Brexit is geen loos dreigement

De Britse premier Cameron probeert vanavond in Brussel de andere EU-leiders achter zijn lijst hervormingen te krijgen. Hoeveel kans maken zijn eisen? En hoe lang wordt de Britse euroscepsis nog geaccepteerd?

Premier David Cameron Beeld reuters

Niet migratie of terrorisme verhit de gemoederen van de Europese regeringsleiders vanavond tijdens hun diner, maar de Brexit. Of beter: hoe te voorkomen dat Groot-Brittannië daadwerkelijk uit de EU stapt. Want hoezeer sommige leiders Cameron én zijn euroscepsis ook verafschuwen, niemand aan de dinertafel wil dat hij Brussel en de EU met slaande deuren verlaat.

'De belangen zijn zo groot dat we een stevig debat zonder taboes niet kunnen ontlopen', schrijft EU-president Tusk in zijn uitnodigingsbrief aan premier Rutte en diens EU-collega's. Cameron eist een vernieuwde, minder bemoeizuchtige EU, wil hij het Britse lidmaatschap verdedigen in een door hemzelf afgekondigd referendum. Een akkoord tussen Londen en de rest van de EU is echter nog 'ver weg', volgens Tusk. En de tijd dringt: in februari moet duidelijk zijn wat Cameron als overwinning kan claimen.

Eisenlijst

Een maand geleden kwam de Britse premier met zijn langverwachte - maar niet erg gedetailleerde - eisenlijst. Ten eerste wil hij 'wettelijk verankerde' garanties dat niet-eurolanden als Groot-Brittannië nooit nadeel ondervinden van besluiten door de Eurogroep. Ofwel: de erkenning dat de EU een Unie is met meer dan één munt.

Tijdens de onderhandelingen afgelopen weken tussen de EU-adviseurs van de premiers, stuitte deze eis niet op al te grote bezwaren. In de praktijk worden belangrijke besluiten van de eurozone altijd uitvoerig met de negen niet-eurolanden doorgesproken. De EU overweegt nu ook een klaagbus in te stellen, een mechanisme waarmee de niet-euro's tijdig hun ongenoegen over nakende beslissingen duidelijk kunnen maken. Van een veto kan echter geen sprake zijn, aldus Tusk.

De tweede Britse eis - minder regels, meer markt - ontmoet evenmin veel weerstand. De Europese Commissie heeft met Frans Timmermans een speciale Commissaris voor betere regelgeving en alle leiders snakken naar groei en banen.

Donald Tusk en David Cameron Beeld epa

Ever closer union

Het derde punt op het Britse verlanglijstje - ontheffing van de plicht uit het Europees Verdrag te streven naar de ever closer union - zal zeker bij Rutte en Timmermans een meewarige glimlach op het gezicht toveren. Het was immers het Nederlandse kabinet dat in de zomer van 2013 aankondigde dat het tijdperk van de ever closer union voorbij was. Om vervolgens in te stemmen met de bankenunie, de grootste overdracht van soevereiniteit aan de EU sinds de introductie van de euro.

De EU telt al verscheidene kopgroepen (euro, Schengen, flitstaks) die aantonen dat de Unie geen eenheidsworst nastreeft. Moeilijker ligt Camerons oproep om de rol van de nationale parlementen te versterken. Die kunnen zich momenteel verenigen en met een gele of een oranje kaart de Commissie dwingen een wetsvoorstel te heroverwegen. Cameron wil dat een groep parlementen - hoeveel dat er moeten zijn, is inzet van onderhandeling - ook een rode kaart kan trekken: wetgeving tegenhouden. Zo'n vetorecht kan de EU verlammen en roept daarom zowel vragen als verzet op.

Vrij verkeer van werknemers

Het moeilijkst en explosiefst is het Britse voorstel om het vrij verkeer van werknemers te beperken. Cameron zegt dat zijn land wordt overspoeld door migranten, mede uit andere EU-landen. Als het zo doorgaat, is Groot-Brittannië in 2050 het dichtsbevolkte land van Europa, luidt hij de alarmbel. Om de komst van Europese werknemers af te remmen wil Cameron dat zij pas na vier jaar werken, belasting en premies betalen in Groot-Brittannië, aanspraak kunnen maken op sociale zekerheid en gesubsidieerde woningen.

Dat voorstel staat niet alleen haaks op het vrij verkeer van werknemers, maar discrimineert tussen Britse en niet-Britse EU-onderdanen. Het wekt geen verbazing dat vooral Oost-Europese lidstaten (waarvan relatief veel burgers in de Groot-Brittannië werken) hier ongekend fel tegen van leer trekken.

Afgelopen tijd heeft Cameron een heus charmeoffensief ontketend met bezoekjes aan zijn collega's en uitgebreide belronden. De Brit klaagt daarbij dat de leiders achter gesloten deuren veel meer begrip tonen voor zijn eisen dan in het openbaar. Vanavond wil Tusk vooral van hem weten op welke punten hij bereid is water bij de wijn te doen. Voor Cameron geldt dat voor elke millimeter die hij in Brussel toegeeft, zijn politieke strop in Londen met een centimeter wordt aangetrokken door UKIP en zijn eigen Tories. De andere leiders op hun beurt wensen niet te tornen aan de basiswaarden van de EU.

David Cameron op bezoek in Polen Beeld epa

Niet onbelangrijk is de vorm waarin toezeggingen aan Cameron worden gegoten. Een wijziging van het Europees Verdrag biedt Londen op papier de meeste zekerheid, maar is in praktijk een even langdurig als riskant proces omdat alle nationale parlementen ermee moeten instemmen. De onderhandelaars kijken daarom ook naar juridisch 'lichtere' wegen om Londen tevreden te stellen.

Het debat van vanavond moet helderheid scheppen op de gevoeligste onderwerpen, zegt een betrokkene. 'Een injectie van politieke wil van de leiders om richting te geven aan de onderhandelaars', stelt een ander. Tusk ziet het diner als 'wegbereider' voor een akkoord. Er is geen plan-B, zegt Cameron. De Brexit is geen loos dreigement, houdt hij zijn collega's vanavond voor.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden