandsleven, orgelmuziek in de Anglicaanse kerken, erotiek en Richard Wagner’s Ring des Nibelungen. Voor The New Statesman, een links opinieweekblad, recenseerde hij wijnen.

Het conservatisme van Scruton, een leergierige onderwijzerszoon, kwam tot ontwikkeling op Jesus College, Cambridge, waar hij filosofie studeerde. Grote belangstelling toonde hij voor David Hume, Immanuel Kant en Edmund Burke. De kritiek van laatstgenoemde op de Franse Revolutie sprak hem met name aan. Zelf had hij een soortgelijke ervaring toen hij in Parijs getuige was van de studentenprotesten van 1968.

Onderscheiden

Meer bewondering had hij in dat jaar voor deelnemers aan de Praagse lente. In de jaren tachtig steunde hij de academische vrijheid achter het IJzeren Gordijn. Hij was een graag geziene gast bij dissidente groepen in landen als Polen, Hongarije en Tsjechoslowakije, zeker omdat hij boeken meesmokkelde. Na de Val van de Muur kreeg hij een hoge onderscheiding van de Tsjechische president, en dichter, Vaclav Havel.

Zoveel waardering kreeg hij bepaald niet in eigen land, en zeker niet binnen intellectuele kringen. Als hoofdredacteur van The Salisbury Review wekte Scruton de woede van progressief Engeland door een podium te bieden aan een onderwijzer uit Bradford die in een essay zijn zorgen had geuit over de gebrekkige integratie van Brits-Aziatische kinderen. Soms werden deze maandenlang van school gehouden door hun ouders, klaagde hij.

Kritiek op de negatieve kanten van het multiculturalisme lag in die jaren gevoelig. De docent verloor zijn baan, maar zou later in ere worden hersteld. Jaren later steunde Scruton ook de docente Katharine Birbalsingh, die ontslagen werd nadat ze op een Conservatief partijcongres had geklaagd over het niveau van het staatsonderwijs. Inmiddels leidt ze een uitstekende vrije school en is haar klassieke onderwijsfilosofie gemeengoed geworden.

Conservatief buitenbeentje

Binnen academische kringen was Scruton, die filosofie doceerde op Birkbeck, een conservatief buitenbeentje, een positie waar hij stiekem van genoot. ‘Het is een groot avontuur om te worden gehaat door degenen voor wie ik een grote verachting heb,’ zei hij eens. Critici noemden hem een nostalgicus of zelfs een reactionair, een soort Engelse heideggeriaan die het contact met de moderne samenleving had verloren.

Hij schreef belangrijke boeken over het conservatisme, waaronder het standaardwerk The Meaning of Conservatism, en over Merry England, zoals On hunting, England: an elegy en News from Somewhere. Met de Conservatieve Partij had hij een haatliefde-verhouding. Zo was hij het niet eens met haar neoliberale koers. In het boek Green Philosophy probeerde hij de band tussen Conservatisme en conserveren, milieubehoud, te herstellen.

Op initiatief van toenmalig premier David Cameron werd Scruton in 2016 geridderd, zodat hij zich Sir Roger mocht noemen. Als blijk van waardering mocht hij, als voorzitter van de commissie Building Better, Building Beautiful, de regering adviseren op het gebied van woningbouw. Scruton was auteur van het boek The Aesthetics of Architecture, waarin hij had gepleit voor traditionele woningbouw, een visie die hij deelde met kroonprins Charles.

Woorden verdraaid

Afgelopen jaar raakte hij deze functie kwijt nadat een journalist van The New Statesman zijn woorden in een interview had verdraaid. Dankzij spitwerk van Douglas Murray werd Scruton in ere hersteld, maar hij leed enorm onder de affaire. ‘Afgelopen jaar is me veel ontnomen – mijn reputatie, mijn status als publieke intellectueel, mijn positie in de Conservatieve beweging, mijn gemoedsrust en mijn gezondheid,’ schreef hij onlangs in The Spectator.

‘Maar nog veel meer heb ik teruggekregen’, vervolgde hij. Op zijn gezondheid na. Scruton leed aan kanker, verloor zijn karakteristieke rossige haardos en uiteindelijk zijn rijke leven. Een leven dat gekenmerkt werd door zijn wil om tegen de stroom in te roeien, met humor en eruditie. Sir Roger, die woonde in een boerderij op het platteland van Wiltshire, laat zijn jongere vrouw Sophie en twee kinderen achter, Sam and Lucy. 

‘Scruton was de eenlingfilosoof’

Bart-Jan Spruyt, conservatief denker en publicist: ‘Voor het kleine clubje mensen in Nederland dat geïnteresseerd is in conservatisme is Scruton van onschatbare waarde geweest. In 2001 haalden we hem met de Edmund Burke Stichting naar Nederland voor een lezing. Toen kwam hij rechtstreeks van zijn boerderij, in een broek waar de paardenstront nog aanzat. Scruton was de eenlingfilosoof, een traditionele conservatief die er op wees dat een samenleving die heel snel moderniseert belangrijke dingen uit het oog verliest. Hij vond het debat en de ideeën belangrijk dan invloed op die laatste schakel, de politieke beslissingen, omdat je dan eigenlijk al te laat bent.’

Merijn Oudenampsen, auteur van De conservatieve revolte: ‘Scruton vertegenwoordigde de cultuur-conservatieve tak van het Britse nieuw rechts met de nadruk op natie, familie, plichtenleer, gezag, traditionele normen en waarden et cetera. Dat denken heeft nooit een groot publiek in Nederland weten te bereiken, maar rond het zogenaamde conservatieve moment in de jaren van de Fortuyn-revolte zijn een aantal conservatieven rond de Burke Stichting bezig gegaan met het verbreiden van die traditie. Thierry Baudet is politiek gevormd in dat netwerk. Vandaar ook dat Roger Scruton zijn copromoter was en dat Baudet veel van zijn denken heeft overgenomen.’

Diederik Boomsma, CDA-gemeenteraadslid Amsterdam en Scruton-kenner: ‘Politiek is filosofie in actie, dus natuurlijk druppelt zijn denken door, maar hij werkte op een veel hoger denkniveau dan de praktische politiek. Ik zal hem niet zo snel in de Amsterdamse gemeenteraad gebruiken, maar iedereen die zijn werk leest zal erdoor beïnvloed worden, ook mensen die zich niet zo snel conservatief noemen. Ik heb zijn boek Groene filosofie nog aan een gemeenteraadslid van GroenLinks gegeven en die haalde er ook weer iets uit. Hij was zo ongelooflijk veelzijdig. Iedere keer ontdekte je weer een nieuw onderwerp waar hij ook over geschreven heeft. (Frank Hendrickx)

Roger Scruton

Hoe kan een sympathieke, belezen en conservatieve denker geloven in een soort milieutechnologische Star Wars? ‘Het probleem is dat veel deelnemers aan het milieudebat een verborgen agenda hebben.’

Fans

Zowel theatermaker Caro Derkx als Thierry Baudet is fan van filosoof Roger Scruton, u weet wel, van die uil van Minerva.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden