Britse Conservatieven spelen een gevaarlijk spel

Door Europa tot inzet van de verkiezingen te maken, stellen de Britse Conservatieven volgens John Gray niet alleen hun eigen positie in de waagschaal....

JAMES Paice en John Horam zijn niet de bekendste namen uit de Britse politiek, maar als de eerste ministers die het afwachtende beleid van John Major inzake Europa doorbraken, zijn ze zeker van een plaats in de geschiedenis: in het hoofdstuk dat de metamorfose van de Conservatieve partij naar een nationalistische partij beschrijft.

De uitspraken van Paice en Horam, waarin ze zich hardnekkig verzetten tegen Britse toetreding tot de EMU, hebben een invloed die langer voelbaar zal zijn dan de schade die ze de Conservatieve verkiezingscampage hebben toegebracht.

Die uitspraken laten zien dat het socialisme als vijand waaraan de Conservatieven hun identiteit ontlenen, is vervangen door 'Europa'. De uitspraken suggereren dat de Conservatieven er op uit zijn de partij na de verkiezingen te veranderen in een partij die wordt gekenmerkt door xenofoob nationalisme, een eigenschap die wezensvreemd is aan de Britse politiek.

Wanneer de Conservatieven Europa beschouwen als de vijand die hen bindt en een identiteit verschaft, geven ze in feite toe dat het politieke initiatief naar Labour is verschoven. Tony Blair's vastberaden modernisering van Labour heeft de lijm die de Conservatieven een eeuw lang bijeenhield, opgelost.

Het besluit van de Conservatieven om alles in te zetten op een anti-Europees beleid, brengt grote risico's met zich mee. Het is nog steeds verre van zeker dat de EMU er komt. Er bestaat een kans dat de euro in Duitsland ontspoort. Als de sociaal-democraten hun onderlinge verdeeldheid weten te overwinnen en de verkiezingen van de komende herfst ingaan met een leider die een gematigd eurosceptisch beleid voorstaat, zouden ze heel goed bondskanselier Kohl kunnen verslaan. In dat geval zou de EMU wel eens voor onbepaalde tijd in de ijskast kunnen belanden.

Wat moet er van de Conservatieven worden als het doek valt voor de EMU? Na er als regeringspartij onderling over te hebben geruzied, zullen ze als oppositiepartij tot de ontdekking komen dat de dreiging, hun raison d'etre, steeds verder afkalft. Ze zullen hun burgeroorlog voor niets hebben gestreden.

Momenteel lijkt het waarschijnlijker dat rond de eeuwwisseling in de kernlanden van de EU de nationale munteenheid door de euro zal zijn vervangen. In dat geval betekent een nationalistische Conservatieve partij een ernstige bedreiging voor de Europese toekomst van Groot-Brittannië. Het is nauwelijks denkbaar dat Groot-Brittannië lid wordt van de EMU als de tweede partij in het land speelt met de gedachte aan terugtrekking uit de EU.

Labour wil daarom eerst een referendum houden over de euro voordat Groot-Brittannië zijn handtekening zet. Als het alternatief voor deelname aan de EMU terugtrekking uit de EU is - en dat is best mogelijk - dan is vrij duidelijk hoe de kiezers zullen stemmen. Kiezers die uit zijn op economische stabiliteit zullen niet snel in zee gaan met een bonte verzameling Conservatieve avonturiers, die niet eens weten waar de reis zal eindigen. Labour kan het referendum dan ook winnen.

Maar zal het gekissebis over Europa daarmee ten einde zijn? Zullen Conservatieven die de zaak serieus nemen de uitslag van een referendum accepteren en de rust vinden om de partij weer bij zinnen te brengen? Of zal iedere verslechtering van de Europese economie worden aangegrepen voor een Conservatieve opleving van nationalisme?

Het gevaar voor een dergelijke opleving zou een constante belemmering vormen voor Britse deelname aan de verdere ontwikkeling van Europa. Groot-Brittannië zou nog steeds half los van Europa staan en niet volledig kunnen deelnemen aan de vorming van de instituties die nodig zijn als de euro doorgaat.

Dit veronderstelt dat een overwinning voor Labour in een referendum over de EMU misschien niet genoeg is om het nationalisme van de Conservatieven de kop in te drukken. Er is wellicht een hergroepering in de Britse politiek nodig, waarin de resterende One Nation Conservatieven worden aangezet zich af te splitsen en de Conservatieve nationalisten naar de marge van het Britse politieke toneel worden verdreven.

Maar voor een dergelijke hergroepering zijn electorale hervormingen nodig en die kunnen alleen tot stand worden gebracht als de Conservatieven definitief worden verslagen.

John Gray is hoogleraar politicologie aan Oxford University.

de Volkskrant/The Guardian. Vertaling: José van Zuijlen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden