Briljante broer op de achtergrond

Lange tijd was hij eerste reserve voor als kroonprins Willem-Alexander iets zou overkomen. Bij leven was hij nauwelijks gekend - precies zoals hij wilde. Verloofde Mabel Wisse Smit en het skiongeluk haalden hem tegen zijn zin uit de schaduw.

Een familiedrama voor de Oranjes, dat is de dood van Friso in de eerste plaats. Een vrouw, prinses Mabel, verliest haar echtgenoot, over wie zij bij de verloving zei 'ongelooflijk blij' te zijn 'dat ik met deze fantastische man de rest van mijn leven zal delen'. Twee jonge kinderen, de dochters Luana (2005) en Zaria (2006), verliezen hun vader.


Twee broers verliezen een broer. Een van hen, Willem-Alexander, is sinds 30 april 2013 koning van Nederland. En na het overlijden van haar man, prins Claus, in 2002, en haar beide ouders in 2004, treft prinses Beatrix (75) nu het zwaarst denkbare lot: het verlies van een van haar kinderen.


Maar anders dan de enorme aandacht voor het skiongeval in februari 2012 zou kunnen suggereren is er geen staatsrechtelijke betekenis aan dit overlijden. Friso was sinds zijn huwelijk met Mabel Wisse Smit in 2004 geen mogelijke troonopvolger meer, omdat de vereiste Toestemmingswet niet bij de Staten-Generaal werd ingediend. Hij verloor zijn lidmaatschap van het Koninklijk Huis.


Sterker: toen hij nog wel eerste reserve was achter Willem-Alexander, heeft hij menigmaal laten blijken geen belangstelling voor de troon te hebben. Voor prins Willem-Alexander was het accepteren van zijn lotsbestemming een worsteling van vele jaren, voor Friso stond van meet af aan vast dat hij bij voorkeur geen rol zou spelen in het theater van staat. Hij leefde in de luwte. Zoals hij over zijn oudere broer zei, in 2006 tegen NRC Handelsblad: 'Ik heb nooit gedacht: ik zou die baan van hem wel willen hebben.'


Domweg gelukkig op Drakensteyn

Johan Friso Bernhard Christiaan David van Oranje-Nassau werd geboren op 25 september 1968 in Utrecht. Hij was de middelste van de drie broers: Willem-Alexander is van 27 april 1967, Constantijn van 11 oktober 1969. De drie jongens brachten hun jeugd door op kasteel Drakensteyn in Lage Vuursche. Hun ouders probeerden hen zo gewoon mogelijk op te voeden en - getuige opmerkingen die de prinsen daarover later maakten - dat lijkt ook gelukt. De Drakensteynjaren gelden als gelukkige gezinsjaren.


Alles werd anders na de inhuldiging van Beatrix tot koningin op 30 april 1980. Een jaar later verhuisde het gezin naar het gerestaureerde Huis ten Bosch in Den Haag. De drie jongens, inmiddels allen toe aan de middelbare school, kwamen terecht op het Eerste Vrijzinnig Christelijk Lyceum (nu VCL). Hun moeder had als staatshoofd minder tijd voor het gezin, maar dat werd gecompenseerd door prins Claus, die bepaald geen afwezige vader was. Friso's band met hem was hecht.


Het was dan ook een zware slag toen in het najaar van 1982 bekend werd dat Claus 'klachten van depressieve aard' had. Ze bleken de voorbode van een afnemende gezondheid in de twintig jaar nadien, die een zware last op het gezinsleven legde.


Over de jeugd van Friso is verder niet zo veel bekend, conform de wens van zijn ouders. Hij had astma, waardoor hij geen teamsporten kon doen. Schaken en later golfen, sporten waarbij je niet hoefde hard te lopen, konden wel. Op talrijke geposeerde foto's uit de jonge jaren staan drie blonde jongens die in typische jarenzeventig- en -tachtigkleren opgroeien tot tieners en jongemannen.


Beroemd zijn de beelden uit 1980 waarop Ad Langebent de drie jongens in de tuin van Drakensteyn enkele vragen stelt. Friso en Constantijn zaaien verwarring over de vraag 'wie de tweede is' en Friso neemt bezit van de microfoondraad van Langebent. Terwijl Willem-Alexander en Constantijn met veel overtuiging uitleggen waarom ze liever niet naar Den Haag verhuizen, zegt Friso: 'Mij kan het niet schelen.'


Even beroemd is de opmerking die Willem-Alexander in 1985 maakte, toen hij ter gelegenheid van zijn achttiende verjaardag werd geïnterviewd door Renate Rubinstein. Volgens hem was een gevleugelde Friso-uitspraak: 'Je mag Alex wel in elkaar slaan, maar zorg dat hij niet doodgaat, want dan moet ík koning worden.' Het is natuurlijk een uitvergroting dat die ferme uitspraak Friso lang bleef achtervolgen, maar toch is hij in lijn met hoe Friso zich als lid van het Koninklijk Huis opstelde: nagenoeg onzichtbaar, met weinig tot geen representatieve taken.


Vaak onzichtbaar

Friso bleek een bolleboos. Zijn beeldhouwende moeder maakte ooit een beeld van een peuter die zijn hoofd op de grond legt. Dat was Friso, wiens hoofd, zo vertelde zij haar zoon later, 'hem vaak te zwaar was'.


Friso volgde na zijn vwo-examen in 1986 twee jaar lang een studie 'mechanical engineering' aan de Universiteit van Berkeley in Californië. In Nederland studeerde hij lucht- en ruimtevaarttechniek in Delft en bedrijfseconomie in Rotterdam. Hij was korte tijd in dienst van McKinsey en volgde de Business Administration-opleiding van het INSEAD in Fontainebleau.


Alleen op Prinsjesdag en Koninginnedag was Friso zichtbaar. Maar zelfs daar sloeg hij nogal eens over. In een tv-documentaire van Ed van Westerloo uit 1988 kwam Friso even aan het woord over zijn moeder. 'Soms gaat ze ergens naar toe met de grootste hoofdpijn en dan presteert ze het nog om te lachen. Nou, dat zou ik niet kunnen. Meestal laat ik het dan merken.'


In 1992 bezocht hij met zijn broers en ouders het Caribische deel van het koninkrijk, ter kennismaking, waarbij hij aan het einde ook even de pers te woord stond. Hij had 'voornamelijk met autoriteiten' gesproken, vertelde hij, en hij zei dat te betreuren.


Na het afronden van zijn studies gaf hij interviews aan de universiteitsbladen De ingenieur en Quod Novum, waarin hij over het koningschap zei: 'Ik hoop uiteraard dat het zover nooit komt.' Wel was hij door privélessen 'enigszins voorbereid', mocht het onverhoopt nodig zijn. Maar bijvoorbeeld een vormend lidmaatschap van de Raad van State werd nooit overwogen.


Friso ging op in het internationale leven. Hij werkte bij de bank Goldman Sachs en verhuisde naar Londen. Hij was de man zonder partner, anders dan zijn oudste broer, die vaak met vriendinnen in verband werd gebracht. Hij liet naar aanleiding van allerlei geruchten de Rijksvoorlichtingsdienst zelfs formeel ontkennen dat hij homoseksueel zou zijn. Als hij al opdook in het Stan Huygens Journaal van De Telegraaf, was het doorgaans vanwege zijn liefde voor de golfsport - niet vanwege een nieuwe relatie.


Hij kwam pas vol in de spotlights toen zijn verhouding met Mabel bekend werd. Friso leerde haar in 2000 kennen in de Brusselse entourage van broer Constantijn en diens vriendin Laurentien. Zij bleek een geëngageerde vrouw, onder meer actief voor de stichting van George Soros die democratie bevordert in Oost-Europa. Dat de relatie serieus was, bleek toen zij tijdens de bijzetting van prins Claus, overleden in oktober 2002, mee ging in de grafkelder. Dat beeld beklijfde, net als de beelden waarop Friso zijn moeder troost.


Met Mabel in de storm

Op 30 juni 2003 werd de verloving van het tweetal aangekondigd en bleek dat de regering op verzoek van het paar ook een Toestemmingswet zou indienen. In weerwil van eerdere uitlatingen ontkende Friso bij die gelegenheid dat hij nooit een potentiële troonopvolger had willen zijn. 'Ik heb zelf nooit gezegd dat ik daar geen behoefte aan zal hebben. Hierbij geven wij duidelijk aan dat wij in de toekomst beschikbaar blijven om de familie te steunen.'


Maar zo ver zou het nooit komen. Mabel bleek in haar studietijd te zijn omgegaan met de later geliquideerde drugscrimineel Klaas Bruinsma. Zij bagatelliseerde die vriendschap tegenover premier Balkenende tot iets dat luttele maanden had geduurd, maar mediapublicaties brachten aan het licht dat de omgang wel degelijk intensiever was geweest. Op een persconferentie kondigde Balkenende aan af te zien van een Toestemmingswet, vanwege de 'niet volledige en niet juiste informatie' die aan de regering (dus ook aan koningin Beatrix) was verstrekt. 'Hiertegen is geen kruid gewassen', sprak Balkenende in ongemeen harde bewoordingen.


Het paar gaf in een brief van 9 oktober 2003 alsnog toe dat de omgang tussen Mabel en Bruinsma wel degelijk een periode van twee jaar had omspannen en 'dat Mabel meerdere malen gelogeerd heeft bij de heer Bruinsma'. De door Friso ondertekende brief besloot met: 'De consequenties van ons handelen zullen wij in ons verdere leven op waardige wijze dragen.'


Friso had altijd buiten de media-aandacht willen blijven en voor hem werd die aandrang er na het huwelijk alleen maar sterker op. Het gold minder voor prinses Mabel, mede omdat zij zich door haar werk een oordeel had gevormd over de rol van de media. Zij onderkende hun belang, maar was kritisch over hun rol, zo bleek uit haar pamflet In vrijheid blijven geloven (2007). In een interview met de Volkskrant zei zij: 'Het journalistieke product is vaak amusement geworden.' En: 'Iedereen zou zich de vraag moeten stellen waarom wij steeds meer uit zijn op vermaak en trivia. Ik heb het aan den lijve ondervonden.'


Hoewel geen lid meer van het Koninklijk Huis, gaf het paar op Koninginnedag wel acte de présence. Maar dit incidentele meedoen aan een openbare activiteit betekende voor Friso nog niet dat hij mededeelzaam was over zijn handel en wandel. Het viel op dat hij vaak van baan wisselde, maar hij lichtte nooit toe waarom dat was. Zijn laatste functie was financieel directeur bij uraniumverrijkingsbedrijf Urenco.


Hij werkte er een jaar toen op 17 februari 2012 de noodlottige lawine in Lech hem trof. Hij raakte in coma. Wel liet de koninklijke familie in november 2012 bekendmaken dat de prins 'af en toe tekenen van zeer gering bewustzijn' vertoonde. Eerder had bisschop Desmond Tutu, bevriend met het paar, al iets dergelijks gezegd in het programma College Tour. Maar ondanks deze 'minimal consciousness' betoonden de artsen zich aanhoudend bezorgd. 'De prognose blijft erg onzeker', zeiden ze.


Op 9 juli 2013 werd Friso overgebracht van het Wellington Ziekenhuis in Londen, waar hij ruim een jaar verbleef, naar Huis ten Bosch in Den Haag. Het bespaarde Beatrix voortaan de weekendtripjes naar Londen voor een bezoek aan haar zoon. Maar de berichten over Friso bleven onverminderd somber: 'Zijn gezondheidstoestand is nog steeds zorgwekkend. Verdere behandeling in een ziekenhuis is echter niet noodzakelijk meer.'


Nu hij is overleden, is dat begrijpelijkerwijze groot nieuws. Maar Friso's dood leert ook dat ondanks alle aandacht een man is gestorven die door het publiek bij leven eigenlijk nauwelijks werd gekend.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden