Vijf vragenRusland

Brengen de grondswetswijzigingen van Poetin Rusland dichterbij een dictatuur?

De door president Vladimir Poetin aangekondigde grondwetswijzigingen gooien het Russische staatsbestel om. Mogelijk blijft hijzelf de baas, maar dan in een andere, nog onbekende rol.

De Russische president Vladimir Poetin geeft zijn jaarlijkse speech ten overstaan van het parlement in de Manezh Central Exhibition Hall in Moskou, op 15 januari 2020. Beeld EPA

1. Brengen de wijzigingen een dictatuur dichterbij in Rusland?

Dat hoeft niet. De veranderingen, voor zover onthuld door Poetin, perken de macht van de president in. Onder de huidige grondwet heeft de president bijna dictatoriale zeggenschap over het land. Een deel van die macht wordt nu overgeheveld naar het parlement, dat (in theorie) democratisch gekozen wordt door de bevolking. Het parlement stelt in de nieuwe situatie bijvoorbeeld de premier en ministers aan – en niet de president.

De vraag is welke grondwetswijzigingen Poetin nog niet onthuld heeft. Analisten vermoeden dat Poetin van plan is om een nieuwe, buitengewoon machtige functie op te tuigen. Wat wordt bijvoorbeeld de verantwoordelijkheid van de voorzitter van de Staatsraad, een adviesraad die meer zeggenschap krijgt als het aan Poetin ligt? En welke rol krijgt de voorzitter van de Veiligheidsraad?

2. Heeft de bevolking wat te zeggen over de reset van het staatsbestel?

Poetin zegt dat de Russen het laatste woord krijgen over zijn aanpassingen. Maar het is onduidelijk hoe hij dat wil regelen. Kort na de toespraak zei Poetins woordvoerder dat er geen referendum komt. Ook de voorzitter van de kiescommissie zei dat een referendum niet nodig is: een tweederde meerderheid in het parlement volstaat.

Oppositieleider Aleksej Navalny vermoedt dat er een online stemming komt: die is eenvoudig te manipuleren door de autoriteiten. Vorige verkiezingen toonden aan dat de traditionele volksraadpleging in toenemende mate de zwakke plek vormt van Poetins heerschappij. Bij lokale verkiezingen in Moskou verloor Poetins partij afgelopen september tal van zetels, ondanks fraude en uitsluiting van vrijwel alle oppositiekandidaten .

3. Hoe kan Poetin aan de macht blijven?

Analisten ontwaren alvast twee scenario’s in Poetins plannen. In het eerste scenario wisselt Poetin in 2024 van presidentschap naar premierschap. Net als in 2008, toen hij voor het eerst tegen een termijnlimiet opliep en tijdelijk premier werd, maar ditmaal met meer macht. Het grootste nadeel voor Poetin is dat hij in deze situatie ondergeschikt wordt aan iemand anders: de president blijft machtiger dan de premier. Dat zorgde de vorige keer al voor spanningen met toenmalig president Medvedev. Een toekomstige president zou Poetin kunnen ontslaan. Geen ideaal scenario voor de langstzittende Kremlinleider sinds Jozef Stalin.

Het tweede scenario is de Kazachstanvariant. Poetins alleenheersende buurman Noersoeltan Nazarbajev hervormde het Kazachse staatsbestel op zo’n manier dat hij tot zijn dood aan de macht blijft: hij benoemde zichzelf tot ‘leider van de natie’ en tot voorzitter van een nieuwe veiligheidsraad, die boven de president staat. Zo heeft Nazarbajev de controle over het leger.

4. Waarom grijpt Poetin nu al in, vier jaar voor het einde van zijn termijn?

De timing was de grootste verrassing van Poetins ingreep. Die duidt er volgens analisten op dat Poetin spanningen in zijn eigen gelederen tot bedaren wil brengen. Onder zijn paladijnen is het gedrang om een plek in het tijdperk na Poetins presidentschap allang begonnen – mogelijks zelfs de strijd om de leiding.

‘Nu is het voor iedereen duidelijk dat Poetin een rol nastreeft buiten het presidentschap, een positie boven het gevecht’, schrijft de Russische analist Leonid Bersjidsky in een column voor Bloomberg. ‘Het is niet in zijn belang de precieze positie aan te kondigen, maar het is belangrijk te seinen dat hij de baas is van wat er gebeurt – en dat hij van plan is om rond te blijven hangen na 2024.’

Desalniettemin is Poetins vroege interventie niet zonder risico. Voor de mensen onder hem is de onzekerheid over hun toekomst nu begonnen. Welke ministers mogen terugkomen in de nieuwe regering? Wint het liberale of conservatieve machtsblok aan invloed? Dit zijn ‘vragen die gaan over leven en dood’ voor de betrokkenen, zei de vooraanstaande politicoloog Jekaterina Schulmann donderdag tegen radiostation Echo van Moskou. ‘Een heel grote beweging is nu begonnen. Het is over het algemeen riskant om zulke veranderingen aan te kondigen, zeker zo plotseling. Ze kunnen leiden tot iets dat niet gepland was.’

5. Wat gaat er nu gebeuren?

Poetins grondwetswijzigingen moeten uitgewerkt worden. Tot stomme verbazing van professoren en studenten aan rechtsfaculteiten, heeft Poetin daarvoor een werkgroep opgericht met daarin allerlei celebrity’s: hoogspringster Jelena Isenbajeva, pianist Denis Matsoejev, Hermitage-baas Michaïl Piotrovsky, een paar regisseurs en de voorzitter van de nationale kozakkenvereniging . In de groep van 75 personen zitten slechts enkele mensen met juridische kennis. Het riekt ernaar dat Poetins plannen allang uitgespeld zijn en dat de beroemdheden er alleen nog reclame voor moeten maken.

Lees ook

De Volkskrant keek vorig jaar in Kazachstan mee met het experiment van alleenheerser Noersoeltan Nazarbajev. Hij probeert zelfs tot na zijn dood aan de macht te blijven. 

IJshockeyende belastingwhizzkid moet als premier de Russische economie in beweging krijgen

De technocraat die het als eerste lukte om de Russen belastingen te laten betalen, is de nieuwe premier die Poetins economische plannen eindelijk moet laten slagen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden