Live

Brexit-blog - Kritiek op UKIP-poster: 'Regelrechte nazipropaganda'

Op 23 juni bepalen de Britten in een referendum of zij de EU zullen verlaten: een stembusgang die de toekomst van Europa én het Verenigd Koninkrijk enorm beïnvloedt. In aanloop naar het referendum blogde onze correspondent Patrick van IJzendoorn hier de afgelopen maanden dagelijks over de mogelijke Brexit. Nu het aftellen is begonnen kunt u voor de laatste updates terecht op dit live-blog.

null Beeld Getty
Beeld Getty

Forse kritiek op de nieuwste Brexit-propagandaposter van UKIP. ‘Dit is regelrechte nazipropaganda’, klinkt het op social media. Donderdag onthulde partijleider Nigel Farage de poster, waarop een enorme rij vluchtelingen te zien is die zich uitstrekt zover het oog reikt. Daarnaast staat 'breekpunt' en 'de EU heeft ons allemaal in de steek gelaten'. UKIP laat een aantal vrachtwagens met de poster door Londen rijden, meldt The Independent vrijdag.

De poster kreeg direct al scherpe kritiek, onder andere van de Amerikaanse toneelschrijfster Bonnie Greer, die zich eerder al in het Brexitdebat mengde. Zij citeerde de nazipropagandist Goebbels. 'Het enige wat je hoeft te zeggen is dat ze worden aangevallen. Werkt hetzelfde in elk land', haalde ze op Twitter aan.

De Schotse premier Nicola Sturgeon noemde de poster walgelijk. Een van de parlementariërs voor de Schotse Nationale Partij reageerde met: 'Een stem voor het Brexit is vrijwel hetzelfde geworden als kleingeestige xenofobie en immigranten-retoriek'. (Fleur Willemsen)

De Theems was woensdagmiddag het toneel van een alternatieve Boat Race. Dit keer geen Oxford tegen Cambridge in roeiboten, maar een strijd tussen voor- en tegenstanders van de Europese Unie.

Terwijl Boris Johnson en Michael Gove elders hun plannen presenteerden voor het leven na een Brexit, voer een groep vissersboten onder leiding van Admiraal Farage de Theems op om hun onvrede te uiten over de EU in het algemeen en het Gemeenschappelijke Visserijbeleid meer in het bijzonder. De vissers staan bekend als de felste eurosceptici op de eilanden omdat ze ervan balen dat ook vissers uit andere lidstaten in hun wateren mogen vissen. Om dat aan te tonen zetten ze koers naar het Paleis van Westminster waar ze vanaf het terras werden toegejuicht door eurosceptische kamerleden. Farage, aan boord van de enige boot met een bar, genoot van de publiciteitsstunt.

Aandacht was er genoeg. De 35 vissersboten werden al snel omringd door kleinere bootjes met eurogezinde opvarenden. Er was een tegenstander waar Farage geen rekening mee had gehouden: Sir Bob Geldof.

Vanaf een grote boot besloot de rockster en anti-armoede activist de UKIP-leider bij te scholen over het visserijbeleid. Gewapend met luidspreker en statistieken beweerde Geldof dat de vissers niets te klagen hebben, behalve dan dat Farage nooit meestemt over visserijbeslissingen in het Europees Parlement. ‘Je bent een fraudeur,’ riep hij over het water, ‘je bent geen Fisherman’s Friend’, woorden die de bourgeois bohemien begeleidde met een F… Y..-gebaar richting Farage en de vissers.

Voor een paar vissers was dit het signaal om Sir Bob en de zijnen, onder wie Boris Johnsons zusje Rachel middels een waterspuit te trakteren op een koude douche.

Zanger Bob Geldof in de pro-EU-boot roept naar de Brexit-vissersboten Beeld afp
Zanger Bob Geldof in de pro-EU-boot roept naar de Brexit-vissersbotenBeeld afp

Rupert Murdoch is eruit: hij wil een Brexit. BeLEAVE in Britain, zo luidt de grote kop waarmee The Sun dinsdag zal openen. ‘We moeten ons bevrijden van het dictatoriale Brussel,’ beweert Engelands grootste krant, ‘Gedurende ons 43-jarige lidmaatschap is de Europese Unie steeds hebberiger geworden, verspillend, treiterig en ongelooflijk incompetent in tijdens van crisis.’ De Australische persbaron heeft lang gewacht. Hij heeft de gewoonte om te kiezen voor de winnaar en de peilingen wijzen er steeds meer op dat de Britten inderdaad de grote stap gaan zetten.

Sinds het Brexit-kamp zich richt op immigratie heeft het flink aan terrein gewonnen. Een paar weken geleden was Downing Street nog overtuigd van een overwinning, maar David Cameron en de zijnen zijn afgelopen weken flink in paniek geraakt. Waarschuwingen over de economische gevolgen, zoals zondag nog met betrekking tot pensioenen, werken niet meer. Vorige week maakte de premier bovendien de fout om mensen die voor een Brexit te zijn uit te maken voor ‘Weglopers’ en ‘Kleine Eilanders’. Dat viel geheel verkeerd, zeker bij zijn eigen achterban.

Daarentegen is het voorstel van het Brexit-kamp om een Australisch puntensysteem voor immigratie in te voeren goed gevallen. Recente peilingen, uitgevoerd in opdracht van The Independent en The Guardian, geven een voorsprong van respectievelijk tien en zeven op procent aan. De gokkantoren krijgen steeds meer weddenschap op een Brexit binnen. Dat The Sun op deze manier partij kiest is niet helemaal onverwacht. Begin dit jaar had Trevor Kavanagh, de luitenant van Murdoch, al voorspeld dat er een Brexit in de lucht hangt, zeker na Camerons magere akkoord in Brussel.

Beschaafd debat
Dat de stemming is ongeslagen blijkt ook bij de vele debatavonden. Maandagavond was de zaal van The Ethical Society bomvol voor een debat van de How to Academy in het Londense Bloomsbury. Bij aanvang van de avond was 47% voor het EU-lidmaatschap, was 30% onbeslist en was 23% voor een Brexit. Na twee uur van beschaafd debat, dat amper over iets ‘vulgairs’ als immigratie ging, was de stemming geheel omgeslagen: 43 – 12 – 44. ‘Dat gaat bij elk debat,’ verzekerde deelnemer Daniel Hannan, de Conservatieve Europarlementariër die een van de gezichten van de Brexit-campagne is.

Deze ‘overwinning’ was geen verrassing. Hannan, de beste orator in de Britse politiek, hield een lofzang op Europa, maar stelde dat dat er een Europees ‘demos’, de voorwaarde voor een democratie. Volgens hem gaat het om een simpele vraag ‘Wie Bestuurt Groot-Brittannië?’ Hij grapte dat hij zo gepassioneerd is, dat hij bereid is om zijn goedbetaalde baan als afgevaardigde in Brussel te verliezen. Even krachtig was het pleidooi van de hoogbejaarde uitvinder Tom Kremer, een Hongaarse jood die met geluk uit Bergen Belsen wist te ontsnappen om zich te vestigen in Groot-Brittannië.

Kremer uitte de vrees dat er een Europese superstaat aan het ontstaan is, en dat is iets waarop hij en miljoenen Britten niet hadden gestemd bij het vorige referendum in 1975. Volgens hem hebben dirigistische landen als Frankrijk en Spanje weinig gemeen met de ondernemende cultuur die heerst in het Verenigd Koninkrijk. Ook de woorden van de conservatieve filosoof Roger Scruton over ‘vertrouwen’ en ‘gebondenheid’, de basis van de natiestaat, gingen er als koek in. Tevens wees hij op de verschillen tussen het Romeinse recht op het vasteland en het gewoonterecht op het eiland.

Hij is bekend geworden als de ouderwetse, bolhoed dragende rijksambtenaar in the Ministry of Silly Walks, de bekende sketch uit Monty Python’s Flying Circus. Veertig jaar later trekt John Cleese ten strijde tegen een Ministry of Silly Laws, ofwel de Europese Commissie. Volgens de 76-jarige acteur en komiek komt er zoveel onheil uit Brussel dat hij genoodzaakt ziet om voor een Brexit te pleiten. Wat Cleese aangaat is de Europese Unie een ondemocratisch project en zwemmen de Britten al jaren tegen het tij in. Recentelijk ergerde hij zich aan de dreigementen die door commissievoorzitter Jean-Claude Juncker zijn geuit in de richting van de eurosceptische eilandbewoners.

De opvatting van Cleese staat haaks op die van de Liberaal-democraten, de eurogezinde partij die hij steunt. ‘Ik dacht dat er kans was op een grootscheepse hervorming van de Europese Unie,’ zo liet hij partycoryfee Paddy Ashdown via Twitter weten, ‘maar dat is niet juist gebleken. Droevig. Sorry Paddy.’ Zelf had de Monty Python-legende wel enkele suggesties voor drastische hervormingen: ‘Het opgeven van de euro, het invoeren van toerekenbaarheid en het ophangen van Jean-Claude Juncker. Hij ziet geen problemen voor de handel, simpelweg omdat de Britten al eeuwen handelen.

Bij de bekende Engelsen is een duidelijk onderscheid tussen de ouderen en de jongeren, net als bij gewone kiezers. Laatstgenoemde zijn overwegend eurogezind, maar de ouderen weten nog hoe het leven voor het EU-lidmaatschap was en staan welwillend tegenover een Brexit. Onder meer de acteurs Michael Caine, Joan Collins en Jeremy Irons, alsmede de rockster Roger Daltrey hebben gezegd dat ze op 23 juni het hokje ‘Leave’ gaan aankruisen. Stones-voorman Mick Jagger hield zich desgevraagd op de vlakte maar zei dat een Brexit op de lange termijn wel eens goed zou kunnen zijn.

Een sketch (de silly walks) uit Monthy Python van John Cleese. Beeld anp
Een sketch (de silly walks) uit Monthy Python van John Cleese.Beeld anp

ENGLAND BACKS BREXIT. Deze tekst siert de omslag van het satirische magazine Private Eye, met daaronder de spelers van de Engelse voetbalploeg op de trappen van het vliegtuig. 'We'll be out of Europe in no time!' staat er in de begeleidende stripballon. Het Europese voetbalkampioenschap kan echter wel degelijk van invloed zijn op de uitkomst van het referendum. Wanneer Engeland, Wales en Nood-Ierland goed presteren kan dat zorgen voor een jubelsfeer en een versterking van het idee bij de Britten dat ze de hele wereld aankunnen.

Maar hoe zit het met de voetbalwereld zelf? Voetballers staan niet bekend om hun politieke analyses. Niemand weet hoe de Wayne Rooneys en de Gareth Bales van deze wereld gaan stemmen. Of via de post hebben gestemd omdat ze, als het goed gaat, nog in Frankrijk zijn tijdens het referendum. De laatste groepswedstrijd is op de maandag ervoor, tegen Slowakije. Wel heeft de Franse manager van Arsenal, Arsene Wenger, laten weten voor de continuering van het EU-lidmaatschap te zijn. Geen wonder, gezien de samenstelling van zijn elftal.

Er zijn echter ook andere geluiden. Bekende ex-spelers als John Barnes, David James en Sol Campbell hebben gezegd dat een rem op de komst van Europese voetballers naar het eiland juist gunstig kan zijn voor de eigen spelers. Volgens James, een oud-doelman van het nationale team, zal de Europese toestroom alleen maar toenemen wanneer de Britten in de EU blijven. Of dat anders zou worden bij het door de Brexiteers voorgestelde Australische puntensysteem, waarbij wordt gekeken naar de behoefte aan bepaalde talenten, is de vraag.

Voetballiefhebbers staan, is bleek uit een onderzoek, overwegend positief tegenover een Brexit. Dat bleek afgelopen dagen ook in Marseille, waar sommige meegereisde fans 'Fuck Europe. We're all voting out' zongen, terwijl bierflesjes en barkrukken als ongeleide projectielen door de Mediterrane lucht vlogen. Dat was een herhaling van 1998 toen de hooligans de Franse havenstad op stelten zetten. Destijds kregen ze lof voor hun ‘martial spirit’ van de eurosceptische Conservatief, militair historicus en kasteelbewoner Alan Clark.

Het is deze Agincourt-geest ('We few, we happy few, we band of brothers') die in het achterhoofd speelt van menig Brexiteer. Volgens recente peilingen winnen de eurosceptici rap aan terrein, mede door de belofte om minder immigranten toe te laten. Een opsteker was bovendien dat stofzuigerkoning James Dyson, die al jaren vecht tegen eurocraten, verklaarde voor een Brexit te zijn. Op de voorpagina meldde the Daily Telegraph dat Nr 10 – waarmee in de volksmond premier David Cameron wordt bedoeld – in grote staat van paniek verkeert.

Dat kan alleen maar sterker worden door goede prestaties van die andere Nr 10: Wayne Rooney.

Goede prestaties van Wayne Rooney en zijn ploeggenoten kunnen het Brexit-gevoel versterken. Beeld reuters
Goede prestaties van Wayne Rooney en zijn ploeggenoten kunnen het Brexit-gevoel versterken.Beeld reuters
Satirisch blad Private Eye. Beeld Patrick van IJzendoorn
Satirisch blad Private Eye.Beeld Patrick van IJzendoorn

Duizend euro per Nederlander. Dat zou een Brexit kosten, zo had het Centraal Plan Bureau netjes berekend. Voor de Britten bevat het rapport echter ook goed nieuws. Als het daadwerkelijk tot een Brexit komt, dan hebben de Europese lidstaten, zo beweren de rekenmeesters, alle baat bij een vrijhandelsovereenkomst met de Britten. Deze zonnige zijde werd belicht in The Daily Telegraph, Engelands voornaamste kwaliteitskrant die sympathiek tegenover uittreding staat.

Het CPB beweert dat de Europese landen een lastig dilemma te wachten staat. Uit politiek oogpunt hebben ze er alle baat bij om de Britten te straffen. Immers, als het Verenigd Koninkrijk gaat floreren zal dat leiden tot Nexit, Fexit, Finnit en andere pogingen om uit het machtsblok te ontsnappen. Vanuit economische perspectief is het beter om samen te werken. Dat geldt zeker voor Nederland en Duitsland, landen die een handelsoverschot met de Britten hebben.

In Nederland exporteren met name elektronica- en chemische bedrijven veel spullen naar het eiland. Ook voor de tuinders staan er veel financiële belangen op het spel. De Brexiteers wijzen er vaak op dat Duitse giganten als BMW, Mercedes Benz en Siemens meteen zullen gaan lobbyen in Brussel voor een handelsverdrag. Probleem voor de Britten is dat de andere lidstaten een handelstekort hebben en daarom niet beroerd zullen zijn een veto te gebruiken. Vooral de Fransen willen dat.

Ondertussen zijn er vanuit Duitsland geluiden gekomen dat er in politieke kringen weinig animo leeft om de Britten tegemoet te komen. In een interview met Der Spiegel stelt minister van Financiën Wolfgang Schäuble dat hij niet van plan is om de eilandbewoners een voorkeursbehandeling te geven. De bewindsman voegde eraan toe dat de Britten altijd welkom zijn wanneer ze inzien dat ze een dwaling hebben begaan. Het weekblad plaatst een Union Flag op de omslag met de tekst Please Don’t Go.

De Duitse minister van Financiën Wolfgang Schäuble. Beeld afp
De Duitse minister van Financiën Wolfgang Schäuble.Beeld afp

‘Pak Boris!’ Als de drie dames van het Blijf-team in het grote ITV-televisiedebat donderdagavond een tactiek hadden afgesproken, moet dit het zijn geweest. Vanaf het begin tot het einde voerden de Schotse nationalist Nicole Sturgeon, de socialist Angela Eagle en de Conservatief Amber Rudd aanvallen uit op het geliefde gezicht van het eurosceptische kamp. Het mocht niet verhinderen dat Brexit-aanhanger Boris Johnson regelmatig het meeste applaus kreeg. De ster van de avond was echter de sociaaldemocraat Gisela Stuart, een Brexiteer van Duitse komaf. Haar kalme optreden wekte bewondering.

Het was een originele opzet van ITV door Johnson – een groot liefhebber van het andere geslacht – op het podium te laten omringen door vijf vrouwen, zes wanneer de presentatrice Julia Etchingham wordt meegerekend. De zes debatdeelnemers mochten vragen uit het publiek beantwoorden over vertrouwde thema’s als immigratie, economie en de gezondheidszorg. Anders dan bij eerdere ‘debatten’ kregen de deelnemers de kans om echt met elkaar in debat te gaan, wat de levendigheid ten goede kwam. Maar wat domineerde waren de persoonlijke aanvallen op Boris Johnson.

Plagen
‘Het enige cijfer waar Boris in is geïnteresseerd is nummer tien van Downing Street,’ zei de een, met een knipoog naar de ambtswoning. ‘Werkgelegenheid? Boris denkt alleen maar aan die ene baan’, klonk het even later. Aan het einde beweerde Rudd dat haar blonde collega ‘de ziel van de partij is, maar niet niemand die anderen ’s avonds naar huis rijdt’. Het was bedoeld om te toornen aan zijn geloofwaardigheid, maar die opzet leek niet te slagen. Johnson plaagde soms terug, maar bleef stoïcijns bij de kernboodschap: de Britten moeten hun lotsbestemming kunnen bepalen. Op basis van hoop.

Dat laatste is hard nodig, want het zwakke punt van de Brexiteers blijft dat ze niet kunnen zeggen hoe de toekomst buiten de EU er precies uit zal gaan zien. Er is haast geen enkele deskundige die een sprong in het duister aanbeveelt. Geconfronteerd met het feit dat de economen een Brexit afkeuren, beweerde Stuart dat de enige echte experts de kiezers zijn. Volgens Stuart staat een paar dingen wel vast: de handel met de EU is tanende, de EU wil een superstaat en immigratiebeperking is onmogelijk. Het is zelfs niet toegestaan te kijken of een nieuwkomer een strafblad heeft.

Verblijfsvergunning
Toen de Blijvers opmerkten dat Australië ondanks het door het Brexit-kamp bewonderde puntensysteem relatief meer immigranten binnenkrijgt dan het Verenigd Koninkrijk, merkte Stuart slim op dat het verschil hem zit in het feit dat de oude strafkolonie controle heeft over wie het land binnenkomt en nu klaarblijkelijk meer behoefte heeft aan immigranten. ‘Ik ben een immigrant,’ zei de 60-jarige ex-staatssecretaris. ‘Toen ik arriveerde had ik een vaardigheid waar men naar zocht, eentje die nodig was. Het duurde vijf jaar eer ik een ongelimiteerde arbeids- en verblijfsvergunning kreeg.’

Het gevaar van de Blijvers is dat ze Europese Unie wonderbaarlijke krachten toedienen. Uit de woorden van de Schotse eerste minister Sturgeon viel af te leiden dat zaken als vakantiegeld, vrije dagen en zwangerschapsverlof niet buiten de Europese Unie bestaan. Ook bij het onderwerp vrouwenrechten beweerden Sturgeon en de haren dat de EU onmisbaar is, voorbijgaand aan het feit dat de vrouwenemancipatie in dit land al halverwege de negentiende eeuw begon, lang voor het ontstaan van de EU. Boris Johnson vatte een en ander op typerende wijze samen: “We hebben de EU niet nodig om onze menselijkheid te garanderen.’

null Beeld reuters
Beeld reuters
null Beeld reuters
Beeld reuters
null Beeld reuters
Beeld reuters

Er is een nieuwe bekende Brit opgestaan. Zijn naam: Harry Boparai. Het is geen zanger, geen deelnemer van Big Brother en ook geen voetballer. Nee, de 41-jarige boekt passagiers in op vluchten van British Airways. Waar hij zijn nieuwverworven bekendheid aan dankt: het stellen van twee pittige vragen aan David Cameron tijdens een verkiezingsdebat.

De ochtend erna stonden de paparazzi al voor de deur van zijn aftandse woning in Hounslow, een wijk onder de kerosinedampen van Heathrow. Het onder vuur nemen van politici is tegenwoordig een goede manier om in Engeland tijdelijk beroemd te worden.

Nu de optredens van politici steeds voorzichtiger, voorspelbaarder en minder spontaan worden, gaat steeds meer aandacht uit naar de vragenstellers, de gewone kiezers. Typerend was een recente peiling na een debat over wie de winnaar was: a) Cameron b) Farage c) het publiek. In dat publiek was Boparai de ster van de avond.

Deze vader van drie kinderen zei zich zorgen te maken over ongecontroleerde immigratie. Hij beweerde dat het leidt tot woningschaarste en zei dat zíjn drie kinderen in één kamertje slapen. De wijk waar hij opgroeide zou door de komst van Oost-Europese migranten een 'no-go zone' zijn geworden.

Afgenomen immigratie
De premier stak zijn strak voorbereide verhaal af, over dat de immigratie van buiten de EU was afgenomen en dat hij zijn best heeft gedaan om net gearriveerde EU-migranten uit te sluiten van de sociale zekerheid. Zijn daaropvolgende lofzang op het EU-lidmaatschap leidde tot gemor onder de aanwezigen. Boparai nam geen genoegen met het antwoord en besloot Cameron de les te lezen. ‘Ik heb op de Conservatieve Partij gestemd,’ zei de goedgebekte immigrantenzoon, ‘mede door de belofte om immigratie te beperken. En u bent daar niet in geslaagd, simpelweg omdat u het niet mag doen.’ Applaus volgde en Cameron bloosde.

Het deed denken aan het optreden een week eerder van de studente Soraya Bouazzaoui, die de premier ervan beschuldigde slap te ouwehoeren, een oordeel dat tot de verbeelding bleek te spreken. Binnen een uur stonden alle foto’s van haar Facebook-pagina op de websites van de kranten. Dat was haar warholiaanse kwartiertje van roem.

Op zijn beurt werd Boparai belaagd door journalisten. The Sun maakte foto’s van de stapelbedden waarin de kinderen slapen. Tegenover The Daily Mail vertelde Boparai dat, in het geval de Britten in de EU blijven, hij zijn kinderen zal aanraden om als ze volwassen zijn, de wijde wereld in te trekken.

Boparai zei het gevoel te hebben dat de premier de vraag probeerde te ontwijken. Hij is nu een overtuigd Brexiteer, hetgeen hem tot een pin-up maakt voor de rechtse tabloidpers. The Daily Mail ontdekte dat hij in de buurt woont van de artsenpraktijk waar patiënten afgelopen winters soms vanaf zeven uur ’s ochtends in de rij stonden voor een simpele afspraak. Volgens Cameron kan er alleen meer geld naar de zorg als de Britten in de EU blijven, want anders zouden het economisch zo slecht gaan, dat er helemaal geen geld meer is voor extra uitgaven. Dat was niet het antwoord waar Boparai op zat te wachten. Helemaal niet zelfs.

David Cameron praat met kiezers op een televisie-evenement in Londen. De man met het witte papier in zijn hand is Harry Boparai, die door zijn kritische vragen over immigratie, tijdeljke beroemdheid verwierf. Beeld afp
David Cameron praat met kiezers op een televisie-evenement in Londen. De man met het witte papier in zijn hand is Harry Boparai, die door zijn kritische vragen over immigratie, tijdeljke beroemdheid verwierf.Beeld afp
De Britse premier David Cameron probeert het publiek aan zijn zijde te krijgen. Beeld afp
De Britse premier David Cameron probeert het publiek aan zijn zijde te krijgen.Beeld afp

Was de Britten massaal geïnspireerd door de televisieoptredens van David Cameron en Nigel Farage? Of houden we van deadlinestress? Hoe het ook zij: de website waarop Britse kiezers zich kunnen registreren voor het uitbrengen van een stem in het EU-referendum is dinsdagavond bezweken. David Cameron heeft hierop besloten de inschrijving te verlengen. Dat is niet vreemd, want onder de late inschrijvers bevinden zich vooral veel jongeren en van hen moet het eurogezinde kamp het hebben.

Anders dan in Nederland moeten Britten zich actief aanmelden om te stemmen. Er bestaat op het eiland geen landelijke basisadministratie. Jongeren nemen vaak niet de tijd en moeite om zich als kiezer in te schrijven. Nu de kans op een Brexit realistisch is, lijken ze alsnog de moeite te nemen. Dinsdag kwamen er 535.000 aanmeldingen binnen en volgens cijfers van de overheid waren 300.000 van hen jonger dan 34, plus nog eens 100.000 uit de leeftijdscategorie 34-44. De nieuwe deadline is vanavond laat.

Jongeren geven minder om het idee van soevereiniteit en hebben minder moeite met immigratie, en dat zijn precies de onderwerpen waarop het Brexit-kamp campagne voert. Anders dan de oude generatie weten ze niet hoe het is om buiten de Europese Unie te leven. Het Britse Gemenebest kennen we vooral uit geschiedenisboeken. Hun grootste zorg is dat ze zonder problemen kunnen reizen, werken en studeren binnen de EU. Universiteiten hebben studenten op het hart gedrukt om een Brexit voorkomen.

De chaos met betrekking tot de gang naar de stembus is niet nieuw. Bij de parlementsverkiezingen afgelopen jaar waren de rijen bij sommige stembureaus zo lang dan sommige kiezers niet konden stemmen en vorige maand bij de gemeenteraadsverkiezingen kregen kiezers in Noord-West Londen foutieve stembiljetten. Stemmers hoeven zich niet te identificeren. Al jaren zijn er problemen bij het uitbrengen van stemmen via de post, een systeem dat zeer fraudegevoelig is. Een beetje sjoemelaar kan zijn huisdier laten stemmen.

‘Luister naar de experts.’ De oproep van David Cameron’s tweede confrontatie met sceptische kiezers klonk als een smeekbede. Al die experts – van de IMF tot de OESO, van Richard Branson tot Emma Thompson –vinden Brexit een beroerd plan. Maar dat was niet wat het publiek wilde horen.

Net als priesters en politici hebben experts niet meer het gezag dat ze ooit hadden. Wat het publiek wilde weten is hoe je immigratie terugdringt terwijl je in de EU zit. Daarop had de premier geen antwoord. En in zijn belofte dat er 12 miljard pond meer naar de gezondheidszorg gaat, toonde niemand echt interesse. Het is geen parlementsverkiezing.

Een half uur lang mocht Cameron vragen beantwoorden van gewone kiezers, die in een beter gemoed waren dan vorige week toen er sprake was van muiterij. Het liefst wilde de leider van de Blijf-campagne over economie praten, de achilleshiel van Brexiteers, die op het verlagen van de BTW na geen economisch plan hebben.

Maar telkens werd hij in de immigratiehoek gedreven. Uiteindelijk ging hij over tot directe aanvallen op Farage, Boris en de hunnen. ‘Weglopers’, zo noemde hij ze, en dat is natuurlijk heel on-Brits, dat weglopen. Hij voegde eraan toe dat Nigel Farage een Little Englander was, ofwel een bekrompen burgerman.

De twee kunnen elkaar niet uitstaan. Cameron had Farage en zijn partijgenoten al eens uitgemaakt voor ‘fruitcakes, mafjoekels en kast-racisten’. Daar kwam nu de beschuldiging ‘leugenaars’ bij.

Volgens de premier liegen ze onder meer wanneer ze roepen dat de Britse korting in gevaar is, er een Europees leger komt en dat de Britten moeten meebetalen aan een nieuwe bail-out, van Griekenland of zelfs Italië.

Op zijn beurt had Farage eerder op de dag een billboard onthuld waarop staat dat Cameron wil wat het beste is voor de EU en hijzelf wat het beste is voor Groot-Brittannië. Kortom: de strijd tussen de regent en de gewone man.

Met deze pubpopulist wilde Cameron onder geen beding in debat. Hij had gezien hoe het met Nick Clegg was afgelopen, die het twee jaar geleden, heel dapper, opgenomen had tegen de UKIP-leider. Farage maakte toen een betere indruk. Daarom had televisiezender ITV ervoor gekozen om de twee na elkaar te laten ondervragen door kiezers.

Farage had het niet gemakkelijk. Hij is gewend om voor eigen parochie te preken. Nu stond hij opeens oog in oog met een grootstedelijk publiek dat minder op heeft met de filosofie van de United Kingdom Independence Party. Londen is geen Gateshead of Grimsby. Zijn parochie zat voor de buis.

Al rap bleek dat zijn opmerkingen over ‘Keulse toestanden’ op het eiland bij continuering van het EU-lidmaatschap niet goed vielen. Eerder op de dag had de aartsbisschop van Canterbury, expert in ethische zaken, al beweerd dat Farage racisme legitimeert.

De UKIP-leider - die een Duitse vrouw heeft en een Brits-Indiase assistente – wees er op dat hij juist meer immigranten wil uit Gemenebestlanden als India. Opvallend was zijn bewering dat niet alles om geld draaide. Een kleine koopkrachtdaling, de voorspelling van al die experts, zou een redelijke prijs zijn voor minder immigratie en terugwinnen van soevereiniteit.

Het is de vraag of de minima dat ook vinden.

undefined

Wanneer het Verenigd Koninkrijk in de Europese Unie blijft, dan zijn 'Keulse taferelen' niet langer ondenkbaar. Met deze stelling heeft Nigel Farage commotie veroorzaakt in het referendumdebat. De voormalige voorzitter van de Conservatieve Partij Sayeeda Warsi en twee mensenrechtenactivisten hebben de UKIP-leider via een open brief in The Guardian opgeroepen om vanavond zijn excuses aan te bieden tijdens een vraag- en antwoordsessie op ITV. Zowel David Cameron als Farage zullen worden blootgesteld aan vragen van kiezers. De premier weigert oog in oog te staan met zijn rivaal.

'De fouten van mevrouw Merkel vormen een bedreiging voor 100 jaar emancipatie en bevrijding van vrouwen,' zo stelde Farage tijdens een toespraak. ‘Wanneer je het toestaat dat vele duizenden jongemannen uit landen waar vrouwen hooguit tweederangsburgers zijn, deze kant op komen, dan moet je niet verbaasd zijn wanneer er in de toekomst vaker Keulse taferelen plaatsvinden.’ Hiermee doelde hij op de massa-aanrandingen tijdens Nieuwjaarsnacht bij het station in de Domstad. Farage zei dat migranten in Duitsland naar Engeland kunnen komen zodra ze een Duits paspoort hebben.

Progressieve Britten hebben met weerzin gereageerd op de redevoering die echo’s heeft van de beruchte ‘Rivieren van Bloed’-toespraak van Enoch Powell, eind jaren zestig. Kijkend naar de ongecontroleerde massa-immigratie oreerde deze politicus en classicus indertijd naar de toekomst te kijken ‘als een Romein, die bloed ziet stromen door de Tiber’. Farage staat bekend als een bewonderaar van Powell. Collega-Brexiteer Michael Gove zei dat het de woorden van Farage zijn en niet van hem. Brexiteer Andrea Leadsom hekelde Farage’s ‘schokkende, blatante bangmakerij’.

Lange tijd was Farage relatief onzichtbaar in de campagne, maar nu immigratie het voornaamste onderwerp is geworden, is hij uit de schaduw van de Conservatieven Gove en Boris Johnson gekropen. Binnen het Brexit-kamp leeft de vrees dat Farage door zulke uitspraken gematigde kiezers wegjaagt, kiezers die hard nodig zijn het referendum te winnen. De verschillen in visie zijn ook zichtbaar bij de rechtse pers. Uit een onderzoek onder haar lezers heeft The Daily Telegraph, de stem van conservatief Engeland, geleerd dat soevereiniteit de voornaamste zorg is onder de Brexiteers.

De lezers van de rechtse tabloids hebben daarentegen vooral aandacht voor immigratie, hetgeen ook blijkt uit de koppen op de voorpagina’s. ‘THE INVADERS’, kopte The Daily Express, het lijfblad van Farage, bij een foto van een tentenkamp op het strand van Dieppe, ‘geniepige migranten zetten tenten neer bij de Franse kliffen,’ klonk het onheilspellend, ‘wachtend op boten om ze naar hun makkers in Groot-Brittannië te brengen’. Een dag eerder meldde de krant in chocoladeletters dat migranten ‘maar 100 euro betalen om Groot-Brittannië binnen te vallen’.

The Daily Mail liet zich niet onbetuigd. ‘EU killers and rapists we've failed to deport’, kopte de krant. Al jaren hebben de Britten grote moeite om Europese migranten die zware misdrijven hebben begaan het land uit te zetten. Het bekendste voorbeeld is de 15-jarige Italiaanse scholier Learco Chindamo die een docent had vermoord en na het uitzitten van zijn celstraf in Engeland mocht blijven. Zich beroepend op het recht op een gezinsleven in het EVRM bepaalden Engelse rechters dat hij niet naar Italie kon worden gestuurd. Volgens deze rechters was hij geen gevaar meer voor de openbare orde.

null Beeld
Beeld

We’ll fight them on the beaches! Met een churchilliaanse geestdrift hebben de Brexiteers een nieuw wapen gevonden: 1600 nep-sternen die de Britse vogelbescherming met omgerekend 1.5 miljoen euro Europees geld heeft geplaatst in de kustgebieden van Essex, Suffolk en Northumberland. Het doel van dit initiatief is echte sternen te verleiden om zich voort te planten, iets dat ze uit zichzelf niet doen (‘No sex, we’re British’). Voor de Brexiteers, geleid door de invloedrijke Belastingbetalers Alliantie, is dit echter een treffend voorbeeld van de wijze waarop de Europese Unie met geld omgaat. Op het eiland klinkt na 32 jaar nog altijd Margarat Thatchers ‘I want my money back’.

Naast immigratie en soevereiniteit spelen de voorstanders van een Brexit, niet gehinderd door idealisme, ook in op de kosten van de EU. Vandaag beweerden de Brexiteers dat het VK, mocht de bevolking besluiten in de EU te blijven, een naheffing van zo’n drie miljard pond kan verwachten. Volgens het Blijf-kamp is dit pertinente onzin, maar er is eerder een rekening gekomen voor achterstallige betalingen. Dankzij de eurosceptische pers weet de boze Britse burger dat de boeken van de EU al twee decennia niet zijn goedgekeurd, een feit dat vaak ter sprake komt tijdens discussies. Dat tekort kan gevolgen hebben, economisch en politiek.

Uit een onderzoek van de denktank Open Europe, een van de weinig neutrale bronnen in het referendumdebat, is gebleken dat er veel te snijden valt. Het heen en weer-sturen van geld – rijke landen dragen geld af en krijgen geld terug voor de armere regio’s –heeft de afgelopen jaar bijna 100 miljard euro gekost. Het snijden in de genereuze onkosten voor de 55.000 eurocraten en het schrappen van overbodige agentschappen zou 50 miljard euro kunnen opleveren. Een klassiek voorbeeld van verspilling is het maandelijkse heen- en weergereis van het Europees parlement, een zoethoudertje voor de Fransen dat elk jaar 130 miljoen euro kost.

Daarnaast spelen de Brexiteers handig in op de zorgen over de laconieke omgang met EU-fondsen. De Britten – die bekend staan als de braafste leerlingen in de Europese klas, zorgen er voor dat ze terecht komen in films, academisch onderzoek of plastic zeevogels, maar niet alle landen zijn even prudent. In landen als Roemenië, Bulgarije en Hongarije is veel corruptie. ‘Met ons eigen geld zijn de ambtenaren zuinig, maar als het Europees geld is maakt het niet uit of je 1000 of 5000 euro uitgeeft aan een nieuwe computer,’ zei een Slowaakse politicus tegenover The Sunday Telegraph, ‘als Britse burger zou ik boos zijn, erg boos.’

En boos is die burger, zo boos dat de hel en verdoemenis die is voorspeld door Cameron & Company amper iets uit lijkt te maken. Het Brexit-kamp, dat rekkelijk omgaat met feiten en cijfers, blijft het prima doen in de peilingen. Om te laten zien dat dit onderwerp belangrijker is dan partijpolitiek deelt Cameron nu zelfs het podium met de Liberaal-democraten en De Groenen, zijn eigen partijgenoten Michael Gove en Boris Johnson ervan beschuldigend dat ze de kiezers bedriegen. Dat is precies wat Gove en Johnson een dag eerder over hun politieke baas hadden gezegd. Ondertussen noemde ex-premier John Major opper-Brexiteer Johnson een ‘hofnar’.

Het wapengekletter tussen de Tories is nu zo luidruchtig dat de sternen niet rustig kunnen broeden.

Deze test-modellen werden gebruikt op het strand in Suffolk. Beeld RSPB
Deze test-modellen werden gebruikt op het strand in Suffolk.Beeld RSPB
null Beeld
Beeld

'Labour says Britain is Better Off in Europe'. Dat staat te lezen op de voorkant van een foldertje dat de postbode gisteren bezorgde. Er staan veel foto's in van lachende In-stemmers: een stagiaire bij Airbus, een D-day veteraan en een huisarts. De omstreden prognose dat Britten na een Brexit 3.400 pond per jaar armer zullen zijn wordt als feit gepresenteerd. Het foldertje moet een einde maken aan enige verwarring. Twee van de vijf Labour-stemmers denkt immers dat de partij het land uit de Europese Unie wil hebben. Dat heeft alles te maken met het weifelende optreden van leider Jeremy Corbyn, een euroscepticus in hart en nieren.

Terwijl David Cameron voorop gaat in de strijd aan Conservatieve zijde, is de voorzitter van de Labour-campagne Alan Johnson, de voormalige postbode die onder Tony Blair minister van Binnenlandse Zaken was. Hij valt in voor Jeremy Corbyn, die Brussel toch vooral ziet als bron van allerlei neoliberale ellende. Onder druk van zijn partij is de socialist officieel voor een Blijf-stem. Eerder dit jaar verkoos hij een protest voor nucleaire ontwapening boven een pro-Europese actiedag van zijn partij en onlangs ging hij doodgemoedereerd met vakantie, een oplossing die hij vaker hanteert wanneer er stront aan de knikker is.

Anders dan Labour-prominenten als Sadiq Khan, David Miliband en Harriet Harman weigert Corbyn consequent het podium te delen met Cameron, aan wie hij een gloeiende hekel heeft. In zijn toespraken moet hij telkens weer een balans zoeken. Door te wijzen op de sociale wetgeving paait hij de eurogezinden en door kritiek te leveren op het handelsverdrag met Amerika stelt hij zijn eigen achterban gerust. Bij dat laatste beseft hij maar al te goed dat TTIP reeds op stervende na dood is, al weigert de betrokken commissaris Cecilia Malmstrom, die ooit gezegd heeft dat publieke opinie haar koud laat, dat te erkennen.

Stilletjes hoopt Corbyn de lachende derde te worden bij het gevecht dat momenteel plaatsvindt binnen de Conservatieve Partij, waar de gemoederen zo hoog zijn opgelopen dat splitsing niet langer ondenkbaar is. Met belangstelling zal komende tijd ook worden uitgekeken naar Labours positie in de progressieve fractie van het Europese Parlement. Gaat hij Labour daar uit halen om samen te werken met een groepen als Die Linke en Podemos? Of wil hij een poging wagen om de Europese sociaal-democratie van binnenuit te veranderen? Wanneer de Britten aan boord blijven zal hij waarschijnlijk dat laatste gaan proberen.

Maar blijven de Britten erin? Vandaag is er weer een peiling gepubliceerd die aangeeft dat de Brexiteers de overhand hebben. Oud-Labour leider Neil Kinnock, bijgenaamd 'de Windbuil uit Wales', heeft zich in de strijd gemengd door apathische jongeren op te roepen in vredesnaam te gaan stemmen. Voor hen die tijdens het referendum op Glastonbury zijn, is er een speciaal stembureau in de boerderij naast het concertterrein. De linkse journalist Paul Mason voorspelt dat Europese leiders als Angela Merkel en Francois Holllande de Britten komende week nieuwe concessies gaan bieden. Iets soortgelijks deed Cameron zelf in de aanloop naar het Schotse referendum. Toen met succes.

Foldertje van Labour. Beeld Patrick van IJzendoorn
Foldertje van Labour.Beeld Patrick van IJzendoorn
Foldertje van Labour. Beeld Patrick van IJzendoorn
Foldertje van Labour.Beeld Patrick van IJzendoorn

De Britten gaan de Europese Unie vaarwel zeggen. Althans, dat is de conclusie uit de analyse van meer dan 350.000 tweets met de hashtags #StrongerIn, #UKinEU, #VoteLeave en #LeaveEU door het marketingbureau Jellyfish. Ze zijn in de maanden maart, april en mei verstuurd. Volgens de internetpsycholoog Graham Jones is Twitter betrouwbaarder dan opiniepeilingen en de verwachtingen van de gokkantoren. De gokkantoren zijn overtuigd van een Blijf-stem, terwijl de prognoses van de opiniedeskundigen zo onvoorspelbaar zijn als het Engelse weer. Bij de afgelopen parlementsverkiezingen zaten de Britse collega's van Maurice de Hond er massaal naast.

In het recente verleden is Twitter-onderzoek nuttig gebleken waar het gaat het inschatten van beurskoersen en de schade bij natuurrampen. Het voordeel van deze moderne barometer is het volume. Er kunnen liefst 2500 tweets per seconde worden geanalyseerd. Opiniepeilingen daarentegen zijn vaak gebaseerd op hooguit een paar duizend ondervraagden, telefonisch of via de e-mail benaderd. Het nadeel van Twitter is evenwel dat het gaat om een selectieve groep, met name professionals in de leeftijdscategorie 20 tot 50 jaar. Dat maakt de uitkomst des te verrassender omdat het vooral de vijftigplussers en jongere laagopgeleiden zijn die neigen naar een Brexit.

Een Twitterkaart toont het vertrouwde patroon. Als wereldstad is Londen uiteraard eurogezind, net als Wales dat profiteert van EU-subsidies. De rafelranden van Engeland, zoals Kent, Cornwall en het oude koninkrijk van Northumbria zijn Brexit-gebieden, net als delen van Oost-Engeland waar Oost-Europese immigranten wonen, alsmede bejaarden in oude kustplaatsen. De meest eurogezinde tweets zijn verstuurd vanuit Reading, een welvarend stadje net ten westen van Londen waar veel internationale bedrijven zitten. Opvallend is dat relatief de meest Brexit-tweets uit Bournemouth kwamen, de Zuid-Engelse badplaats met een bloeiende IT-sector en een groot JP Morgan-kantoor.

De afgelopen week heeft het Brexit-kamp wat terrein teruggewonnen, mede door aandacht te schenken aan immigratie. Voor David Cameron liep de echte confrontatie met kiezers uit op een verbale marteling. Een dag later reageerde de premier driftig tijdens een televisie-interview nadat hij in de rede was gevallen. Inmiddels heeft hij de hulp ingeroepen van de bekende ondernemer en televisiepersoonlijkheid Alan Sugar die ondanks eerdere tirades tegen Brussel nu een filmpje heeft gemaakt waarin hij zijn landgenoten waarschuwt voor de domste beslissing die ze volgens hem ooit kunnen nemen: een Brexit. Cameron was een van de eersten die dit retweette.

Er is echter een voorbehoud met betrekking tot de Twitter als glazen bol: Brexiteers zijn een stuk enthousiaster dan mensen die vrede hebben met de status quo. Er zijn weliswaar meer Blijf-bijeenkomsten, maar die van de eurosceptici worden doorgaans beter bezocht. Dat patroon was ook zichtbaar bij het Schotse referendum. Wie in de weken daarvoor in Schotland was kon de indruk krijgen dat het land zich zou afsplitsen, maar in het stemhokje liet de zwijgende meerderheid zich horen. Ook bij de Britse parlementsverkiezingen waren het de stille burgers die de doorslag gaven: de Verlegen Conservatieven. De vraag is nu of er toevallig ook veel Verlegen Eurofielen zijn.

null Beeld getty
Beeld getty

U hoeft mij niet te vertrouwen. Ik ben maar een politicus. Vertrouw u zelf. Dat was, kort samengevat, de boodschap van de Brexiteer Michael Gove in de tweede helft in het Sky -televisiedebat. Waar David Cameron gisteravond te maken kreeg met een kleine volksopstand, beleefde zijn potentiële opvolger een gemakkelijker avond. Het studiopubliek toonde zich sceptisch over het gebrek aan concrete post-Brexit plannen van de eurosceptici en het gerommel met cijfers, maar de vaderlandslievende hoop die de minister van Justitie bood viel beter dan de bangmakerij van zijn baas en goede vriend. Het toverwoord was ‘controle’, dat door Gove in elk antwoord werd benut.

Net als een dag eerder zocht presentator Faisal Islam frontaal de aanval. Hoeveel gezaghebbende organisaties steunen een Brexit? Hoeveel onafhankelijke economen? Hoeveel bondgenoten? Het was geen verrassing dat Gove niets kon met deze plagerige vragen. Immers, de Brexiteers krijgen amper steun van de gevestigde orde. Hun strijd is een soort herhaling van de Engelse Boerenopstand aan het einde van de veertiende eeuw, afkomstig uit de Kent en Essex, die nu ook de graafschappen zijn waar de euroscepsis welig tiert. Gove pakte het slim aan en zei dat economen en organisaties als het IMF het in het recente verleden regelmatig bij het verkeerde eind hebben gehad.

Gove toonde aan waarom hij bekend staat als de ongekroonde koning van het debat. In een woordenwisseling over welke handelsmodel de Brexiteers willen adopteren, wees Gove naar de landen in de periferie van de Europese Unie, die deels toegang hebben tot de interne markt. ‘Wat is hun website?’ wilde Islam weten. Gove zei dat je geen website nodig hebt om te bestaan. ‘Veel mensen in het publiek hebben geen site en toch bestaan ze.’ Het publiek begon zich zelfs tegen de agressieve presentator te keren. Het is geen wonder dat Gove – en niet zijn vriend Boris Johnson – de meeste steun binnen de fractie geniet mochten er leiderschapsverkiezingen komen.

Dat de baas van JP Morgan – salaris: 35 miljoen euro per jaar - vandaag in gezelschap van minister van minister van Financiën George Osborne heeft gezegd dat hij mogelijk vierduizend banen uit Londen zal weghalen na een Brexit, liet Gove koud. Hij wees erop dat instellingen als JP Morgan en Goldman Sachs de afgelopen jaren flink hebben geprofiteerd van Brussels beleid, bijvoorbeeld met betrekking tot de Griekse crisis. ‘Geloven we in JP Morgan of geloven we in de Britse bevolking?’ luidde zijn retorische vraag. Tijdens de vraag- en antwoordsessie met publiek pleitte deze erudiete politicus zelfs voor staatsteun toen het lot van de staalwerkers van Tata aan de orde kwam. In deze campagne gaan Conservatieven steeds meer klinken als socialisten.

Vanuit het publiek kreeg hij kritische vragen, over de bewering dat de EU het land elke week 350 miljoen pond kost (het werkelijke bedrag is wat lager), over zijn eigen agenda (hij ontkende op Camerons baan uit te zijn) en over mogelijke personeelstekorten in de gezondheidszorg (hij beloofde dat geen enkele migrant het land uit zal worden gezet). Hij sprak over het Project Hoop en stelde en passant andere Europese landen gerust. Nu zijn de Britten, zo meldde Gove, stoorzenders in Brussel, eigenwijze en krijtwitte wezens waar iedereen zich aan stoort. ‘Wanneer we buiten de EU zitten, dan kunnen we goede, vriendschappelijke buren zijn.’

undefined

‘Ik ben een student Engelse literatuur. Ik herken gezwam als ik het zie.’ Met deze pittige opmerking in de richting van David Cameron heeft een 19-jarige studente, een migrantendochter, vanavond de show gestolen tijdens het eerste ‘televisiedebat’ in de referendumcampagne. De studente was duidelijk ontevreden over een antwoord dat de premier had gegeven.

Het was exemplarisch voor de houding van de gewone kiezers waar Cameron mee oog-in-oog stond. Hij is goed in dit soort sessies en verving de term ‘EU’ slim door ‘Gemeenschappelijke Markt’. Maar de voornaamste conclusie is dat de ‘angstcampagne’ van Downing Street slecht gevallen is bij de kiezers, ook bij hen die ‘In’ willen, of hadden willen, stemmen.

Een debat was het niet echt, deze verkiezingsspecial van de commerciële zender Sky. Cameron weigert rechtstreeks in debat te gaan met partijgenoten, zoals Boris Johnson, of met UKIP-voorman Nigel Farage. Wel wilde de premier vragen van kiezers beantwoorden, iets waarbij hij al zijn gemakkelijke charme kan aanwenden. Hij kan dit soort dingen beter dan zijn vriend Michael Gove, een van de leiders van het Brexit-kamp die morgen bloot wordt gesteld aan humeurige Britten in een televisiestudio. Het probleem van Cameron is dat hij op Europees gebied minder wordt vertrouwd dan Gove. En dan Boris Johnson. En dan Nigel Farage.

Maar eerst mocht Cameron plaatsnemen voor een kruisgesprek met Faisal Islam, de rijzende ster in de Britse omroepwereld. Het viel niet mee. Om meteen met de deur in huis te vallen begon Islam met het onderwerp immigratie, de achilleshiel van Cameron. De premier bleef erbij dat hij de immigratie wil terugdringen tot 100.000 per jaar, maar gaf toe dat het moeilijk is als lid van de EU. Hij zei dat we in ‘buitengewone tijden’ leven en sprake de verwachting uit dat een aantrekkende economie op het vasteland zal leiden tot minder immigranten. Daarna moest hij toegeven dat het Europese Hof van Justitie soeverein is, ‘en daar heb ik zeer gefrustreerd over’.

David Cameron. Beeld Reuters
David Cameron.Beeld Reuters
Quote

Uw bangmakerij beperkt zich niet tot de economie, of wel soms? Wat komt eerst: de Derde Wereldoorlog of een wereldwijde Brexit-recessie?

Hij had zich duidelijk voorbereid op zulke vragen en leek zich er goed doorheen te slaan, totdat Islam met een paxmaniaanse opdoffer kwam: ‘’Uw bangmakerij beperkt zich niet tot de economie, of wel soms? Wat komt eerst: de Derde Wereldoorlog of een wereldwijde Brexit-recessie’?’ Het leverde gejuich op vanuit het publiek, wat de geschrokken Cameron de kans gaf om een slok water te nemen. ‘Ik denk dat je hier ongelooflijk glibberig over doet,’ antwoordde de premier korzelig. Het antwoord dat hij vervolgens gaf deed er niet zoveel meer toe. Met deze retorische vraag had Islam de toon voor de rest van de avond gezet. Het bleek een vraag te zijn die op ieders lippen lag.

Dat is niet vreemd. Enkele maanden geleden had Cameron nog gezegd dat hij bereid was de EU te verlaten, maar afgelopen maanden heeft hij voortdurend Brexit-ellende voorspeld, van oorlog tot, zoals eerder vandaag, aantasting van de flora en fauna op het groene, plezante eiland. Al vrij snel in de vraag- en antwoordsessie had Cameron gezegd dat hij niet aan bangmakerij doet, maar slechts herhaalt wat allerlei belangrijke personen en organisaties roepen, van Barack Obama tot het IMF, van de gouverneur van de Bank of England tot de OECD. ‘Ik voel het als mijn plicht om mijn landgenoten te waarschuwen voor alle mogelijke gevaren?’

Maar daarmee was de kous niet af. ‘Accepteert u dat deze bangmaakcampagne uw reputatie heeft beschadigd?’ vroeg de een. ‘U beweerde dat Sadiq Khan niet kon worden vertrouwd. En vervolgens deelt u het podium met hem. Toont dat niet uw hypocrisie en bangmakerij?’ wilde de ander weten. Ook de mondige studente, Soraya Bouazzaoui, zei zich te hebben geërgerd aan deze tactiek, zozeer zelfs dat ze overweegt uit protest voor Brexit te stemmen. De antwoorden die Cameron gaf waren kalm, helder en zeer bevredigend. Dat de Amerikanen twintig jaar na de gekkekoeienziekte nog steeds geen Brits biefstukvlees kopen, was treffend en bewees het voordeel van handelsverdragen.

Maar uiteindelijk ging deze avond niet zozeer over scepsis jegens de EU, alswel jegens Cameron.

'Ik wil op de foto met Boris!’ Op het stadsplein van Preston staat de 19-jarige sociaal werker in opleiding Ellie Booth vol verwachting te wachten op de rode bus van de Vote Leave-campagne. Ook haar twee jaar jongere vriendin Amy wil een selfie met de bekende Brexiteer. ‘Hij is zoooo grappig. De meeste politici zijn niet zo interessant’, legt ze uit. Een kwartier te laat draait het rode gevaarte het plein van de Noordengelse stad op. Tientallen Brexiteers houden hun rode bordjes omhoog. Enkele bijstanders joelen. Een eenzame actievoerder probeert met een stuk karton - waarop hij zijn bezwaren tegen 'frakken' (controversiële methode van gaswinning) in deze streek uit - in beeld te komen. Een ijscoman doet goede zaken.

De bus maakt een tournee waarbij de inzittende politici en Britse journalisten (‘In buitenlandse pers hebben we geen interesse, sorry', aldus hoofd media Robert Oxley) een paar keer per dag worden gelucht in middelgrote steden. ‘Vrienden, landgenoten', klinkt het uit de mond van minister van Justitie Michael Gove wanneer hij zijn afschuw uit over ongekozen politici en gezichtloze bureaucraten die een bedreiging vormen voor de vrijgeboren eilandbewoners. ‘We willen ons land terug’, zo luidde de blijde boodschap, en die van zijn collega Priti Patel die na hem sprak. ‘We moeten de controle terug over immigratie,’ aldus de dochter van Indiase vluchtelingen uit Oeganda.

'Wij zijn toleranter'
Maar iedereen kwam natuurlijk voor Boris, zo ook de man met supermarkttas die hard ‘fascisten’ roept en zich meteen omringd ziet door journalisten. ‘Ik heet iedereen welkom', meldt Boris, 'ook mensen die het niet per se met ons eens zijn. Wij zijn toleranter dan het andere kamp.’

Gejuich klinkt wanneer de ex-burgemeester van Londen aankondigt dat 23 juni Onafhankelijkheidsdag wordt. ‘Op die zag zullen we bevrijd zijn.’ De Old Etonian ziet in de referendumcampagne de contouren van een klassenstrijd. ‘Het Remain-kamp heeft de steun van de beursgiganten', klinkt het, indachtig de rijke traditie van het marxisme, ’van topmensen die 150 keer zoveel verdienen dan gewone werknemers.’

Drie conservatieven op een podium in dit rode bolwerk is een unicum. Dat ze worden bejubeld door mensen met rode bordjes, is zelfs surrealistisch. David Marcus heeft zo’n bordje in zijn handen. De gepensioneerde hypotheekdeskundige uit Liverpool zegt voor het eerst in zijn leven politiek actief te zijn. ‘Wat bij mij voorop staat is het principe dat we vanuit Westminster moeten worden bestuurd en niet vanuit Brussel.’ Immigratie volgt op de tweede plaats. ‘Het is gewoon niet houdbaar om de deuren open te zetten', zegt hij, ‘maar vergeet niet dat dit eiland altijd gastvrij is geweest voor mensen in nood. Mijn eigen grootouders waren joden die eind 19de eeuw Rusland moesten ontvluchten.’

Uiteindelijk duurde het optreden van De Drie Brexiteers in het zonovergoten Preston maar tien minuten. Het was bedoeld om mensen als David enthousiast te maken, niet zozeer om mensen te bekeren. Terwijl Johnson en co hun getrouwen moed inspreken is er kritiek gekomen op de ‘Australische’ immigratiepolitiek die deze Brexiteers voorstaan. Zowel Mark Rutte als zijn Spaanse collega Mariano Rajoy dreigden met represailles van andere EU-landen tegen Britse burgers. Zulke politieke discussies kunnen Ellie Booth, in het bezit van een paars geverfde haarbos, matig boeien. ‘Ik ga denk ik wel stemmen, maar weet nog niet wat. Daar moet ik nog een paar weken over nadenken.’

Maar die selfie met Blonde Boris heeft ze.

De Vote Leave-bus op het stadsplein van Preston. Beeld Patrick van IJzendoorn
De Vote Leave-bus op het stadsplein van Preston.Beeld Patrick van IJzendoorn
Boris Johnson in zijn Brexit-campagnebus. Beeld anp
Boris Johnson in zijn Brexit-campagnebus.Beeld anp

Paars tegen rood. Grassroots OUT tegen Vote Leave. Nigel Farage tegen Boris Johnson. Al weken is er een prestigestrijd gaande tussen de twee voornaamste Brexit-kampen. Wie zijn de echte Brexiteers? Farage met zijn waarschuwingen voor immigratie, of Johnson die de nadruk wil leggen op soevereiniteit? Een kleine maand voor het referendum is de winnaar bekend: Farage. Willen de Brexiteers een kans hebben om het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie te lokken, dan moeten ze immigratie als thema kiezen. Het is pijnlijk voor Johnson en andere Conservatieven die de UKIP-leider lange tijd hebben gezien als nationale dorpsgek.

Sinds immigratie het thema is geworden, zijn de Brexiteers in de opiniepeilingen gestegen. Een peiling, van ICM, gaf ze zelfs een 52-48 voorsprong. Na wekenlang eloquent te hebben gesproken over soevereiniteit, over nare regeltjes van ‘gezichtsloze bureaucraten’ en over het primaat van Westminster zijn Boris en co er achter gekomen dat de Britten niet bijster veel interesse hebben in deze abstracte materie. Het woog in ieder geval niet op tegen alle economische gevaren die aan een vertrek uit de EU zouden kleven. De Inners leken de buit binnen te hebben. It’s the economy, stupid, klonk het al triomfantelijk.

Troefkaart
Dat was het moment om de troefkaart te trekken: immigratie. Juist, het strijdterrein van die onvermijdelijke Farage, met zijn peuk en zijn pint. En die eeuwige lach. Binnen Conservatieve kringen wordt hij gezien als een vulgaire City-jongen, maar ook daar weten ze dat hij bij de afgelopen verkiezingen vier miljoen stemmen heeft behaald en dat zijn partij de grootste Britse afvaardiging is in Brussel. Euroscepsis begon in de jaren negentig als een constitutionele hobby van de blanke middenklasse in Zuid-Engeland, maar pas na de massa-immigratie gedurende het vorige decennium beleefde het een doorbraak.

Wie dit referendum wil winnen, moet stemmen winnen van de minder bedeelden in de noordelijke steden. Daarom is Farage vandaag met zijn paarse bus in de oude wolstad Leeds. Aan de andere kant van de Pennines stopt Boris met zijn rode bus, in Preston, de oude katoenstad. Boris zal daar bekend maken dat hij, om immigratie te beperken, een Australisch puntensysteem wil. Dit idee werd twee jaar geleden al geopperd door Farage. De UKIP-leider maakte ooit de grap dat Australië alleen immigranten met relevante diploma’s binnenlaat, ‘wat wel eens anders is geweest’, een referentie naar het eiland als strafkolonie.

Camerons achilleshiel
Boris’ belofte maakte deel uit van een verklaring waarin ook staat dat immigranten het Engels moeten beheersen. Tot de ondertekenaars behoren ook de ministers Gove en Priti Patel. Het zal de toorn wekken van David Cameron, die dit zal interpreteren als een eurosceptisch manifest en een aanval op zijn premierschap. Tijdens een radio-interview had Johnson gezegd dat ‘een klein deel van de Britten profijt trekt van het huidige systeem’. Daarmee doelde hij op de beter gesitueerden, zoals David Cameron en diens minister van Financiën George Osborne. Die hebben immers geen last van wachttijden bij dokter en voor scholen.

De Brexiteers beseffen goed dat immigratie de achilleshiel van de premier is. Zolang het Verenigd Koninkrijk in de EU zit, kan hij met geen mogelijkheid voorkomen dat honderdduizenden Europeanen naar het eiland komen om daar emplooi te vinden. Hiermee is het land, en Cameron, slachtoffer van het eigen economische succes. Cameron weet dat immigratie het heikele punt is en heeft het referendum zo snel mogelijk uitgeschreven om het ‘vluchtelingenseizoen’ voor te zijn. Ook dit werkt niet. Sterker, bij de witte kliffen is het eerste bootje met Albanese vluchtelingen aangekomen. In het eurosceptische graafschap Kent. De moestuin van Farage.

Een demonstrant in Dover, op 28 mei. Beeld anp
Een demonstrant in Dover, op 28 mei.Beeld anp

Alle EU-migranten zijn gelijk, maar sommigen zijn meer gelijk dan anderen. Zo mogen de ongeveer 430 duizend in Ierland geboren migranten in het Verenigd Koninkrijk wel hun stem uitbrengen tijdens het referendum. Deze twee landen koesteren immers een speciale band. De verwachting is dat ze massaal voor het lidmaatschap zullen stemmen, al is het maar om de grenzen open te houden tussen beide eilanden. Wie nu vanuit Dublin naar Londen of Belfast reist kan zonder paspoortcontrole het land binnen komen, maar of de Britse achterdeur na een Brexit open blijft staan is een vraag die tot nog toe niemand heeft kunnen beantwoorden.

Afgelopen weekeinde was Enda Kenny in Londen. Tijdens een bezoek aan de Gaelic-wedstrijd tussen London All-Ireland en Mayo riep hij zijn landgenoten op om zichzelf als kiezer te registreren. De zorgen van de Ierse premier zijn logisch, want geen Europees land heeft zoveel te verliezen bij een Brits vertrek als Ierland. Beide landen werden in 1973 samen lid en onderhouden een goede burenrelatie. Bovendien hebben ze ondanks de geschillen uit het verleden een vergelijkbare, Angelsaksische visie op de Europese samenwerking. Net als de Britten hebben de Ieren een eurosceptische kant, wat bleek tijdens enkele referenda.

In een open brief, geplaatst in The Guardian uiteraard, wezen dertig Ierse ondernemers erop dat het Verenigd Koninkrijk de grootste exportmarkt is voor Ierland, terwijl er ook veel goederen en diensten de andere kant op gaan. De handel – waarde: 60 miljard pond - zal niet verdwijnen na een Brexit, maar waarschijnlijk wel duurder worden omdat Ierland niet zomaar een speciaal handelsverdrag mag sluiten met de Britten. Aan de andere kant zou Dublin kunnen profiteren wanneer grote bedrijven Londen de rug toekeren na een Brexit. Credit Suisse en Citigroup hebben hun aanwezigheid in de Ierse hoofdstad al versterkt.

Het meest heikele punt is echter de grens. Sinds 1923 hebben beide landen een soort mini-Schengen. Zelfs tijdens the Troubles bleef de grens open en de Brexiteers zien gaan reden om dat te veranderen. Echter, tegelijkertijd roepen ze om de grenzen te sluiten voor immigranten, maar wat als de immigratie in de toekomst via Ierland gaat verlopen? Er bestaat zelfs een buitenkansje dat een Brexit een Verenigd Ierland dichterbij brengt. Het terugbrengen van een grens tussen Ierland en Noord-Ierland zou kunnen leiden tot een ‘border poll’, een referendum over de Ierse eenwording, iets waar met name de katholieken in Noord-Ierland van dromen.

In het zuiden van Ierland is die droom minder sterk aanwezig. Daar vreest men vooral de korte termijneffecten van een Brexit. Uit een onderzoek is dan ook gebleken dat de Ieren op nummer vier staan in de Europese ranglijst van burgers die een Britse vertrek zouden betreuren, na Litouwen, Malta en Portugal.

De Ierse premier Enda Kenny. Beeld getty
De Ierse premier Enda Kenny.Beeld getty
Mayo-supporters afgelopen weekend in Londen. Beeld getty
Mayo-supporters afgelopen weekend in Londen.Beeld getty

‘Ik wil de premier niet in de rug steken – ik wil hem van voren neersteken, zodat ik zijn gezichtsuitdrukking kan zien. Men moet het mes er echter weer uit trekken, omdat we het nog nodig hebben voor Osborne.’ Deze woorden van een niet bij naam genoemde Conservatief geeft ongeveer de gevoelens weer die er bij de Brexiteers leven met betrekking tot David Cameron, en diens makker George Osborne. De Britse premier heeft de eurosceptici hun gedroomde EU-referendum gegeven, maar de bedoeling blijkt niet zozeer te zijn geweest om de Britten een stem te geven. Nee, Camerons streven is, zo is duidelijk geworden, om voor eens en altijd een einde te maken aan het gemekker over de EU binnen de Conservatieve Partij. Het lijkt politieke zelfmoord te zijn.

In het weekeinde riepen drie Conservatieve kamerleden openlijk op tot het vertrek van Cameron. Het ging om oude bekenden. Een van hen was Bill Cash, de leider van de opstand in de jaren negentig tegen toenmalig premier John Major die volgens eurosceptici landverraad had gepleegd door het Verdrag van Maastricht van een handtekening te voorzien. Ook Nadine Dorries roerde zich, het enfant terrible van de Conservatieve kamerfractie. ‘Mad Nad’, zoals ze wel wordt genoemd, beweerde dat Cameron pas veilig is wanneer meer dan zestig procent van de kiezers voor het EU-lidmaatschap stemt. Anders is Cameron ‘toast’, aldus Dorries. Dan komt er in de zomer een leiderschapsverkiezing, mogelijk gevolgd door een parlementsverkiezing in het najaar.

Camerons beslissing om nietsontziend campagne te voeren heeft veel wrevel veroorzaakt binnen de partij waarbinnen de meeste mensen voor een Brexit zijn. Wereldleiders, ambtenaren, zakenlieden, geleerden, bekendheden, rivaliserende politici, partycoryfeeën… De premier heeft iedereen ingeschakeld om campagne te voeren voor een Blijf-stem. Sterker, kiezers die via de post willen stemmen zien op de begeleidende uitlegbrief dat het pijltje naar het ‘In’-vakje wijst. Bij aanvang van de campagne had Cameron geprobeerd om een leidende vraag op het stemformulier te krijgen. De kans bestaat dat wat Irak was voor Tony Blair, het Europa wordt voor diens bewonderaar Cameron. Een enorme smet op een anderszins geslaagd premierschap. En het begin van het einde.

Het is overigens niet alleen het fanatisme, de omzichtige propaganda en de laconiek omgang met de waarheid van de voormalige PR-medewerker die conservatieve Engelsen tegen de borst stuit. Ook de garderobe van Cameron wekt ergernis, in ieder geval bij deze lezer van The Daily Telegraph: ‘Ik ben de manier gaan verafschuwen waarop David Cameron zijn colberts uittrekt alvorens kantoorlieden en fabrieksarbeiders in zijn hemdsmouwen toe te spreken,’ schreef de Londenaar B.L. Carroll, ‘een jasje dient nooit te worden uitgetrokken. Voor de zomermaanden zijn er dunne pakken die je koel kunnen houden.’ Dat laatste is een goede tip, want Cameron staat een hete zomer te wachten. Een Conservatieve ‘summer of discontent’.

null Beeld epa
Beeld epa

Tony Blair heeft gezegd nooit het plan te hebben gehad het pond te verruilen voor de euro. Met deze opmerkelijke bewering heeft de ex-premier zich gemengd in het referendumdebat. Altijd is aangenomen dat de eurogezinde Blair de eenheidsmunt graag wilde, maar dat zijn minister van Financiën Gordon Brown enkele onoverkomelijke barrières opwierp. In een interview met Andrew Marr verklaarde de in ongenade gevallen New Labour-voorman dat hij nooit een economische toekomst zag voor de euro. Tevens beweerde hij dat immigratie vanuit de Europese Unie geen probleem is en dat EU-burgers in het Verenigd Koninkrijk een Brexit moeten vrezen.

Lange tijd heeft Blair zich stilgehouden in het referendumdebat omdat hij inmiddels zo impopulair is dat het prompt zou leiden tot The Great Brescape. Blair staat bekend als de meest eurogezinde premier die de Britten ooit hebben gehad. Menig Brit ziet hem nog lachend over de Amstelbrug fietsen met andere Europese leiders tijdens een top in Amsterdam, bijna twee decennia terug. Het was het hoogtepunt van het Europese project. Een van de redenen dat Blair in 1997 zo overtuigend had gewonnen was de stammenstrijd binnen de Conservatieven over de politiek eenwording. Blair was zo eurogezind dat hij een deel van de korting terug gaf die Margaret Thatcher had bedongen.

Dat het klimaat sinds die tijd zo sterk is veranderd heeft grotendeels te maken met de beslissing van Blair om bij de uitbreiding van de EU in 2004 meteen de poorten open te zetten voor Oosteuropese immigranten, waar andere landen, zoals Nederland, opteerden voor een overgangsperiode. Vanuit economisch oogpunt bekeken was het een goede beslissing, maar de komst van meer dan twee miljoen Europeanen, met name uit het oosten, heeft ook geleid tot problemen met sociale voorzieningen. De opkomst van UKIP en dit referendum zijn daar het gevolg van. Blair, echter, beweerde tot verrassing van menigeen, dat ‘de meeste immigratie komt uit landen van buiten de Europese Unie’.

Hij beweerde voorts dat een Brexit geen einde zal brengen aan Europese migratie. ‘Wat jullie willen, is inspelen op de angst voor migratie,’ hield hij de Brexiteers voor, ‘omdat wanneer je de feiten bekijkt een vertrek uit de EU onverstandig is’. Blair symboliseert de kosmopoliete elite die wel vaart bij open grenzen, hetgeen de kern was van een stuk dat Brexiteer Priti Patel publiceerde in The Sunday Telegraph. ‘Wanneer je in vermogensbeheer werkt, of bij Goldman Sachs, dan zit je goed,’ schreef deze Conservatieve bewindsvrouw,’ Maar als sociale voorzieningen onder druk staan, dan zijn het de mensen die niet de luxe hebben om alternatieven te veroorloven, die kwetsbaar zijn.’

The Observer, ondertussen, plaatste een brief van zeshonderd economen die waarschuwen voor een Brexit. Ook deze interventie riep uiteenlopende reacties op. ‘Als ik eerlijk ben: ik vind het idee dat 600 economen het ergens met elkaar over eens zijn nogal eng,’ schreef financieel journalist Robert Peston. Brieven uit deze hoek worden in het Verenigd Koninkrijk amper meer serieus genomen nadat 364 economen, onder wie Rick van der Ploeg, in 1981 hadden geschreven dat de begroting van Thatcher dat jaar levensgevaarlijk was. Het tegenovergestelde bleek waar te zijn. Thatcher schreef vervolgens een sketch voor Yes, Minister waarin ze voorstelde om economen af te schaffen.

null Beeld ap
Beeld ap

Studenten aan de Universiteit van Exeter viel onlangs de eer ten dele om een persoonlijke e-mail te ontvangen van Sir Steve Smith, de vice-kanselier. Deze geleerde in internationale betrekkingen riep hen op om heel goed na te denken over de grote voordelen van het lidmaatschap van de Europese Unie. Niet veel later kregen ze nog een elektronisch schrijven, ditmaal van Melissa Percival, professor in de Franse taal en cultuur. Zij beweerde dat een Brexit een bedreiging vormt voor Engelse studenten op het vasteland. Tegenover The Daily Telegraph erkende de universiteit dat het actief campagne voert voor het Europese lidmaatschap.

Exeter is geen uitzondering. De Universiteit van Plymouth weigerde mee te werken aan een debat dat zou worden georganiseerd door eurosceptische studenten, maar het organiseerde wel een debat waar alleen eurogezinde sprekers aan deelnamen. De baas van Trinity College, Oxford, zou een discussieavond hebben benut om studenten voor te lichten over het belang van de Europese Unie. Rector Chris Patten van 's wereldste bekende universiteit is een voormalig eurocommissaris.

De Universiteit van Warwick heeft na een bijeenkomst van de senaat officieel bekend gemaakt dat het voor een EU-lidmaatschap is en studenten aangeraden om al doende te stemmen. Deze actieve houding van de academica leverde kritiek op van het Conservatieve kamerlid Priti Patel, die in dit verband sprak over 'een anti-democratische vorm van machtsmisbruik'. 'Universiteiten zouden een plek moeten zijn waar vrijdenkerij wordt aangemoedigd,' beweerde de Brexiteer, 'maar in plaats daarvan proberen deze mensen een debat onmogelijk te maken. Op deze manier ontstaat er een cultuur van groepsdenken.'

Volgens Julia Goodfellow, baas van de overkoepelende universiteiten, is het een plicht van academici om de voordelen van het lidmaatschap aan het licht te brengen, omdat studenten vrij kunnen reizen en universiteiten veel geld uit Brussel ontvangen.

De verwachting is dat studenten voor het merendeel voor het lidmaatschap zullen stemmen. Tenminste, als ze stemmen, want het referendum valt in de vakantie en tijdens Glastonbury. Een minderheid, verenigd in Students for Britain, voert devoot campagne voor een Brexit. Dat gaat niet altijd even gemakkelijk. Op Keele University heeft de studentenvakbond voorkomen dat de plaatselijke tak van Students for Britain zich kon registreren als genootschap. Het woord 'Britain' werd immers aanstootgevend bevonden.

'De semantiek achter de naam kan op negatieve wijze worden geïnterpreteerd binnen onze internationale gemeenschap,' legde voorzitter Craig Heath uit. De staatssecretaris van Hoger Onderwijs is de uiterst eurogezinde Jo Johnson, ironisch genoeg jongere broer van Brexiteer Boris Johnson. Premier David Cameron zelf heeft enkele campussen bezocht om daar te pleiten voor een Blijf-stem. Deze tournee begon in Exeter.

Premier Cameron tussen twee studenten van de Universiteit van Exeter die campagne voeren voor het Europese lidmaatschap. Beeld photo_news
Premier Cameron tussen twee studenten van de Universiteit van Exeter die campagne voeren voor het Europese lidmaatschap.Beeld photo_news
Een student van de Universiteit van Exeter tijdens een campagne tegen de Brexit. Beeld photo_news
Een student van de Universiteit van Exeter tijdens een campagne tegen de Brexit.Beeld photo_news

Onder commando staan van een Franse officier. Voor een Britse soldaat is dit een levensechte scene uit de komische legerserie Dad’s Army. Met een Duitser ten strijde trekken, zoals bij de Slag om Waterloo, dat is nog net denkbaar, maar een ‘cheese-eating surrender monkey’ gehoorzamen? Never.

Toch is dit niet ondenkbaar, want The Times wist te melden dat er in Brussel in het grootste geheim – zoals altijd – wordt gewerkt aan een Europees leger. Het idee zou zijn geweest om dit omstreden plan pas te presenteren na het Britse referendum, dit in de wetenschap dat het de Britten nog verder naar een Brexit zou duwen.

A Global Strategy on Foreign and Security Policy, zo heet het voornemen om zo’n Europees vreemdelingenlegioen te beginnen. De meeste landen staan er positief tegenover, maar met hun rijke militaire geschiedenis moeten de Britten er niets van hebben. Vanaf het eiland wordt met enig dedain gekeken naar de strijdkrachten op het continent.

Voormalig minister van Defensie Liam Fox noemde het ‘een gevaarlijke fantasie’. In 2011 was dit plan ook al aan de orde geweest, maar toen stuitte dat op een Brits veto. Nu, met onrust aan de oostgrens van de Europese Unie komt er een nieuwe poging, dit onder leiding van de Duitsers.

Het is niet alleen een kwestie van ’s lands militaire eer. Britse eurosceptici hechten meer waarde aan de banden met de Verenigde Staten, die bij deelname aan een Europees leger onder druk zouden komen te staan. Bovendien is het een nieuw teken dat een Verenigde Staten van Europa het uiteindelijke doel van de Europese eenwording is.

Oudere Britten wijzen erop dat ze daar niet voor hadden gestemd in 1975, bij het referendum over het lidmaatschap van de Europese Economische Gemeenschap. Er bestaan grote twijfels of het Verenigd Koninkrijk echt gevrijwaard kan blijven van een ‘almaar hechtere unie’, zoals David Cameron overeen was gekomen.

Er kwam nog meer slecht nieuws uit Brussel. De Europese Commissie wil het televisiekanalen toestaan om meer dan 12 minuten per uur aan reclameboodschappen uit te zenden. Nu al klagen de Britten volop dat ze rondom populaire programma’s als Britain’s Got Talent en voetbalwedstrijden worden doodgegooid met reclame. Ze weten hoe het is om helemaal geen reclame te hebben, zoals de BBC.

Een andere ‘dreiging’ vanuit Brussel is het plan van de eurocommissaris voor Digitale Economie om het aantal Amerikaanse series en films op Netflix te beperken. Voortaan moet twintig procent van de inhoud Europees zijn. De landen en het parlement moeten het nog goedkeuren.

Vanaf vandaag mag de Britse regering geen ambtelijke rapporten meer publiceren over de nare gevolgen van een Brexit, bijvoorbeeld voor de pensioenen, de koopkracht of de sterkte van sterling. In plaats van deze scare stories’ van het Blijf-kamp lijken de Brexiteers nu met doemverhalen uit Brussel te gaan komen.

Subtiel is de nieuwe poster van Saatchi & Saatchi niet. Een skinhead en een Indiase vrouw, gekleed in saree, zitten op de wip, waarbij eerstgenoemde op agressieve wijze zijn wijsvinger voor voren steekt. ‘A vote is a vote’ luidt de begeleidende tekst. Deze advertentie, gemaakt voor de campagnegroep Operation Black Vote, moet kiezers uit etnische minderheidsgroepen ertoe bewegen om te gaan stemmen in het referendum. Niet iedereen reageerde enthousiast over deze oproep, die nadrukkelijk laat zien dat elke stem, zwart of wit, telt. ‘Walgelijk,’ zo luidde het oordeel van Nigel Farage. Britse kiezers moeten zich voor 7 juni registreren.

De stem van de ongeveer vier miljoen gekleurde kiezers is vooralsnog wat onbelicht gebleven in de referendumcampagne, hetgeen ook geldt voor de 400.000 ingezetenen uit de Gemenebestlanden die hun stemrecht moeten uitoefenen, anders dan de Europese migranten op het eiland. Uit een opiniepeiling onder 22.000 kiezers van Aziatische komaf is gebleken dat een meerderheid in de EU wil blijven, maar dat het opkomstpercentage van deze groep achter zal blijven bij de rest van het land. Pakistaanse en Bengaalse kiezers lijken iets eurogezinder te zijn dan de Indiërs en de Chinezen.

De grenzen openen voor hoogopgeleide immigranten
Uiteraard speelt immigratie een grote rol. Aangezien de Brexiteers een soort Australisch puntensysteem voorstaan om een selectief immigratiebeleid te kunnen voeren, ligt het voor de hand dat deze groep kiezers neigt naar ‘Blijf’. Maar het ligt gecompliceerder. UKIP-leider Farage heeft in het verleden aangegeven dat hij massa-immigratie van werkzoekende Oost-Europeanen aan banden wil leggen maar juist de grenzen wil openen voor hoogopgeleide immigranten uit de rest van de wereld – bij voorkeur het Gemenebest - die gaten op de Britse arbeidsmarkt kunnen dichten, een bijdrage kunnen leveren aan de economie.

Onlangs wees Brexiteer Priti Patel, een Conservatieve bewindsvrouw met een Indiase achtergrond, erop dat curryhuizen sluiten omdat ze moeite hebben om personeel te vinden sinds de regering de grenzen heeft gesloten voor immigranten van buiten de EU. Patel is een van de gekleurde gezichten van het Brexit-kamp. Ook prominente Conservatieve kamerleden als Nadhim Zahawi (geboren in Bagdad) en Kwasi Kwarteng (van Ghanese komaf) voeren strijd om het Verenigd Koninkrijk uit de EU te halen. Aan de andere kant van het politieke spectrum doet George Galloway, die veel steun geniet bij Britse moslims, hetzelfde.

Het Gemenebest
Brexiteers refereren graag aan het Gemenebest. Eerder dit jaar vergeleek UKIP-europarlementariër Gerard Batten een Brexit met de beslissing van India om zich, op vreedzame wijze, af te scheiden van het in verval geraakte Britse Wereldrijk. Onlangs wees de Brexiteer en City-miljardair Peter Hargreaves erop dat Singapore is gaan floreren nadat het zich af afgescheiden van Maleisië. De manier waarop deze stadstaat werkt is voor veel Brexiteers een lichtbaken. Het maakt deel uit van een vrijhandelszone, kan met elk land een handelsovereenkomst sluiten maar heeft geen vrijheid van personenverkeer.

null Beeld getty
Beeld getty
Brexiteer Priti Patel naast de Indianse minister Sushma Swaraj. Beeld anp
Brexiteer Priti Patel naast de Indianse minister Sushma Swaraj.Beeld anp

Elke campagnedag brengt de vraag met zich mee: welke bevolkingsgroep is door het komische duo David Cameron en George Osborne opgetrommeld om een open brief te schrijven waarin staat dat een Brexit een waanidee is. De kappers? De meteorologen? De longartsen? Vandaag was het de beurt aan de historici, meer dan 300 maar liefst. Niet zomaar namen. Niall Ferguson, Simon Schama en de hitleroloog Sir Ian Kershaw ondertekenden allemaal de brief waarmee Downing Street ook wat historisch gewicht in de discussie wilde leggen, na alle voorspellingen over lagere huizenprijzen en duurdere vakanties naar Ibiza.

'Onvervangbare rol' in de Europese geschiedenis
In de eurogezinde krant The Guardian schreven ze dat de Brexiteers hard op weg zijn om het Verenigd Koninkrijk te reduceren tot een voetnoot in de wereldgeschiedenis. Wanneer de Britten in al hun onwetendheid, zo stellen de geleerden, een Brexit veroorzaken, dan erodeert ‘de cohesie van ons continent’, en dat in een levensgevaarlijke wereld. Volgens de brievenschrijvers heeft het land een ‘onvervangbare’ rol gespeeld in de Europese geschiedenis en zal het dat moeten blijven doen. Op Twitter werden grappen gemaakt over historici die toch beter zouden moeten weten over het tragische lot van grote rijken in de loop van de geschiedenis.

De historici werden gefêteerd in de ambtswoning van Osborne, de minister van Financiën die geschiedenis heeft gestudeerd op Oxford. Ferguson, de echtgenoot van Ayaan Hirsi Ali, omschreef het idee dat een moedig Groot-Brittannië het alleen aan kan in de wereld, als gevaarlijke nostalgie. ‘De geschiedenislessen leren ons dat Brits isolationisme vaak samenging met desintegratie op het vasteland’. Enkele dagen geleden had Geert Wilders tegenover The Sunday Telegraph juist beweerd dat het Verenigd Koninkrijk het vasteland kan bevrijden van een nieuwe bezetting, ditmaal in de vorm van het Brusselse juk.

De gemeenschap van historici is alles behalve eensgezind. Er is zelfs een speciale campagneroep, Historians for Britain, die welwillend staat jegens een Brexit. Onder meer Andrew Roberts, David Starkey en David Abulafia maken deel uit van dit gezelschap. Op de BBC-radio legde Gwythian Prins, verbonden aan de universiteit van Buckingham, onlangs uit dat de politieke tradities in het Verenigd Koninkrijk onverenigbaar zijn met de manier waarop in Brussel politiek wordt bedreven. De EU is een soort nieuwe Napoleonistische Liga die volkeren bestuurt op basis van idealen en niet op basis van een democratisch mandaat.

'Abstract idee van fundamentele mensenrechten'
Er is, zo schrijft Prins in het essay Beyond the ghosts: does EU membership erode Britain’s global influence, een fundamenteel verschil tussen Groot-Brittannië en een grotendeels francofoon Europa. ‘De Britten beschouwen hun vrijheden als geërfde voordelen van een systeem dat door de jaren is geëvolueerd. Het Europese model daarentegen, geworteld in de Franse revolutie, is gebaseerd op het abstracte idee van fundamentele mensenrechten.’ Dat laatste verklaart waarom Engelse rechters, gepokt en gemazeld in het gewoonterecht, de grootste moeite hebben met uitspaken van Europese rechters in Straatsburg.

In plaats van een debat tussen politici, is het wellicht een idee om een debat te organiseren, een openbare Historikerstreit, tussen de rivalen Simon Schama en David Starkey bijvoorbeeld. Het zou het niveau zeker ten goede komen.

Quote

De Brexiteers zijn hard op weg om het Verenigd Koninkrijk te reduceren tot een voetnoot in de wereldgeschiedenis

Simon Schama, een van de prominente historici die de open brief aan The Guardian ondertekenden. Beeld Joost van den Broek / de Volkskrant
Simon Schama, een van de prominente historici die de open brief aan The Guardian ondertekenden.Beeld Joost van den Broek / de Volkskrant

Het terrasje van de Foodstore langs Salusbury Road in de Londense wijk Queen’s Park ziet er uitnodigend uit. De zon schijnt op de picknicktafels en een luifel biedt bescherming tegen een onaangekondigde regenbui. Net op tijd valt mijn oog op een bronzen bordje naast de ingang. ‘Vanwege EU-richtlijnen is het verboden op het terras te roken wanneer de schuifdeuren open staan.’ Ik kijk naar de schuifdeuren. Die staan open, en dus zoek ik mijn heil elders.

Dat verdomde Brussel weer! Hebben die gesubsidieerde eurocraten niets beters te doen?

Maar is dat wel zo? Heeft Brussel in haar oneindige onwijsheid bepaald dat je niet op een terras mag roken wanneer de schuifdeuren open staan? Hoe is het dan mogelijk dat je in nogal wat Amsterdamse, Weense en Berlijnse koffiehuizen gewoon binnen kunt roken, in een daarvoor ingerichte ruimte? Zou het niet te maken hebben met het puritanisme, afkomstig uit de Verenigd Staten, dat de krijtrots in de Noordzee de laatste jaren heeft overspoeld?

Goldplating
Het bordje staat niet op zichzelf. De Britten hebben de neiging om Roomser dan Paus te doen. Als Brussel een richtlijn van twee kantjes uitvaardigt, weten de rijksambtenaren in Whitehall er zonder veel moeite acht van te maken, op te tuigen met allemaal extra bepalingen. Er is zelfs een speciale term voor bedacht: Goldplating. Enkele jaren geleden merkte de Britse regering dat dit de euroscepsis in de kaart speelde en beloofde men hier een einde aan te maken. Tevergeefs.

Eurosceptici vinden het prachtig om Brussel te bespotten. ‘Soms zijn deze EU-regeltjes krankzinnig,’ schreef Boris Johnson eerder dit voorjaar in The Daily Telegraph, ‘zoals regels dat je geen theezakje kunt hergebruiken, en dan kinderen onder de acht geen ballonnen op mogen blazen (…).’ De grote vraag was: zou Boris, gezegend met een groot intellect, deze onzin zelf geloven. Tijdens een ondervraging bij een kamercommissie bleef er weinig over van deze beweringen, en van Boris.

De Goldplating heeft epidemische vormen aangenomen, zeker waar het gaat om Health & Safety, een tak van sport waar de Britten ongenaakbaar in zijn. Het wemelt van de verhalen van woningbouwverenigingen die het verbieden om portretten van de koningin in trappenhuizen te hangen, scholen die niet willen dat kinderen cricket spelen op het schoolplein en winkels en gemeenten die ambtenaren verbieden om brood te roosteren op kantoor.

Wijzen naar brussel
Bij klachten hebben bedrijven de neiging om te wijzen naar Brussel. Toen ik enkele jaren geleden bij treinmaatschappij South West Trains klaagde over de litanie van mededelingen en waarschuwingen die mijn reis in de stiltecoupé verpestten, kreeg ik te horen dat het moet van Brussel. Wat er in de richtlijn stond was dat passagiers op juiste wijze moeten worden geïnformeerd. South West had zich kunnen beperken tot het memoreren van de eindbestemming.

De Foodstore had natuurlijk ook bordjes op de tafeltjes neer kunnen zetten met de mededeling dat roken ongewenst is. Het is evenwel makkelijker om Brussel de schuld te geven. Wat zouden de Britten moeten zonder deze zondebok?

null Beeld
Beeld

Samen met de feministische socialiste Harriet Harman naar de goedkope supermarkt ASDA; de referendumcampagne brengt David Cameron in situaties die normaal gesproken alleen voorkomen in zijn nachtmerries. En daar, tussen de mango’s en meloenen, had de premier een belangrijke mededeling aan zijn landgenoten: naast een oorlog, een crash van de huizenprijzen en Boris in 10 Downing Street zorgt een Brexit ook voor een stijging van supermarktprijzen. Met gemiddeld drie procent. Immers, het dalende pond zal leiden tot duurdere importen en andere Europese lidstaten zullen de Britten geen gratis toegang verlenen tot de gemeenschappelijke markt.

De waarschuwing van Cameron staat haaks op die van de eurogezinde liberaal-democraat Paddy Ashdown, die enkele weken geleden juist liet weten dat een Brexit – en tot zijn spijt – lagere voedselprijzen zal betekenen. Het is een van de terreinen waarop niemand weet wat er gaat gebeuren na een Brexit. Alles hangt af van de reacties van politici en de markten. De enige zekerheid leek te zijn dat het Verenigd Koninkrijk baat heeft bij de interne markt. Het lidmaatschap, zo staat in een folder van de Labour Partij die net in de brievenbus gleed, bespaart het gemiddelde gezin 450 pond per jaar. Geen wonder dat campagneleider Alan Johnson zo straalt op de begeleidende foto’s.

Zo lek als een mandje
Maar is die markt echt zo voordelig? Uit een interne memo van 10 Downing Street – dat momenteel zo lek is als een mandje – blijkt dat Britse rijksambtenaren hebben berekend dat het land elk jaar 2.5 miljard pond misloopt doordat die lastige Fransen een handelsakkoord met Latijns Amerikaanse landen tegenhouden. Immers, eigen boeren eerst. Tegenover The Sunday Telegraph zei Brexiteer Dominic Raab dat de EU eigenlijk niets op heeft met vrije wereldhandel en dat de winkelprijzen door dit protectionisme kunstmatig hoog worden gehouden. Als de Britten uit de EU zijn kunnen ze zelf handelsakkoorden afsluiten met landen buiten Europa.

Zo is er in het Brexit-kamp ook onvrede over het trage verloop van TTIP. Het omstreden handelsverdrag tussen de EU en de Verenigde Staten zal komende dagen volop in de aandacht staan. De oppositie – Labour, de Schotse nationalisten en de Groenen – hebben een amendement bij de Troonrede ingediend, waarin staat dat de nationale gezondheidszorg moet worden beschermd tegen TTIP. Normaal gesproken zou de regering zich daar niet druk om maken, ware het niet dat 25 Tory-rebellen hun steun hebben aangekondigd. Opvallend genoeg zijn dat allemaal Brexiteers. Voor hen lijkt het een manier te zijn om Cameron zoveel mogelijk schade toe te brengen.

Het zou voor het eerst sinds 1924 zijn dat een regering een stemming over een Troonrede verliest. Indertijd leidde dat tot de val van premier Stanley Baldwin, een held van Cameron.

undefined

null Beeld reuters
Beeld reuters
David Cameron en Harriet Harman praten in een ASDA-supermarkt met twee werknemers. Beeld reuters
David Cameron en Harriet Harman praten in een ASDA-supermarkt met twee werknemers.Beeld reuters

Wie is het lek? Wie heeft de brief aan de pers gegeven waaruit is gebleken dat David Cameron het Lagerhuis heeft voorgelogen over zijn Europese onderhandelingen? 10 Downing Street heeft zelfs overwogen om Scotland Yard in te schakelen bij het zoeken naar de dader, of ‘de verrader’ zoals de premier het ziet. De vermoedens zijn zelfs dat minister van Justitie Michael Gove er meer van weet, het brein achter de Brexit-campagne die er eerder van verdacht werd The Sun te hebben verteld dat Hare Majesteit een Brexiteer is. Gove, een (oude) huisvriend van de Camerons, ontkent. He would, wouldn’t he?

Het vormt een nieuw bewijs dat er achter de hekken van Downing Street een burgeroorlog woedt, Conservatief tegen Conservatief, Blue on Blue. Onlangs nog werd het valse gerucht verspreid dat de vrouw van Boris Johnson een affaire had met een collega-advocaat. De vraag is of het ooit nog gaat goedkomen binnen de regeringspartij. Johnson zei deze week dat Cameron en de zijnen met de grootste naaipartij bezig zijn sinds het Tapijt van Bayeux. ‘Het is nu wel duidelijk,’ verklaarde de voormalige burgemeester van Londen, ‘dat de onderhandelingen van Cameron bedoeld waren om het volk om de tuin te leiden.’

Enige conclusie
Dat laatste is immers de enige conclusie die kan worden getrokken uit de brief van Rupert Soames aan de premier. De baas van Serco, een dienstverlener die miljardencontracten met de Britse overheid heeft, bedankte Cameron voor een gesprek en bevestigde collega’s in het bedrijfsleven aan de vooravond van het referendum te zullen mobiliseren om campagne te voeren voor het Britse EU-lidmaatschap. Het idee was dat beursgenoteerde bedrijven in hun jaarverslagen gewag zouden maken over de gevaren van een Brexit, een tactiek die zo goed werkte in de aanloop naar het Schotse referendum, dat succesvol afliep voor Cameron.

Het staat haaks op hetgeen Cameron rondzelfde tijd had gezegd in het parlement. Kort voordat hij naar Brussel afreisde beweerde hij dat Brexit wat hem betreft een reële mogelijkheid is. ’Ik beweer niet – en zal nooit beweren – dat Groot-Brittannië niet zou kunnen overleven buiten de Europese Unie. We zijn de vijfde economie van de wereld. We hebben de beste defensie van Europa, met een van de meest uitgebreide en invloedrijke diplomatieke netwerken op de planeet.’ Dat was kort voordat hij naar Brussel afreisde om keihard’ te onderhandelen over de Britse positie binnen de Europese Unie.’

Niet vreemd
Dat Rupert Soames de premier zo graag wil helpen is niet vreemd. Hij moet vanwege zijn zakelijke belangen bevriend blijven met de mensen die de macht hebben. Bovendien is hij de broer van Nicholas Soames, kleinzoon van Winston Churchill en Conservatief kamerlid. De nazaten van Churchill staan bekend als devoot eurofiel, net zoals, in de woorden van commentator Charles Moore ‘de Habsburgers liefhebbers waren van het Heilige Romeinse Rijk’. Voor Cameron is dit alles heel ongemakkelijk. Het wordt steeds duidelijker dat Cameron nooit helemaal serieus is geweest met zijn dreigementen de EU achter zich te laten.

Terwijl de eurosceptische pers afgelopen week volop berichtte over de brief, besteedde de BBC er opvallend genoeg amper aandacht aan. Op de dag dat het nieuws via The Daily Mail naar buiten kwam, berichtte de publieke omroep volop over de kritiek die Tory-coryfee Michael Heseltine – en beschermheer van Cameron - leverde op Boris Johnson en diens vergelijking tussen het Derde Rijk en de Europese Unie. Deze afleidingsmanoeuvre werkte niet optimaal. Het invloedrijke Conservatieve kamerlid Jacob Rees-Mogg meldde dat het voorliegen van het parlement de grootste constitutionele zonde is die een premier kan begaan.

Voor Cameron geldt momenteel dat het doel alle middelen heiligt.

David Cameron Beeld AFP
David CameronBeeld AFP

Na talloze open brieven van economen, ondernemers en multinationals voor of tegen een Brexit hebben nu de leden van de culturele elite zich in het Brits referendumdebat gestort. Danny Boyle, Benedict Cumberbatch, John le Carre, Patrick Stewart, Keira Knightley, Tracey Emin en tientallen andere artiesten hebben de lezers van The Guardian laten weten dat het verstandiger is om voor het lidmaatschap van de Europese Unie te stemmen. 'Van The Bard tot Bowie, Britse creativiteit inspireert en beïnvloedt de rest van de wereld,' staat er in de ingezonden brief, 'we geloven dat deelname aan de EU deze rol versterkt.'

De interventie van de 'luvvies', zoals de overwegend progressieve leden van de culturele sector worden genoemd, is een opsteker voor David Cameron en diens strijd voor een Blijf-stem. Of de brief kiezers van gedachten zal doen veranderen, is evenwel de vraag. 'Hoe in Godsnaam draagt lidmaatschap van de EU bij aan creativiteit en verbeeldingskracht?' vroeg de politicus en Brexiteer Roger Helmer zich af. Anderen wezen erop dat Laurence Olivier, John Gielgud, Evelyn Waugh, George Orwell, Alfred Hitchcock, The Pink Floyd, The Beatles, Benjamin Britten, Kathleen Ferrier en Francis Bacon prachtige kunst hebben gemaakt zonder steun vanuit Brussel.

De scribenten wijzen erop dat samenwerking met Brussel, waar veel fondsen vandaan komen, noodzakelijk is voor de creatieve sector. In The Spectator stelde Tom Goodenough dat er wel belangrijkere markten zijn. De brief negeert het simpele feit dat de grootste filmmarkten zich buiten de EU bevinden. Hollywood is daar niet. Bollywood evenmin.' De 'luvvies letter' draagt bovendien bij aan de indruk dat de discussie in hogere zin gaat tussen 'de elite' en 'het gewone volk'. Eerstgenoemden hebben veel profijt bij open grenzen en bij immigratie. Sommige ondertekenaars wonen deels in het buitenland.

Hilarische documentaire
Niet alle bekendheden zijn tegen een Brexit. Oudere acteurs als Michael Caine en Joan Collins zien niets in de politieke eenwording. Dat lijkt ook te gelden voor televisiepersoonlijkheid Jeremy Paxman, die voor de BBC naar Brussel reisde om een even informatieve als hilarische documentaire te maken over de werking van de EU. Met opgetrokken wenkbrauwen, pijnlijke grimassen en verbaasde blikken begaf de legendarische presentator zich door Berlaymont en aanverwante kantoorgebouwen waar de eurocraten zich ophouden. Aan de hand van vraaggesprekken leerde hij van alles over komkommerrichtlijnen, ‘trialogen' en slepende discussies over de definitie van chocolade.

Zijn verbazing bereikte een hoogtepunt toen hem werd uitgelegd dat europarlementariërs elke maanden met kantoormeubilair en al naar Straatsburg verhuizen om te stemmen, een ritueel dat elk jaar 130 miljoen euro kost. De conclusie was dat het Verenigd Koninkrijk inderdaad na duizend jaar soevereiniteit heeft weggegeven, maar dat het een prijs is voor welvaart en vrijheid van reizen, een gedachte die zeker leeft hij jongeren. De 66-jarige Paxman zelf toonde niet het minste enthousiasme voor het Europese project. Voor de Radio Times, de televisiegids van de BBC, had hij dan ook een eurosceptisch artikel geschreven, maar dat weigerde de publieke omroep te plaatsen.

Regisseur Danny Boyle Beeld photo_news
Regisseur Danny BoyleBeeld photo_news
Benedict Cumberbatch en Keira Knightley zijn tégen een Brexit. Beeld reuters
Benedict Cumberbatch en Keira Knightley zijn tégen een Brexit.Beeld reuters

‘De allereerste person die ik ontmoette was een vreselijke racist. Ik ben niet van plan om terug te keren naar waar het ook moge zijn.’ Het bezoek van de Labour-politica Pat Glass aan Sawley, een dorpje in het zuiden van Derbyshire, was geen succes. De schaduwminister voor Europese Zaken was daar om campagne te voeren voor het Britse lidmaatschap van de Europese Unie. Maar bij het eerste huis waar ze aanbelde vertelde de bewoner dat de Poolse buren klaplopers waren. Dat viel niet goed bij de 59-jarige sociaal-democrate, zo bleek even later uit een interview met de plaatselijke radio.

De opmerking van Jeremy Corbyns vertrouwelinge veroorzaakten grote ophef. Daarom zag ze zich genoodzaakt haar spijt te betuigen. Ze noemde haar reactie ‘ongepast’ en zei dat zorgen over immigratie geheel terecht zijn. Vervolgens verontschuldigde ze zich tegenover de 6000 koppige bevolking van Sawley. Ze weigerde haar excuus te maken tegen de man in kwestie. De affaire deed denken aan de ontmoeting die Gordon Brown tijdens de verkiezingscampagne in 2010 had met de bejaarde kiezer Gillian Duffy, die eveneens haar zorgen uitte over immigratie. De toenmalige premier noemde haar ‘een bekrompen mens’, zonder te beseffen dat er een microfoon open stond.

Labour-politici hebben wel vaker aanvaringen met leden van hun traditionele achterban. Tijdens een verkiezingscampagne in Stroud maakte Emily Thornberry, een Londense pacifiste die nu schaduwminister van Defensie is, een foto van een woning die behangen was met Engelse vlaggen. Ze twitterde de foto de wereld in met de mededeling ‘Groeten uit Rochester’. Dit bewees de minachting die sommige sociaal-democraten hebben voor de arbeidersklasse. Dat ze ook nog de plaatsnaam fout had, maakte de tweet alleen maar pijnlijker. De inwoners van Rochester & Stroud kozen vervolgens op de kandidaat van de UK Independence Party.

Hoewel het Blijf-kamp inmiddels denkt dat de referendumzege binnen is, blijven er zorgen bestaan dat traditionele Labour-stemmers, met name die in de noordelijke steden, massaal voor een Brexit gaan stemmen, puur uit protest tegen de open deuren-politiek die het EU-lidmaatschap met zich meebrengt. Vorige week leek dat het aantal Europese immigranten veel groter is dan de regering lange tijd had beweerd. Alleen al in 2015 begroette het Verenigd Koninkrijk 224.000 Europese migranten. Zij maken rond de 7 procent van de werkende bevolking uit.

Jeremy Corbyn deelt de zorgen van Labour-stemmers niet. De socialist is voor immigratie en wil een Europees minimumloon zodat plaatselijke arbeidskrachten niet uit de markt worden geprijsd. Zo’n grensoverschrijdend minimumloon is echter lastig te bewerkstellingen omdat de welvaartsverschillen binnen de Europese Unie zo groot zijn, bijvoorbeeld tussen Roemenie en Groot-Brittannie. Nigel Farage was er als de kippen bij om de opmerking van Glass te kwalificeren als ‘goedkoop en onwaardig’. De UKIP-leider leidt de Grassroots Out-campagne, een van de drie Brexit-bewegingen.

Jeremy Corbyn. Beeld photo_news
Jeremy Corbyn.Beeld photo_news

The Sun blijft erbij dat koningin Elizabeth voor een Brexit is. De strijdvaardige hoofdredacteur van Engelands meest gelezen krant, Tony Gallagher, reageerde hiermee op een standje van de perswaakhond. Bij wijze van hoge uitzondering had Buckingham Palace een klacht ingediend over een 'primeur' begin maart waarin - onder de levensgrote kop QUEEN BACKS BREXIT – de krant wist te melden dat de vorstin zich jaren geleden tijdens een lunch met enkele politici kritisch had uitgelaten over de bemoeizicht van Brussel. Mogelijk was dit gelekt door Michael Gove, de minister van Justitie die indertijd een tafelgast was en nu het brein is achter de Brexit-campagne.

Toevallig stonden de monarch en Gove woensdag samen te wachten op de lift in het parlement, waarbij de Conservatieve politicus, in vol ornaat, grappen maakte met prins Philip. Het gezelschap was op weg naar het Hogerhuis waar de 90-jarige koningin voor de 63ste keer de troonrede voor zou lezen. De Queen's Speech is normaal gesproken een hoogtepunt van het politieke jaar, maar dit keer was het een irrelevante afleiding tijdens het Brexit-debat, dat steeds meer op een voorstelling van Jan en Katrijn gaat lijken. Gisteren nog meldde David Cameron dat de leiders van Islamitische Staat, niet bekend om hun ontzag voor de democratie, waarschijnlijk voor een Brexit zouden zijn.

Verlammende invloed
Het EU-referendum heeft een verlammende invloed op het overheidsbeleid en kabinetsplannen. Om de kiezers niet in de gordijnen te jagen heeft de regering-Cameron het afgelopen half jaar het ene na het andere impopulaire voornemen teruggedraaid, van het korten op aanvullende uitkeringen tot het privatiseren van het staatsonderwijs. Net zoals bedrijven wachten met het doen van investeringen, lijken ook de regering en het parlement referendumvakantie te hebben genomen. 'Ons landsbestuur lijkt niet meer dan twee taken tegelijk aan te kunnen,' schamperde de Noordierse politicus Nigel Dodd in The Daily Telegraph. Niet dat non-bestuur schadelijk is overigens.

De troonrede was dan ook de minst ambitieuze sinds mensenheugenis. Cameron had de arme koningin opgezadeld met de ene dooddoener na de andere. Het was er eentje voor de liefhebbers van jargon-bingo: 'strengthening economy', 'local communities', 'security for working people' (de niet werkenden, iemand?), 'improving life chances', 'tackle poverty', 'educational excellence' en 'global stability'. Tegen het einde memoreerde de vorstin dat er binnenkort een referendum zal worden gehouden over het Britse lidmaatschap van de EU gevolgd door de oude belofte dat er een voorstel aankomt om een eigen Bill of Rights in te voeren, die het EVRM moet vervangen.

Bill of Rights
Deze belofte is een poging om het Brexit-kamp de wind uit de zeilen te nemen. Het Europese Verdrag van de Rechten van de Mens ligt omstreden op het eiland, temeer omdat Britse rechters, gepokt en gemazeld in het gewoonterecht, de Europese jurisprudentie strikt en nauwgezet interpreteren. Vooral de nadruk op het 'Recht op een vreedzaam gezinsleven' heeft ertoe geleid dat het voor het ministerie van Binnenlandse Zaken vrijwel onmogelijk is geworden om ongewenste vreemdelingen te deporteren. Cameron weet dat zo’n Bill of Rights er nooit zal komen - er is geen parlementaire meerderheid voor, maar het is meer een kalmeringsmiddel voor eurosceptische partijgenoten.

In de troonrede zou ook, zo berichtte The Sun, een Soevereiniteitswet worden aangekondigd, welke het primaat van het House of Commons boven Brussel had moeten waarborgen. Deze belofte sneuvelde op het laatste moment. Immers, het was bedoeld om Boris Johnson binnen boord te houden, maar sinds hij uit de kast is gedonderd als Brexiteer had dit voorstel geen zin meer. Het typeert de regering-Cameron: veel tactiek, geen strategie. Over vijf weken kunnen de Britten zelf over beslissen over waar de macht ligt.

Minister van Justitie Michael Gove. Beeld photo_news
Minister van Justitie Michael Gove.Beeld photo_news
Koningin Elizabeth tijdens de troonrede. Beeld epa
Koningin Elizabeth tijdens de troonrede.Beeld epa

Kunnen we Falkland-eilanden nog wel verdedigen wanneer we geen lid meer zijn van de Europese Unie? Het is misschien niet de grootste zorg van the Man on the Clapham Omnibus, het Britse neefje van Jan met de Pet, maar dat zelfs deze vraag is opgedoken in de campagne geeft aan hoe ingrijpend de beslissing zal zijn waar de Britten voor staan. In het voorjaar van 1982 stuurde Margaret Thatcher Hare Majesteits marine naar de eilanden in het zuiden van de Atlantische Oceaan om een einde te maken aan de illegale invasie van de Argentijnen. Het werd een succes. De Britten wonnen van een overmacht, de junta verdween en Thatcher bereikte het hoogtepunt van haar populariteit.

Volgens de voormalige minister van Buitenlandse Zaken William Hague, die als puber een portret van Thatcher had hangen in zijn slaapkamer, zal een Brexit desastreus zijn voor de Falklands. In een opiniestuk wees Hague erop dat het feit dat de eilanden Brits bezit vormen door vrijwel alle leden van de Europese Unie wordt erkend – Spanje, dat aast op Gibraltar, is een uitzondering – en wanneer de Argentijnen weer eens een diplomatiek offensief beginnen, vinden ze daarom geen gehoor in de Europese hoofdsteden. Wanneer de Britten op zichzelf staan, genieten ze die steun niet en kan een snode president in Buenos Aires zijn kans grijpen.

Economische gevolgen
Daarnaast wees de Conservatief op de economische gevolgen. Bijna driekwart van de export – vis en schapenvlees vooral – gaat naar Europese lidstaten. Daarmee is het verreweg de grootste afzetmarkt, temeer omdat de nabijgelegen Zuidamerikaanse landen hun deuren gesloten houden. Handel met de EU zal niet ophouden, maar kan wel duurder worden als er tarieven worden ingesteld. Bovendien kan het overzeese territorium geen aanspraak meer maken op de jaarlijkse EU-subsidie van een miljoen pond. Het mag dan ook geen verwondering zijn dat de Falklanders voor het overgrote deel tegen een Brexit zijn, hetgeen trouwens ook geldt voor de inwoners van Gibraltar.

De waarschuwende woorden van Hague, die een lange tocht heeft gemaakt van Euroscepticus naar Eurofiel, vielen verkeerd bij Julian Thompson, die als majoor-generaal heeft gediend tijdens de korte maar bloedige Falklands-oorlog. Hij wees er in The Daily Telegraph op dat de Britten in 1982 amper steun kregen van andere Europese lidstaten, en aanvankelijk ook niet van de Amerikanen. Sterker, de Argentijnen hadden de beschikking over Franse Exocet-raketten. Landen als Italië, Ierland en België deden er volgens Thompson alles aan om Argentinië te helpen. De ex-officier schreef dat het feit dat de Britten hun eigen defensie- en buitenlandpolitiek konden bedrijven de redding was.

Verdrag van Lissabon
Of dat laatste in de toekomst zo blijft, waagt Thompson te betwijfelen. De EU is immers op weg naar een gezamenlijk buitenland- en defensiebeleid, zoals staat aangekondigd in het omstreden Verdrag van Lissabon. ‘Er komt een moment,’ zo schrijft Thompson, ‘en dat komt eerder dan je denkt, dat de degenen die verantwoordelijk zijn voor het Europese buitenlandbeleid beslissen dat het overhandigen van de Falklands aan de Argentijnen in het belang is van de Unie. Als we lid blijven kunnen we daar niets tegen doen.’ De spanningen tussen de Britten en Argentijnen kunnen de komende jaren toenemen als de Britse zoektocht naar olie succesvol blijkt te zijn.

Margaret Thatcher woont in 2007 een herdenking van de oorlof om de Falklandoorlog bij. Beeld reuters
Margaret Thatcher woont in 2007 een herdenking van de oorlof om de Falklandoorlog bij.Beeld reuters
Brits marineschip op weg naar de Falklandeilanden. Beeld epa
Brits marineschip op weg naar de Falklandeilanden.Beeld epa

‘Brussel? Voor wie bekend is met Star Wars: dat is het Rijk van het Kwaad. The Berlaymont is de ster des doods, waar elke poging tot innovatie bij de deur wordt gesmoord door liegende bureaucraten en politici (…) Dus ik raad jullie aan: Get the hell out of Brussels!’ Dat waren kort gezegd de woorden van Michael O’Leary, vijf jaar geleden tijdens een symposium van de Europese Commissie. Vandaag, echter, was de Ryanair-baas een stuk positiever over de Europese Unie, toen hij de Britten met klem aanraadde om erin te blijven.

Op luchthaven Stansted, de thuisbasis van zijn vloot, onthulde de Ierse topondernemer zelfs een toestel met de tekst ‘Stronger, safer and better off in Europe’. O’Leary waarschuwde dat een Brexit zal leiden tot duurdere vakanties en minder investeringen in Groot-Brittannië.

Papmaker
De waarschuwingen van O’Leary werden verwelkomd door minister van Financiën George Osborne, die tevens beweerde dat huizenprijzen zullen dalen na een Brexit. Door te zinspelen op een dalende koopkracht hoopt Osborne zwevende kiezers te verleiden tot een Blijf-stem. De Liberaal-democraat Vince Cable deed er nog een schepje bovenop door te melden dat de papexport gevaar zal gaan lopen. Hij zei bij een Britse papmaker te zijn geweest die wilde exporteren naar Australië, maar dat bleek zo moeilijk te zijn dat de ondernemer EU-land Nederland koos als afzetmarkt.

Osborne deelde het podium met zijn voorganger Ed Balls, de sociaal-democraat die door hem ooit was bestempeld als ‘een gevaar voor de economie’. Sterker, David Cameron noemde Balls ‘een mompelende gek’. Dat alles is vergeten.

Driehonderd ondernemers
Opper-Brexiteer Boris Johnson beschuldigde zijn vrienden en partijgenoten ondertussen van het omlaag praten van de Britse economie. ‘We zijn een stevige economie, de vijfde in de wereld,’ aldus de ex-burgemeester van Londen. In The Daily Telegraph beweerde hij dat de EU vooral goed is voor de rijke graaiers. ‘Plato zei dat niemand vijf keer zoveel zou moeten verdienen als iemand anders. Hij zou nu versteld staan van de ongelijkheid.’

De Brexiteers kregen steun van driehonderd ondernemers, die een open brief hadden gestuurd naar genoemde krant met de stelling dat de EU de concurrentiepositie van het eiland ondermijnt. Tot de ondertekenaars behoren de oprichter van de grote drogisterij Superdrug en voormalige topmensen van onder meer Sony, Goldman Sachs en British American Tobacco. Vanuit New York beloofde de Republikeinse presidentskandidaat Donald Trump dat de Britten na een Brexit niet achter in de rijk hoeven aan te sluiten wanneer ze een handelsverdrag willen, zoals Barack Obama tijdens zijn bezoek aan Londen had beweerd. Volgens Trump kunnen de Britten de EU het beste verlaten.

Borden pap. Beeld epa
Borden pap.Beeld epa
Michael O'Leary was eerst tegen de EU maar de Ryanair-baas onthult nu een vliegtuig met daarop de tekst 'Stronger, safer and better off in Europe'. Beeld epa
Michael O'Leary was eerst tegen de EU maar de Ryanair-baas onthult nu een vliegtuig met daarop de tekst 'Stronger, safer and better off in Europe'.Beeld epa

Boris is Boris. Dat is vaak de reactie als de blonde Conservatief weer iets controversieels heeft gezegd. Zo ook vandaag na de opmerking van Boris Johnson dat de Europese Unie in wezen hetzelfde doel heeft als Napoleon en Hitler: een superstraat onder centraal gezag.

Hij vertelt in een interview met The Sunday Telegraph dat zulke ambities altijd in tranen en tragiek eindigen. Of het verstandig is om over te stappen op een Reductio ad Hitlerum is de vraag. Volgens zijn tegenstanders wijst dit op lichte wanhoop. De Brexiteers liggen nipt achter in de jongste peilingen.

In een poging de discussie een historisch kader te geven stelt de classicus, die ooit een uiterst leesbaar boek heeft geschreven over het Romeinse Rijk (The Dream of Rome), dat Brussel oude ambities in een nieuwe vorm probeert te gieten. ‘Maar dan is er dat eeuwige probleem, namelijk dat er geen loyaliteit is naar een Europees idee. Er is geen enkele autoriteit die iedereen respecteert of begrijpt. Dat leidt tot een grote democratische leegte.’ Volgens hem kunnen zijn landgenoten, gezegend met gezond verstand, een heroïsche taak vervullen door het eenheidsstreven te saboteren.

Hij merkt tevens op dat Winston Churchill, over wie hij vorig jaar een bestseller heeft geschreven, nooit het idee had om het Verenigd Koninkrijk deel uit te laten maken van een Europese superstaat. Wat betreft de Europese economie stelt Boris zich op het standpunt dat Duitsland, dat profiteert van de euro, landen met zwakkere economieën, zoals Italië en Griekenland, ondermijnt. Uit een opiniepeiling was zaterdag gebleken dat kiezers Boris veel meer vertrouwen schenken dan David Cameron. Dat was echter voordat Boris een ‘Basil Fawlty’ ging doen. Don’t mention the war!

Boris Johnson. Beeld AP
Boris Johnson.Beeld AP

Het blijft waarschijnlijk dat David Cameron het EU-referendum gaat winnen, maar het zou wel eens een Pyrrusoverwinning kunnen worden. Niet alleen lijkt zijn Conservatieve Partij onherstelbaar te zijn beschadigd door de interne stammenstrijd, zijn eigen geloofwaardigheid staat nu ook op het spel. De afgelopen weken heeft de premier veel onheil voorspeld bij een Brexit, varierend van een Derde Wereldoorlog, het uiteenvallen van het Verenigd Koninkrijk tot een flinke koopkrachtdaling. Steeds meer Britten vragen zich nu af waarom hij dan jarenlang heeft gezegd bereid te zijn om uit de Europese Unie te stappen. Of deze voormalige PR-adviseur loog toen, of hij liegt nu.

Neem bijvoorbeeld de toespraak die hij in november 2014 hield. Cameron sprak toen dreigend dat het Verenigd Koninkrijk de EU zal verlaten als Londen de sociale voorzieningen voor migranten niet kan beperken. De Conservatieve leider keek zoals altijd verbeten en serieus. Maar was hij werkelijk bereid om de vrede op het vasteland op het spel te zetten voor enkele kleine aanpassingen die een paar miljoen pond zouden opleveren? Begin januari 213 had zijn minister van Financiën George Osborne de EU-leiders gewaarschuwd om te hervormen, want anders zou het Brexit zijn. Is dat toevallig dezelfde Osborne die nu zegt dat een Brexit zal leiden tot een financiële ramp?

Tranen
Voor de eurosceptici binnen de Conservatieve Partij is inmiddels duidelijk dat Cameron de meest eurogezinde Tory-premier is sinds Ted Heath, die de Britten begin jaren zeventig tegen valse voorwendselen de EEG had binnengeloodst. Dat een politieke unie het doel was zei hij er indertijd niet bij. Het is niet voor niets dat Cameron Harold Macmillan als zijn politieke vader beschouwd, de premier die begin jaren zestig tranen in zijn ogen kreeg toen Charles de Gaulle het Britse lidmaatschap weer eens had tegengehouden. Mais vous pleurez, Milord? dacht de anglofobe staatsman. Net als Macmillan is Cameron een pragmaticus, een conservatieve regent.

Wat Cameron de afgelopen elf jaar heeft gedaan is de eurosceptici aan het lijntje houden. Bij zijn verkiezing als partijleider beloofde hij de Conservatieven uit de Europese Volkspartij te halen, een logische stap omdat de Britse Conservatieven volstrekt anders over Europa denken dan het CDA of de CDU. Het beloven van een referendum was een ander middel om zijn machtige fractie rustig te houden. Cameron is een winnaar. Hij heeft al twee referenda en twee parlementsverkiezingen gewonnen. Een overwinning in het aankomende referendum zal een hoogtepunt zijn, maar ook politieke zelfmoord. Er is zoveel animositeit in de partij dat het maar de vraag is of hij kan aanblijven.

Voor Osborne, door Cameron gezien als diens opvolger, ziet de toekomst er nog somberder uit. Uit een kiezersonderzoek is gebleken dat kiezers hun kastelein meer vertrouwen dan deze bewindsman.

George Osborne Beeld getty
George OsborneBeeld getty
Quote

Wat Cameron de afgelopen elf jaar heeft gedaan is de eurosceptici aan het lijntje houden.

Een half miljoen pond van Goldman Sachs, een half miljoen van JP Morgan en een kwart miljoen van Morgan Stanley. De grote Amerikaanse zakenbanken hebben een nuttige bijdrage geleverd aan de oorlogskas van het Britse Blijf-kamp, dat reeds de beschikking had over 3.7 miljoen van supermarktkoning Lord Sainsbury en geld van de belastingbetaler. Oud-minister van Buitenlandse Zaken David Owen spreekt dan ook van een David tegen Goliath-strijd, maar er hoeft geen medelijden te zijn: ook hij zit ruim bij kas, dankzij giften van puissant rijke financiers en vocale supporters.

Het is geen geheim dat de City het liefst binnen de Europese Unie blijft. Immers, in Londen gevestigde bedrijven kunnen nu ongehinderd zaken doen in andere lidstaten. Bij een Brexit zouden ze aparte kantoren moeten opzetten op het vasteland, een kostbare en omslachtige manier van doen. Voor Amerikaanse banken is Londen de toegangspoort tot het continent. Het is niet ondenkbaar zat onderdelen zullen verhuizen naar steden als Frankrijk, Amsterdam, Dublin of Parijs, dit overigens tot verdriet van de werknemers die toch het liefst in de toonaangevende metropool van de wereld zitten.

Maar de financiële wereld is groter. Elders in Londen, in Mayfair, zitten de hedgefondsen zich te verheugen op een Brexit. Niet alleen hebben ze genoeg van de regelgeving vanuit Brussel, ze zijn ook gebaat bij onzekerheid op de geldmakten. Tot de suikeroompjes van het Brexit-kamp behoren dan ook ‘hedgies’, de filantroop Michael Hintze voorop. Andere rijke financiers zijn Stuart Wheeler en Peter Cruddas, schatrijk geworden met ondernemingen waar mensen kunnen gokken aandelenkoersen. Ook enkele bazen van handelshuizen en vermogensbeheerders zien een Britse vertrek met het volste vertrouwen tegemoet.

De twee kampen symboliseren het filosofische verschil bij de referendumstrijd. Aan het ene kant is een verlangen naar zekerheid, reden dan de meeste bankiers en mensen uit de verzekeringswereld voor de status quo zijn. Daar tegenover staan de avontuurlijke geesten, niet alleen de genoemde haaien in de financiële industrie. Ook ondernemers die mede dankzij het nemen van risico’s veel financieel succes hebben gehad staan welwillig tegenover een Brexit, vooral als ze niet exporteren. Een voorbeeld is charismatische oprichter Tim Martin van Wetherspoons, de toongevende pubketen van het Verenigd Koninkrijk.

Dat laatste past prima bij het kroegtijgerimago van de bekende Brexiteer Nigel Farage.

null Beeld AFP
Beeld AFP
Queen Elizabeth afgebeeld op een theepot. Beeld afp
Queen Elizabeth afgebeeld op een theepot.Beeld afp

Het herwinnen van soevereiniteit, het beperken van immigratie en het tegengaan van geldverspilling. Voor eurosceptische Britten zijn dat de voornaamste redenen om voor een Brexit te stemmen, maar nu is daar het ultieme argument bij gekomen: de Europese Unie zou de meeste toasters en waterkokers uit de handel willen halen. Alleen speciale en zuinige eco-apparaten zouden straks nog toegestaan zijn.

Deze snode plannen, zo meldt The Daily Express, zouden geheim zijn gehouden om de opstandige Britten niet nog verder in de gordijnen te jagen. Na een positieve referendumuitslag zal er meteen werk van worden gemaakt, stelt de krant.

Dat Brussel een boze reactie van de Britten vreest, is niet ten onrechte. Het bereiden van een Brits ontbijt, met toast en thee, is onmogelijk zonder genoemde apparaten. De Britten bezitten een derde van alle verkochte waterkokers in de EU, terwijl ze maar elf procent van de Europese bevolking vormen.

Eerder al zorgde het verbod op stofzuigers met een stevige zuigkracht voor ergernis, temeer omdat de Britten dol zijn op tapijten. Ook het uit de handel halen van robuuste gloeilampen leidde tot protesten en flink hamsteren. Veranderingen zijn zelden populair op het eiland, waar op veel huizen nog prachtige antennes staan.

De eurocraten wijzen erop dat de maatregelen goed voor het milieu zijn en voor de gebruikers zelf leiden tot lagere energierekeningen. Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker zou de koker- en toaster-revolutie er persoonlijk door willen drukken. De Luxemburger had onlangs nog gezegd dat nationale leiders minder moeten luisteren naar de eigen bevolking en zich meer moeten gedragen als ‘voltijdseuropeanen’. Ondertussen bedenken de Britten wat het volgende doel zou kunnen zijn. ‘Als de EU onze inefficiënte kokers kan afpakken, wat is dan de overlevingskans van de erfgoedspoorlijntjes?’ vroeg blogger Tim Hall zich af.

Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker zou de ketel- en toaster-revolutie er persoonlijk door willen drukken. Beeld afp
Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker zou de ketel- en toaster-revolutie er persoonlijk door willen drukken.Beeld afp

Hij marcheerde heen en weer, zijn stem bulderde en zijn vuist zwaaide. Daar was hij dan. Gordon Brown heeft zich als een onweersbui gemengd in het referendumdebat. Na twee jaar geleden het Verenigd Koninkrijk te hebben gered aan de vooravond van het Schotse referendum, ziet hij nu nog een veel grotere taak voor zich: de Europese Unie redden door te voorkomen dat zijn landgenoten hun eigen weg gaan. De Britten moeten niet vertrekken volgens de Schotse sociaaldemocraat, maar de Europese Unie op sleeptouw nemen. Een Brexit is naar zijn idee uiterst on-Brits.

Het decor voor de interventie vormde een zaal in de London School of Economics, een eurogezind bolwerk dat deels uit Brussel wordt gefinancierd. Zijn publiek: weifelende Labour-supporters. Het is eigenlijk de taak van Jeremy Corbyn, maar die heeft andere prioriteiten, zoals het voorkomen van opstanden tegen zijn eigen leiderschap. Brown beseft dat Labour-aanhangers, zeker die in de noordelijke steden, naar een Brexit neigen omdat ze vinden dat er teveel immigranten zijn, met name uit Oost-Europese landen. Daarom vluchten ze in bosjes naar UKIP.

Brown heeft ervaring met dit sentiment. Bij de gedoemde verkiezingscampagne van 2010 noemde hij een trouwe supporter die voorzichtig haar zorgen had geuit over massamigratie achter haar rug om 'bekrompen'. Zes jaar later ontkende hij dat het opendeurbeleid van Labour heeft geleid tot de komst van te veel immigranten. De zorg is, zo beweerde hij, illegale immigratie. Meer in het algemeen zei Brown dat Het Kanaal geen slotgracht moet zijn en dat de Britse leiders zich 'internationaler' moeten gedragen. Net als Cameron waarschuwde hij, met zoveel woorden, dat een Brexit kan leiden tot een nieuwe oorlog.

Ook Brown, die als premier ooit weigerde om het Verdrag van Lissabon in aanwezigheid van andere Europese leiders te ondertekenen, kon het niet laten om de nationale held Winston Churchill erbij te halen. 'Het is niet in de geest van Churchill om aan de zijlijn te staan als Oekraïne in problemen verkeert'. De verwijzing ging gepaard met een uitnodiging aan het adres van Churchill-biograaf en Brexiteer Boris Johnson om een televisiedebat aan te gaan. De hoogblonde Conservatief was op dat moment druk aan het campagne voeren in het eurosceptische graafschap Cornwall.

Daar beweerde hij dat 24 juni, de dag na het referendum, in de toekomst een nationale feestdag zal zijn: onafhankelijkheidsdag.

Boris Johnson met zijn boek over Churchill. Beeld getty
Boris Johnson met zijn boek over Churchill.Beeld getty
Gordon Brown tijdens zijn rede in de London School of Economics. Beeld reuters
Gordon Brown tijdens zijn rede in de London School of Economics.Beeld reuters

Hij is een Conservatief, maar klonk als een socialist. Iain Duncan Smith beweerde vandaag dat de Europese Unie een vriend van de haves is, niet van de have-nots. Volgens de onlangs opgestapte minister van Werkgelegenheid en Pensioen en voormalig partijleider werkt de EU prima voor Duitsland, voor banken, voor de grote jongens in het zakenleven en de internationale instellingen met hun lobbyisten in Brussel, maar niet voor kleine bedrijven en de Britten aan de verkeerde zijde van de arbeidsmarkt. Na een discussie tussen David Cameron en Boris Johnson of een Brexit wel of niet tot een Derde Wereldoorlog leidt, is het debat weer terug bij economie en migratie.

Als het Verenigd Koninkrijk lid blijft, de EU verder uitbreidt en de grenzen open blijven, waarschuwde Duncan Smith, komt er komende tien jaar een stad ter grootte van Glasgow bij. Volgens hem zorgt dat voor een te grote druk op de sociale voorzieningen, zoals scholen en ziekenhuizen, alsmede de huizenmarkt. Het betekent ook voor een felle strijd aan de onderkant van de arbeidsmarkt. Ex-burgemeester Johnson had eerder gezegd dat het speciale minimumloon voor Londen, door hem ingevoerd, niet te handhaven is als de immigratie blijft groeien. Hij voegde eraan toe voor een gecontroleerde immigratie te zijn, zowel uit Europa als uit de rest van de wereld.

Openlijk hekelde hij zijn oude politieke baas David Cameron, die volgens hem met veel te weinig terug is gekomen uit Brussel, zeker vergeleken met zijn ambitieuze Bloomberg-toespraak van begin 2013. Duncan Smith wist te melden dat Angela Merkel het akkoord dat Cameron voor ogen stond heeft gesaboteerd. Hij kondigde aan dat de Unie komende jaren zal veranderen en niet op een manier die de Britten voor ogen staat. Met zijn woorden probeert Duncan Smith kiezers uit de lagere sociale klassen voor zich te winnen, een taak die normaal gesproken toebehoort aan Labour-leider Jeremy Corbyn, maar die moet van zijn partij, en tot zijn ergernis, eurogezinde geluiden laten horen.

De leiding van Labour over het Europese vraagstuk is feitelijk in handen van Alan Johnson. Deze oud-minister van Binnenlandse Zaken heeft beweerd dat de Brexiteers ‘extremisten’ zijn en niet helemaal goed snik. ‘Ze hebben een bepaalde mentaliteit en die is rationeel noch evenwichtig.’ Naar zijn idee hebben eurosceptici het onvermogen om het positieve te zien in een organisatie die de vrede heeft bewaard, hetgeen vier jaar geleden werd ‘bekroond’ met een nobelprijs in die caterogie. Duncan Smith was verbaasd over de harde woorden van de sociaal-democraat. ‘Ik weet niet in welke wereld het extreem is om te verlangen naar het herstel van democratie in je eigen land.’

Iain Duncan Smith. Beeld reuters
Iain Duncan Smith.Beeld reuters
Iain Duncan Smith, de onlangs opgestapte minister van Werkgelegenheid en Pensioen, beweerde dat de Europese Unie een vriend van de haves is, niet van de have-nots. Beeld epa
Iain Duncan Smith, de onlangs opgestapte minister van Werkgelegenheid en Pensioen, beweerde dat de Europese Unie een vriend van de haves is, niet van de have-nots.Beeld epa

Het is de moeder van alle dreigementen. Na waarschuwingen dat een Brexit leidt tot een leegloop van de City of Londen, een opleving van de Troubles in Noord-Ierland, het uiteenvallen van de EU, een mondiale klimaatramp, duurdere Easyjet-kaartjes naar Tenerife, een 'Calais-jungle' in Kent en een plekje achter in de rij bij Barack Obama heeft David Cameron nu beweerd dat een vertrek van de Britten uit de Europese Unie een Derde Wereldoorlog tot gevolg kan hebben. En een genocide zelfs. Bij een toespraak in The British Museum spande de Britse premier dan ook Winston Churchill voor zijn karretje.

De Conservatieve oorlogspremier immers was nauw betrokken bij het stichten van een Europese samenwerking, waarbij hij voor zichzelf de rol van vroedvrouw weggelegd zag. Mét Europa, niet in Europa, was het motto van Churchill, wiens avontuurlijke hart altijd bij het Britse Wereldrijk lag. Het Blijf-kamp is ook met een emotionele video gekomen waarop oorlogsveteranen waarschuwen tegen een Brexit. Het is voor het eerst dat Cameron en de zijnen inspelen op de emoties, na een bombardement van sombere statistieken. Volgens de Brexiteers gaat het hier om Angstproject, dat ook succesvol was bij het Schotse referendum. 'Isolationisme heeft ons land nooit goed gedaan,’ aldus Cameron, 'wanneer we onze rug naar Europa keren, krijgen we daar vroeger of later spijt van. We moeten er altijd naar terug, en altijd tegen een hogere prijs.' Cameron is ervan overtuigd dat de Europese Unie de vrede afgelopen decennia heeft bewaard, een omstreden stelling. Historici als de Cambridge-geleerde David Abulafia zijn ervan overtuigd dat de NAVO daar primair voor verantwoordelijk was. Camerons partijgenoot Andrew Boff viel zijn politieke baas af: 'De Europese Raad en de NAVO doen vrede en veiligheid. De EU doet visquota.'

Camerons woorden roepen ook vragen op aangaande diens geloofwaardigheid. Als een vertrek uit de EU daadwerkelijk leidt tot genocide, waarom heeft de premier er dan jarenlang mee gedreigd tegenover collega-leiders? Is hij ooit serieus geweest? Of was het pure bluf, een manier om zijn landgenoten aan een lijntje te houden? De doemscenario’s worden ondertussen met steeds scepsis ontvangen. In het weekeinde beweerde minister van Financiën George Osborne dat een Brexit lagere huizenprijzen veroorzaakt. Gezien de oververhitting van de huizenmarkt in Londen lijkt dat eerder een voor- dan een tegenargument.

Winston Churchill Beeld anp
Winston ChurchillBeeld anp

Ze weten wat gewone mensen niet weten. Spionnen. Maar waar het gaat om de vraag of het Verenigd Koninkrijk buiten de Europese Unie veiliger of onveiliger is, weten ze het ook niet.

In de Sunday Times verklaarden voormalig MI6-baas John Sawers en zijn MI5-collega Jonathan Evans dat het land slechter af is, terwijl Evans’ voorganger Richard Dearlove heeft beweerd dan een Brexit zelfs voordelige gevolgen heeft. Ook ex-hoofd anti-terreur Richard Walton van Scotland Yard en ex-spion Frederick Forsyth zien een Brexit als positief. ‘Contraterreur is een teamsport en de EU is het beste veld waarop we kunnen opereren – geen land kan het alleen aan,’ schreven Sawers en Evans.

Ze beweerden dat als de Britten het machtsblok verlaten ze geen toegang meer krijgen tot belangrijke gegevens. Daar voegden ze aan toe dat een Brexit zal zorgen voor instabiliteit waar de Russen van kunnen profiteren. ‘De vijanden van de democratie zullen juichen,’ waarschuwt het duo over de mogelijke gevolgen van de unieke volksraadpleging over de soevereiniteit van de Britten.

Dearlove ziet het volstrekt anders. In Prospect Magazine liet hij weinig heel van alle veiligheidsorganisaties in Brussel, die volgens hem veel praten maar weinig doen. ‘De Club de Berne, de Club de Madrid en de Situation Centre zijn meer fora voor de uitwisseling van analyses. Alleen Europol kan echt iets doen, maar die organisatie bestaat uit 28 landen met uiteenlopende niveaus van professionalisme. Deze instelling is daarom zo sterk als de zwakste schakel.’ Onlangs konden de EU-landen het niet eens worden over de definitie van ‘foreign fighter’.

Volgens Dearlove is de Britse veiligheid gebaat bij de samenwerking tussen de ‘vijf ogen’: het VK, de VS, Canada, Australie en Nieuw-Zeeland. Bij Newsnight verklaarde zijn collega Walton dat de EU-landen meer baat hebben bij Britse informatie dan andersom. Hij voegde eraan doe dat Europol vooral een praatclub is en ‘niet betrokken bij de dagelijkse terreurbestrijding’. Het Schengen-informatiesysteem acht hij evenmin van groot belang. ‘Dat oefent amper controle uit op de bewegingen van terroristen over de grenzen.’

Door uit de EU te gaan kan het land naar Dearlove’s idee makkelijker van terrorisme verdachte personen het land uit zetten. Een bewijs daarvan vormt de beslissing, afgelopen week, van een Engelse rechter om zes Algerijnen die volgens anti-terreureenheden banden met Al-Qaeda hebben het land niet uit te zetten. Tien jaar lang heeft de minister van Binnenlandse Zaken geprocedeerd, maar de rechter oordeelde dat het terugsturen naar Algerije in strijd is met het Europese Verdrag voor de Rechten van de Mens.

Londen 2005, na de aanslagen. Beeld anp
Londen 2005, na de aanslagen.Beeld anp

Is David Cameron nu wel of geen voorstander van een Turks lidmaatschap van de Europese Unie? De Britse premier heeft gezegd dat de omstreden toetreding niet op agenda staat en het de komende decennia ook niet zal gebeuren. Werkelijk? Is dit dezelfde premier die twee jaar geleden beweerde dat hij de grootste voorstander is van een Turks lidmaatschap, iets waar hij 'sterk en vurig' in gelooft? Hij beweerde indertijd zelfs het pad te hebben geplaveid voor 'een weg van Ankara naar Brussel'.

Camerons drastische koerswijziging komt niet onverwacht. De bekendmaking van Frans Timmermans dat het schrappen van de visumplicht voor Turken nabij is, vormt groot geschenk voor de Brexiteers. Nigel Farage was er dan ook snel bij om zijn visie te geven. 'De chaos van de Griekse stranden heeft zich uitgebreid naar de wandelgangen van Brussel,' beweerde de UKIP-leider, 'De EU is gevallen voor de chantage van president Erdogan.' Camerons reactie is dan ook uitgelegd als paniekvoetbal.

Eerder in de campagne had een peiling van Survation uitgewezen dat de Turkse kwestie doorslaggevend kan zijn. Niet zozeer het visumvrij reizen, alswel het idee dat de EU ooit zal grenzen aan Syrie en Iran. Van de 2000 ondervraagden verklaarde een derde voor een Brexit te stemmen als Turkije lid wordt van de EU. Zelf voorstanders van de EU worden door dit vooruitzicht eurosceptisch. Het is belangrijk omdat de voor- en tegenstanders bij het referendum van 23 juni nek-aan-nek liggen.

David Cameron Beeld photo_news
David CameronBeeld photo_news

Vrienden zijn ze nog steeds, maar goede vrienden niet meer. De discussie over de vraag of het Verenigd Koninkrijk de Europese Unie vaarwel moet zeggen heeft een einde gemaakt aan de bromance tussen David Cameron en Boris Johnson. In een interview met het Engelse Glamour zei de Britse premier gefrustreerd te zijn over de beslissing van Johnson om te strijden voor een Brexit. ‘Ik ben nog steeds vrienden met Boris, maar misschien niet heel goede vrienden meer.’ Cameron voegde eraan toe dat hij aan zal blijven na een Brexit, maar de algemene verwachting is dat Johnson, wiens motto aut vincere aut mori is (‘zege of de dood’), in dat geval naar 10 Downing Street gaat verhuizen.

De vriendschap tussen de twee prominente Conservatieven gaat terug tot hun puberjaren. Ze zaten samen op Eton College en Oxford, waar ze beiden deel uitmaakten van de befaamde Bullingdon Club. Er is zelfs een documentaire gemaakt over deze tijd, When Boris met Dave. Waar Cameron bekend stond als de ingetogen, nette jongeman met een gemiddeld intellect, was Johnson altijd de hoogst intelligente wildebras. Toen Johnson, de classicus, ooit werd gevraagd of het hem niet dwars zit dat Cameron wel en hij geen cum laude had gehaald op Oxford, zei hij ooit dat het hem zou spijten, ware het niet dat zijn vriend het inferieur geachte Politiek, Economie en Filosofie had gestudeerd.

Rivalen
De vriendschap is tevens een rivaliteit, waarbij de competitief ingestelde Johnson het een historisch onrecht vindt dat de twee jaar jongere Cameron premier is. Dat Johnson strijdt tegen Brussel heeft niet alleen te maken met een diepgewortelde overtuiging dat Europese eenwording niet werkt, maar ook met persoonlijke ambitie. Zijn beste strijdmakker is Michael Gove, de minister van Justitie die eveneens geldt als een goede vriend van Cameron. In The Daily Mail had Gove’s vrouw Sarah Sands geschreven hoeveel moeite het haar echtgenoot had gekost om uit de kast te komen als Brexiteer, om het op te nemen tegen de man met wie hij jarenlang lief en leed had gedeeld.

Het aanstaande referendum zorgt niet alleen voor gespleten vriendschappen, partijen en werkvloeren, maar ook voor familievetes. De eurogezinde minister van Financiën George Osborne, nu Camerons beste vriend, kreeg felle kritiek van zijn oom en tante, die beiden voor een Brexit zijn. Binnen de Johnson-familie staat Boris vrijwel alleen, nu zijn vader Stanley, zijn zus Rachel en zijn broers Leo en Jo allemaal voor het Britse lidmaatschap pleiten. Laatstgenoemde is zelfs een vertrouweling van Cameron. Troost kan de einzelganger Boris vinden bij de gedachte dat de meeste leden van de partij met hem weglopen. En dat zijn half-Indiase vrouw Marina ook een Brexiteer is.

David Cameron (R) en Boris Johnson. Beeld afp
David Cameron (R) en Boris Johnson.Beeld afp

De steun voor een Brexit is toegenomen na het bezoek van Barack Obama. Uit een peiling van Sky Data onder 1051 kiezers blijkt dat 29 procent van de ondervraagden nu minder geneigd is om op 23 juni te stemmen voor continuering van het Britse lidmaatschap. Vooral oudere Britten zijn weinig gecharmeerd van de inmenging van de Amerikaanse president. Obama had onder meer beweerd dat de Britten na een Brexit achter in de rij moeten aansluiten van landen die een handelsverdrag met de Verenigde Staten willen aangaan.

Bij premier David Cameron leefde de hoop dat de krachtige interventie van de machtige bondgenoot een beslissende klap zou betekenen voor het gedreven Brexit-kamp. De woorden van Obama tijdens de persconferentie klonken zo overtuigend dat sommige journalisten hem zelfs een applaus gaven. Maar nu lijkt het juist een averechts effect te hebben. Britten houden er niet van dat buitenlandse leiders hen de les komen lezen. Ook de populaire Obama niet. Volgens eurosceptici lijkt Obama niet te beseffen dat de EU op weg is een superstaat te worden.

Er worden nu ook kritische vragen gesteld bij zijn bewering dat de Britten achterin de rij moeten aansluiten. Rij, welke rij? Afgezien van de Europese Unie zijn de Amerikanen thans met geen enkel ander land in onderhandeling over een handelsverdrag. Maar wat vooral slecht gevallen is, is de beslissing om Obama als een soort 'grote broer' bij het gevecht te slepen, of in de woorden van de sociaal-democraat Frank Field: 'Het Blijf-kamp heeft Obama hierheen gebracht om ons te bombarderen.'

Dat buitenlandse bemoeienis met verkiezingen verkeerd kan uitpakken, bleek ook bij de Amerikaanse verkiezingen van 2004 toen The Guardian haar lezers opriep om kiezers in de swing-state Ohio schriftelijk te verzoeken om op de Democraat John Kerry te stemmen. Dat leverde veel ergernis op bij de kiezers van deze staat, die George Bush dan ook zouden verkiezen.

Obama tijdens zijn bezoek aan Londen, afgelopen weekend. Beeld AFP
Obama tijdens zijn bezoek aan Londen, afgelopen weekend.Beeld AFP
Op 23 juni gaan de Britten stemmen over het verblijf in de EU. Beeld epa
Op 23 juni gaan de Britten stemmen over het verblijf in de EU.Beeld epa

Peilingbureaus? Geen Brit gelooft ze nog na de mistige voorspellingen die ze hadden gedaan voor de parlementsverkiezingen van vorig jaar. Dan liever de gokkantoren. Hun odds zijn in het verleden betrouwbaarder gebleken. Dat biedt hoop voor David Cameron, want na het gastoptreden van Barack Obama hebben deze bureaus de voorspellingen voor het EU-referendum aangepast in voordeel van de Blijvers. Bij Betfair ligt de kans nu zelfs op 75 procent, terwijl de barometer van Ladbrokes op 73 procent staat. Een gokker heeft zelfs een ton ingezet op continuering van het lidmaatschap.

De waarschuwende woorden van de Amerikaanse president lijken dus effect te hebben gehad. Hij had onder meer gezegd dat de Britten achter in de rij moeten aansluiten voor een handelsverdrag met de Verenigde Staten. Dat klonk als een dreigement, maar sceptici vragen zich af wie er momenteel in de rij staat, afgezien van de Europese Unie.

Obama’s woorden hebben tot kritiek geleid, onder meer in The Independent. ‘De belangen van de Britse burgers staan op de tweede plaats bij Obama. Wat hem interesseert is het belang van zijn landgenoten’, schreef Matt Ayton.

Ondertussen heeft Boris Johnson kritiek gehad op zijn verwijzing naar de Keniase afkomst van de president, wat zou hebben meegespeeld bij diens anti-Britse houding. Studenten van King’s College hebben de Londense burgemeester zelfs tot persona non grata verklaard. Hiermee vergezelt Johnson een bont gezelschap van bekendheden die wegens ‘ongepaste meningen’ niet mogen spreken op sommige Britse universiteiten, van feministe Germaine Greer tot de bioloog Richard Dawkins. Uit afkeer van deze trend heeft John Cleese gezegd geen campus meer te zullen bezoeken.

Brexiteer Johnson kreeg ook kritiek uit een andere hoek, en om een andere reden. Zijn eigen vader Stanley, een voormalige Europarlementariër, heeft gezegd dat het lidmaatschap cruciaal is voor een gemeenschappelijk milieubeleid. Eraan toevoegend dat zijn zoon niet geneigd is om naar ouderlijk advies te luisteren.

Boris Johnson Beeld afp
Boris JohnsonBeeld afp

Na anderhalf uur was het vermakelijke Brexit-debat op de burelen van de christelijke Mothers’ Union in Westminster ten einde. Drie geleerde Brexiteers en drie even geleerde eurofielen hadden hun best gedaan om de ongeveer tweehonderd aanwezigen te overtuigen van het nut dan wel de nadelen van het lidmaatschap van de Europese Unie. ‘Wie is er van mening veranderd,’ informeerde de Brits-Duitse debatleider Imke Henkel. Doodse stilte. Een hand ging na korte twijfel de lucht in. Het tekent de scheiding der geesten op het eiland. Je gelooft in de EU of niet. Er zit weinig tussen.

Wie te lang luistert naar de Brexiteers kan de indruk krijgen dat de mensen op het vasteland massaal aan de bedelstaf zitten, dat de euro geen penny meer waard is en dat fascistische horden door de straten van de grote steden marcheren. ‘Het is een continent in verval,’ sprak Ewen Stewart van Global Britain, ‘een sociale catastrofe.’ Wat hem en zijn collega’s betreft trekken de Britten de weide wereld in, om te zoeken naar nieuwe handelspartners. Veelzeggend is het gebruik van de term ‘buccaneering spirit’ in deze kringen, wat het beste kan worden vertaald als de VOC-mentaliteit.

Volgens de eurogezinden is dit avonturisme nonsens. ‘Telkens wanneer wij wijzen op de ernstige gevolgen van een Brexit, roepen jullie 'Project Fear’, zei Graham Bishop, consultant in de City, ‘maar waar jullie mee bezig zijn is 'Project Fantasy’. Na dit openingsschot volgde een indrukwekkende reeks getallen. Zo voorspelde Bishop dat dertig procent van de banen in het Londense zakencentrum zal verdwijnen. Brexiteers, daarentegen, doen niet aan getallen. Die vertrouwen erop dat het Verenigd Koninkrijk zo belangrijk is dat andere landen smeken om een gunstig handelsakkoord.

Bij de bar, na afloop, keek een oudere heer hoofdschuddend om zich heen. Het bleek een eenzame eurofiel te zijn, omringd door vrolijke, Beaujolais-drinkende Brexiteers. ‘Ze hebben het allemaal over de eurocrisis, maar waar dit referendum over gaat is de Britse identiteitscrisis.’

Britse minister van Financiën George Osborne (rechts) en de Britse minister van Milieu Liz Truss. Beeld anp
Britse minister van Financiën George Osborne (rechts) en de Britse minister van Milieu Liz Truss.Beeld anp

Met enige hilariteit is in Engeland gereageerd op de plannen van de Vote Leave-campagne door de Conservatieve Brexiteer (en justitieminister) Michael Gove. In een toespraak beweerde die dat het Verenigd Koninkrijk de gemeenschappelijke markt na een Brexit gaat verlaten om zich aan te sluiten bij landen als IJsland, Oekraïne, Servië, Turkije en dus Albanië, landen die een aparte handelsakkoord hebben met de landen van de Europese Unie. Dit voorstel gaf het Blijf-kamp de broodnodige munitie om de optimistische Brexiteers aan te vallen.

De openbaring van Gove komt na lange onzekerheid over welk land model zou komen te staan voor een onafhankelijk Verenigd Koninkrijk. In het begin werden Noorwegen en Zwitserland genoemd, maar die landen moeten via de zogeheten faxdiplomatie grotendeels voldoen aan de meeste EU-regeltjes. Om onder speciale voorwaarden met EU-landen te onderhandelen dienen ze tevens het vrij verkeer van personen te accepteren, wat er mede toe heeft geleid dat Zwitserland een immigratieland is geworden. Dat is nu precies wat het Brexit-kamp niet wil.

Vervolgens kwam Boris Johnson met Canada op de proppen, een land dat ook een speciaal verdrag heeft met de EU, maar inmiddels is besloten toch dichter bij huis te blijven. Als voorland dienen nu de genoemde landen waarmee de EU een prettige handelsrelatie heeft. Volgens Gove is het ondenkbaar dat de EU de Britten gaat boycotten, zoals het geval is met Wit-Rusland. De Brexiteers gaan ervan uit dat de EU-landen geen handelsbelemmeringen gaan opwerpen, simpelweg omdat handel met een machtige natie als het Verenigd Koninkrijk ook in het verlichte eigenbelang is.

Economisch gezien lijkt dat te kloppen, maar de politieke variabele is onduidelijk. Wanneer het Verenigd Koninkrijk floreert als onafhankelijke natie kan dat leiden tot het vertrek van andere landen uit de EU, die daardoor zal imploderen. De politieke belangen staan dus haaks op de economische.

Michael Gove. Beeld Getty Images
Michael Gove.Beeld Getty Images

De Europese Unie? That’s not cricket. In ieder geval niet volgens Ian Botham. De 60-jarige cricketlegende heeft zich uitgesproken voor een Brexit. Volgens hem is de EU een broeinest van corruptie en kan de vijftig miljoen pond die dagelijks naar Brussel worden gegireerd, beter worden besteed aan zinnige zaken.

Beefy, die op een maandag in 1981 verantwoordelijk was voor de meest gedenkwaardige innings uit de cricketgeschiedenis - tegen Australië, riep op om de banden aan te halen met ‘onze vrienden in het Gemenebest’.

De cricketheld is de jongste bekendheid die met een stemverklaring is gekomen. Eerder al hadden oudgedienden als Michael Caine, Joan Collins en Downton Abbey-schrijver Julian Fellowes zich uitgesproken voor het vrijwillig verlaten van de Europese Unie. De meest fanatieke Brexiteer is evenwel Frederick Forsyth, die al jaren tekeer gaat tegen het ondemocratisch gehalte van de Unie. Tussen deze oudgedienden is de euroscepticus Sol Campbell, de ex-Arsenal speler, een jong en fris geluid.

Het Blijf-kamp kan zich verheugen op de steun van de meeste luvvies, zoals progressieve leden van de culturele elite worden genoemd. Benedict Cumberbatch, Emma Thompson en Pink Floyds Nick Mason zijn allemaal voor de continuering van het lidmaatschap. Een opvallende naam in dit gezelschap is Jeremy Clarkson, die normaal gesproken rechtser is dan Genghis Khan, maar op dit gebied zijn vriend en dorpsgenoot David Cameron steunt. Ook Arsenal-manager Arsene Wenger is fel gekant tegen een Brexit.

Maar maakt het wat uit wat nationale bekendheden denken? Waarschijnlijk niet veel, maar het vrolijkt het Jan Klaassen-achtige welles-nietes-debat wel op.

Ian Botham Beeld getty
Ian BothamBeeld getty
Een opvallende naam in het gezelschap dat zich heeft uitgelaten over het EU-referendum is Jeremy Clarkson, die normaal gesproken rechtser is dan Genghis Khan, maar op dit gebied zijn vriend en dorpsgenoot David Cameron steunt. Beeld anp
Een opvallende naam in het gezelschap dat zich heeft uitgelaten over het EU-referendum is Jeremy Clarkson, die normaal gesproken rechtser is dan Genghis Khan, maar op dit gebied zijn vriend en dorpsgenoot David Cameron steunt.Beeld anp

Hoe ziet het Verenigd Koninkrijk er - na een eventuele Brexit - over 14 jaar uit? Op deze vraag heeft de Britse minister van Financiën George Osborne vandaag een apocalyptisch antwoord gegeven. Huishoudens zullen tegen die tijd jaarlijks 4.300 pond armer zijn, het bruto nationaal product zal minimaal met vier procent krimpen en de publieke dienstverlening moet het tegen die tijd met 36 miljard pond minder doen. Eurosceptici vragen zich in koor af waar Osborne deze cijfers vandaan haalt. En bovendien: hoe betrouwbaar is een minister die elk jaar zijn prognoses weer moet bijstellen?

‘Sober en serieus,’ zo omschreef de conservatieve bewindsman de onheilspellende getallen waar de rekenmeesters van zijn departement mee waren gekomen. Ze hadden drie verschillende scenario’s geschetst: het Noorse model (VK als lid van de Europese Economische Ruimte), het Canadese model (een speciaal handelsverdrag met de EU) en een model dat gebaseerd is op handelen onder de paraplu van de Wereldhandelsorganisatie. Volgens Osborne zijn deze scenario’s respectievelijk slecht, slechter en slechtst. Gewoon knarsetandend lid blijven van de EU, luidt zijn devies.

Het merkwaardige van Osborne’s profetie is dat hij een jaar geleden nog vrolijk beweerde dat het VK klaar staat om de EU te verlaten als de heronderhandelingen zouden stuklopen. Nu er van die heronderhandelingen weinig terecht is gekomen, klinkt de vraag wat hem van gedachten heeft doen veranderen. Het antwoord is dat het in deze niet alleen gaat over de verhouding met de EU, maar ook over zijn carrière. Het is namelijk zijn ambitie om zijn goede vriend David Cameron in 2020 op te volgen. In geval van een Brexit rest de premier niets anders dan opstappen. En dan dus ook: Exit Osborne.

In dat geval zou Boris Johnson de favoriet zijn om te verhuizen naar 10 Downing Street. Deze blonde 'Brexiteer' mag dan gaan onderhandelen met de EU en zijn al eerder uitgesproken optimistische verwachting is dat beide partijen – opgejut door Big Business - belang hebben bij een gezonde handelsrelatie. Dat Osborne zijn grote rivaal aanduidde met 'de burgemeester van Londen' was veelzeggend.

George Osborne, de Britse minister van Financiën. Beeld REUTERS
George Osborne, de Britse minister van Financiën.Beeld REUTERS

Stemt een meerderheid van de Britten 23 juni voor een vertrek uit de Europese Unie, dan heeft Schotland recht op een nieuw referendum over Schotse onafhankelijkheid. Dit stelt Nicola Sturgeon, de leider van de Scottish National Party (SNP).

In 2014 voerde haar partij campagne voor een afscheiding van het Verenigd Koninkrijk. Een nationaal referendum over de Schotse onafhankelijkheid ging toen echter verloren: 55,3 procent van de Schotse kiezers gaf de voorkeur om bij het oude te blijven.

Wat Londen betreft is daarmee de kous af. Maar, vindt Sturgeon, die keuze zou moeten worden herzien in het geval van een ongewenste Brexit. Zij pleit voor een nieuw referendum als blijkt dat Schotland 'tegen onze wil in' uit de EU wordt meegesleurd door de grote Engelse broer.

Die tegenzin zou moeten blijken uit 'duidelijk en aanhoudend bewijs dat onafhankelijkheid de voorkeursoptie is geworden van de meerderheid van het Schotse volk', aldus de SNP. Ook een 'significante en materiële verandering in de omstandigheden' ten opzichte van 2014 zouden een nieuwe stembusgang rechtvaardigen.

De Schotten, doorgaans eurogezinder dan de zuiderburen, kozen in september 2014 om in het Verenigd Koninkrijk te blijven, mede omdat bij afscheiding een vertrek uit de EU dreigde, zo waarschuwden ook de Engelsen. Grote woorden van samenwerking en verbondenheid klonken vanuit Londen om Schotland ervan te overtuigen niet op zelfstandige voet verder te gaan.

Nu is het de wereld op z'n kop, met de Engelse Vote Leave-campagne die hamert op onafhankelijkheid en eigen koers. Of de Schotten in het geval van een Brexit weer een referendum zullen krijgen is ongewis, maar een pressiemiddel voor het eurogezinde kamp is het vooruitzicht wel. De Britten mogen allicht over twee maanden de EU de rug toe keren, de Schotten zien ze liever niet vertrekken uit hun eigen Koninkrijk. (Jeroen van Raalte)

SNP-leider Nicola Sturgeon. Beeld afp
SNP-leider Nicola Sturgeon.Beeld afp

'Wat zou jij doen Patrick?' Op theebezoek wendde mijn overbuurman – vader van twee kinderen, ingenieur, huiseigenaar, fietsfanaat - zich tot mij voor onafhankelijk stemadvies. Zijn gepensioneerde vader is een devote Brexiteer, maar een goede vriend, die bij de Bank of England werkt, had hem voorgehouden dat het verlaten van de EU desastreuze gevolgen heeft. De situatie waarin Andy verkeert, is geenszins uniek. Het is aankomende referendum is een strijd tussen hart en hoofd, waarbij het hoofd niet weet wie of wat het moet geloven.

Er gaan geen dag voorbij zonder waarschuwing aan het adres van Britten die naar 'Leave' neigen. Van Richard Branson tot IMF's Yvonne Lagarde, van Donald Tusk tot Ryan Air's Michael O'Leary. Allemaal zeggen ze dat het Verenigd Koninkrijk een derdewereldeiland gaat worden buiten de Unie. De Brexiteers doen dit af als bangmakerij en wijzen lachend op de Blijf-folder van het eurogezinde kamp. Daarin staat toch dat het VK een toonaangevende natie in de wereld is? Waar zijn we helemaal bang voor?

De eurogezinde campagnevoerders beginnen te beseffen dat de doemtactiek slijtage begint te vertonen. Het is net als inbraak-, auto-, en terreuralarmen: nadat ze twee keer zijn afgegaan beginnen mensen te denken: het zal wel. Daarom is er nu een nieuwe tactiek bedacht, eentje die Pavlov Morozov in herinnering roept, de jongen die onder Stalin zijn ouders verried. 'Talk to Gran', zo heet het advies voor jongeren om hun eurosceptische (groot)ouders te overtuigen van de zegeningen van een Verenigde Staten van Europa.

Het initiatief, dat impliceert dat ouderen onwetend zijn, is met scepsis ontvangen, onder meer bij mijn overbuurman. 'Mijn generatie heeft geleerd naar ouders te luisteren.'

‘Tory Tosser!’ Dat is een van de beledigingen die Boris Johnson soms naar zich toe geslingerd krijgt wanneer hij in Londen over straat fietst. Erg vindt de Conservatieve burgemeester het niet. ‘Ze weten tenminste wie ik ben en wat ik doe.

'Wie weet wat er gaande is in Brussel?’ Het was een van de passages waarmee hij eerder op de dag de lachers op zijn hand kreeg tijdens een toespraak in Newcastle. Deze stad was een van de haltes van een zogeheten Brexit Blitz, een poging om mensen in het noorden van het land warm te maken voor een leven buiten de EU.

De prominente rol van ’s lands populairste Conservatief volgt enkele dagen na de beslissing van de kiescommissie om Vote Leave, waarvan Johnson het gezicht is, te benoemen tot de officiële campagnegroep voor een Brexit. Dat was een lichte teleurstelling voor Nigel Farage, de voorman van het rivaliserende Grassroots Out.

Het verschil tussen beide groepen is dat Leave Out wat meer de nadruk legt op de Britse soevereiniteit, terwijl de UKIP-leider en zijn paarse leger zich meer richten op het indammen van de immigratie.

Goed nieuws
De keuze was goed nieuws voor het Brexit-kamp. Met Farage is het ongetwijfeld leuker aan de tap, maar een groep met Johnson en justitieminister Michael Gove doet het beter bij gematigde, weifelende kiezers.

Een slimme zet van Johnson en consorten was om te betogen dat de miljarden die nu naar het lidmaatschap van de EU gaan, aan ziekenhuizen en verpleegkundigen zouden moeten worden besteed. Hiermee richten ze zich op de wat progressievere linksere kiezers. Immers, de Conservatieve achterban stem toch wel voor een Brexit.

Mede door de aanwezigheid van charismatische Johnson en Farage doen de Brexiteers het steeds beter in de peilingen. In Manchester noemde Johnson een stem tegen de EU een ‘Stem voor de Vrijheid’. Wat hem betreft wordt 23 juni voortaan ‘onafhankelijkheidsdag’.

undefined

Burgemeester Boris Johnson op de fiets in Londen. Beeld epa
Burgemeester Boris Johnson op de fiets in Londen.Beeld epa
Boris Johnson Beeld afp
Boris JohnsonBeeld afp

'Waarom de regering denkt dat stemmen voor het EU-lidmaatschap de beste beslissing is voor het Verenigd Koninkrijk.' Zo luidt de tekst op het pamflet dat Britse postbodes deze week hebben bezorgd bij 27 miljoen huishouden. Volgens de eurogezinde premier David Cameron, wiens politieke loopbaan valt of staat bij de uitkomst, is het noodzakelijk om de bevolking zo goed en objectief mogelijk voor te lichten. Dat mag best wat kosten, ook in een tijd van forse bezuinigingen en geldproblemen van de NHS: 9.3 miljoen pond, om precies te zijn.

Maar was het wel zo objectief, de informatie van Hare Majesteits regering? Had de titel niet moeten beginnen met de woorden 'Waarom een deel van de regering denkt…' Immers, de ministers van Justitie, Sociale Zaken en Noord-Ierse Zaken strijden voor een Brexit. Het familievriendelijke foldertje staat vol boekhoudkundige argumenten, met als rode draad dat de koopkracht zal dalen. Subtiel is de passage over immigratie. Er staat dat de Britse douane het recht heeft Europese migranten te controleren bij aankomst. Dat klopt. Maar tegenhouden mag niet.

De verspreiding heeft voor commotie gezorgd. Opstandige postbodes hebben gedreigd de politieke reclame te dumpen, maar uiteindelijk is vrijwel alles bezorgd. The Daily Express, een eurosceptisch tabloid, heeft het adres van de Conservatieve Partij gepubliceerd waar mensen het schrijven zonder portokosten naar kunnen retourneren. Tegenover de BBC meldde het kamerlid James Wharton dat het papier helaas niet absorberend genoeg is om er iets anders mee te doen dan lezen. Ontstemde Brexiteers gaven de premier een nieuwe bijnaam: King Jong Cameron.

Op 9 mei debatteren kamerleden in Westminster Hall over het propagandaoffensief, maar tegen die tijd ligt het al lang bij het oud papier.

Petitie

Meer dan honderdduizend Britten hebben de regering-Cameron via een petitie opgeroepen om af te zien van het versturen van een pro-EU folder naar de 27 miljoen huishoudens in het Verenigd Koninkrijk. Lees hier meer.

De Britse premier David Cameron. Beeld epa
De Britse premier David Cameron.Beeld epa

Hoe hou je als geboren euroscepticus een toespraak waarin je pleit voor het Britse lidmaatschap van de Europese Unie? Dit was het dilemma waar Labour-leider Jeremy Corbyn zich vandaag, zeven weken voor het referendum, voor gesteld zag.

Hij begon zijn rede met de opmerking dat de locatie, de Senate House, George Orwell eind jaren ‘40 had geïnspireerd bij het schrijven van 1984. ‘Dit was het Ministerie van de Waarheid,’ zei hij, implicerend dat hij niets meent van wat hij zou gaan zeggen. Het was als grapje bedoeld, maar niet iedereen was daar een uur later zo zeker van.

Het is geen geheim dat de 66-jarige socialist niets heeft met de EU. In het verleden heeft hij talloze toespraken gehouden waarin hij Brussel neerzette als een kapitalistische samenzwering, net zoals zijn politieke leermeester Tony Benn dat pleegde te doen. Wijlen Benn was bij het EG-referendum van 1975 een van de leiders van de toenmalige Brexit-campagne. Voor de zekerheid, en onder druk van zijn partij, had Corbyn die toespraken verwijderd van zijn website.

Maar wie de Handelingen van het Lagerhuis raadpleegt kan zien dat hij decennia lang elke eurosceptische motie heeft gesteund. Labour was ooit de eurosceptische partij van het Verenigd Koninkrijk, maar toen het in de jaren tachtig de sociaaldemocratie omarmde begon het Brussel te zien als een bondgenoot tegen de diverse Conservatieve regeringen. Corbyn heeft die ommezwaai nooit gemaakt.

Tijdens de toespraak probeerde hij uiteindelijk een tussenweg te vinden door te pleiten voor een socialistische unie, eentje zonder handelsverdrag TTIP, zonder privatiseringen, zonder harde bezuinigingen, maar met een warmer welkom voor vluchtelingen, meer macht voor de vakbonden en meer aandacht voor het milieu.

Het probleem is dat deze vorm van Europese samenwerking niet op het stembiljet zal staan.

null Beeld afp
Beeld afp
null Beeld getty
Beeld getty
Labour-leider Jeremy Corbyn Beeld getty
Labour-leider Jeremy CorbynBeeld getty
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden