Opinie

Brexit-campagne is het moment om rechtspopulisme te verslaan

Britse Conservatieven weten sinds Chamberlain dat je het rechtspopulisme niet eeuwig kunt bevredigen. Het is nu zaak het monster niet alleen recht in de bek te kijken, maar een stap verder te gaan.

UKIP-leider Nigel Farage spreekt in Londen met de pers tijdens de lancering van zijn Brexit-campagne.Beeld epa

Als er zoiets als een gordijnbonus bestaat voor het gezond verstand, dan blijft Groot-Brittannië na 23 juni gewoon EU-lid. Dat moeten we los zien van de gewelddadige dood van het parlementslid Jo Cox, die een schaduw legt over de hele Brexit-campagne. De Brexiteers, die de laatste week in de peilingen op voorsprong waren gekomen, zullen een nederlaag altijd aan deze gebeurtenis wijten. Maar dat doesn't make sense, zeker niet voor een conservatief volk dat de laatste veertig jaar ondanks veel misbaar in meerderheid altijd voor EU-lidmaatschap was. Zo'n volk toont zich loyaal en verandert niet snel van mening.

Je kunt ook zeggen dat zulk conservatisme voor een Brexit pleit. Maar in 1975 stemde een ruime meerderheid van het Britse volk voor Europa, wat de Britten geen windeieren heeft gelegd. Veertig jaar geleden was de Britse economie 'de zieke man van Europa', tegenwoordig slaan ze zich op de borst dat ze het beter doen dan de rest. De Brexiteers gaan eraan voorbij dat hun land nu meer dan toen in een wereld van eigen keuze leeft: wel lid van de Gemeenschappelijke Markt, géén deelname aan de euro en Schengen, het bedreigende Europese continent is gepacificeerd. Voor geen enkel EU-lidstaat zijn zoveel uitzonderingen gemaakt. Maar blijkbaar is dat niet goed genoeg. Het laat zien hoe absurd dit referendum is en hoe lichtzinnig David Cameron de toekomst van zijn land op het spel heeft gezet voor een dispuut binnen zijn eigen partij.

Onzekerheid en sfeerbederf

Nochtans vertrouw ik op de common sense van de Britten, die op het beslissende moment vaak verstandiger zijn dan hun politici. Denk aan 1945, toen Duitsland was verslagen en ze hun grote oorlogsleider Winston Churchill inruilden voor de bescheiden Clement Attlee. Dat was tegen alle verwachtingen in. Mocht het desondanks toch tot een Brexit komen, dan is nog niet duidelijk wat dat inhoudt. Een stem voor Brexit betekent een nederlaag voor premier Cameron, die waarschijnlijk moet aftreden. Maar daarmee is een Brexit in praktische en juridische zin nog lang niet voor elkaar. Het Brexit-kamp heeft zelf verklaard tot 2019 de tijd te willen nemen, en velen zullen de ruimte nemen om te doen alsof er nog geen man overboord is. Een stem voor Brexit vraagt meteen om een 'fixit', maar iedereen verstaat daar wat anders onder.

Zo is daar het parlement in Westminster, dat in meerderheid uit politici bestaat die voor het EU-lidmaatschap zijn en het laatste woord zal willen hebben. Treedt de Britse regering in haar geheel af en komen er nieuwe verkiezingen? Of wordt Boris Johnson premier en gaat hij in onderhandeling met Brussel over uittreding? Voorafgaand aan het referendum bestaat er weinig helderheid over deze vragen. De nationale democratie en de 'soevereiniteit van Westminster' zijn voor de Brexiteers punten van leven of dood, maar dat kan ze nog lelijk opbreken. Een Brexit is letterlijk uncharterd territory en zorgt voor jaren onzekerheid en sfeerbederf. In Brussel zijn ze eindeloos onderhandelen gewend. Maar kunnen de Britten hun eigen gezeur volhouden en veertig jaar Europese wetgeving ongedaan maken waarvan ze als moderne diensteneconomie meer voordeel hadden dan nadeel? Het referendum waarmee Cameron een doorbraak over Europa hoopt te forceren, laat zien dat de Britse zakenwereld dat geduld niet heeft.

Verkneukelen

Dan is er de toekomstige status van het Verenigd Koninkrijk. Gesteld dat dit na een Brexit bijeen blijft, zal het met het continent zaken moeten blijven doen. Daarin schuilt het perspectief van een douane-unie of een 'geprivilegieerd partnerschap', zoiets wat de Turken hebben. Een gelijkstelling met Turkije, voor Britten niks minder dan een vernedering. Voor Brussel een genoegdoening, zeker waar diverse Britse regeringen in het verleden op een Turks EU-lidmaatschap aandrongen met het doel het integratieproces te verwateren. Voor UKIP is de 'vrije instroom van Turken' een punt om zich tegen de EU te keren. Kunnen de Britten nog lachen om hun eigen humor?

Zoals bij ons dat onzalige Oekraïne-referendum is die hele Brexit-campagne een slechte grap, met dit verschil dat het ook werkelijk slecht kan aflopen, voor Groot-Brittannië en de EU. Dat is precies de bedoeling van de rechtse populisten, die zich verkneukelen om het prestigeverlies van de 'elites' die ze nodig zullen hebben om hun eigen program in de praktijk te brengen. Al die demagogie is in strijd met de Britse zin voor clubgevoel en fair play. Britse eurosceptici die toch in de EU willen blijven, mogen zich afvragen in hoeverre ze dit beest zelf hebben gevoed. De Britse Conservatieven weten sinds Chamberlain dat je het rechtspopulisme niet eeuwig kunt bevredigen. Het is nu zaak het monster niet alleen recht in de bek te kijken, maar ook daadwerkelijk te verslaan. Heel Europa moet daarbij net als in 1940 hopen op het Britse volk. Dat zal toch niet zo stom zijn om echt voor een Brexit te gaan?

Dirk-Jan van Baar is historicus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden