Breken met de Shoahcode

Schindler's List is digitaal gerestaureerd. De film wordt nu beschouwd als een belangrijk meesterwerk, maar twintig jaar geleden was er nogal wat kritiek.

Je zult Steven Spielberg er niet over horen, over de bedenkingen die twintig jaar geleden werden geuit toen zijn Schindler's List (1993) in de bioscoop verscheen. De film ging uiteindelijk de geschiedenis in als een monumentale film over Oskar Schindler, de Duitse industrieel en lid van de nazipartij die er tijdens de Tweede Wereldoorlog in slaagde elfhonderd Joden te redden van de gaskamers. Na de dvd-uitgave in 2004 is er nu een blu-rayversie verschenen. Die bevat een gerestaureerde versie van de grotendeels in zwart-wit gedraaide film (zie kader). Verder is er niets toegevoegd aan wat er in 2004 ook al aan extra's was.


'Het maken van Schindler's List heeft mijn leven veranderd', zegt Spielberg in een van die extra's. Hij groeide op in een Joods gezin en kreeg het defaitisme en cynisme mee waarmee er om hem heen over de geestelijke gesteldheid van de mensheid werd gesproken. 'Ik heb door Schindler's List leren inzien dat één persoon, geen leger, maar één persoon, een verschil kan maken.' Het is het motto dat ook Schindler's List meekreeg, die bottomline een film over hoop moest zijn.


Waar Spielberg dus over zwijgt, is de kritiek die, naast alle lof, zijn film in de loop der tijd, maar vooral rond de verschijning, kreeg te verwerken. Schindler's List ging krap een half jaar na zijn vorige film in première; daarvan had de afwerking veel meer tijd in beslag genomen dan gepland: Jurassic Park (waarvan vandaag de 3D-versie uitgaat). Die film behoorde tot het soort waarvan we Spielberg toen kenden. Serieuze, historische films als Saving Private Ryan, Amistad en Munich, had Spielberg bij de verschijning van Schindler's List nog niet gemaakt. Het publiek kende hem als de nooit helemaal volwassen geworden geniale filmmaker die fantasievolle verhalen met behulp van sensationele special effects en techniek omtoverde tot meeslepende films: Close Encounters of the Third Kind, Jaws, E.T, Hook. Dat werk. De venijnige Amerikaanse critica Pauline Kael noemde hem in de die dagen de man die verantwoordelijk was voor 'de infantilisering van de cinema'.


En juist die man had zich gestort op de dramatisering van dat wat volgens sommigen nooit en te nimmer kon en mocht gelden als onderwerp van verbeelding: de Holocaust. Simpelweg omdat het te gruwelijk is. 'Auschwitz verbeelden is blasfemie', zei de Amerikaanse schrijver en winnaar van de Nobelprijs voor de vrede Elie Wiesel.


Om die reden konden eerder de tien uur durende tv-serie Holocaust (1977) en de verfilming van William Styrons roman Sophie's Choice (1982) op kritiek rekenen. En in 1985 was daar nog iets bij gekomen: Shoah van Claude Lanzmann, een ruim tien uur durende uiterst sobere en zakelijke documentaire waarin het relaas van betrokkenen de hoofdmoot vormde; een bijna technisch relaas over de gang van zaken, zonder persoonlijk leed en zonder hoop. Die film had volgens velen duidelijk gemaakt dat er maar één manier mogelijk (en toegestaan) was om de gruwelen van de Holocaust in beeld te brengen: documentair en gespeend van enig dramatisch effectbejag. Shoah was de standaard toen Spielberg zich aan Schindler's List zette.


Op voorhand was Lanzmann een van de felste critici: 'Een bepaalde vorm van afschuw is niet overdraagbaar. Pretenderen dat toch te doen, is je schuldig maken aan de allergrofste overtreding', schreef hij toen de film uitkwam. En: 'Schindler's List overtreedt omdat ze trivialiseert en op die manier ontneemt ze de Holocaust zijn unieke karakter.'


Spielberg toonde zich niet onder de indruk. In een interview benadrukte hij dat hem erom ging zo veel mogelijk mensen te laten zien dat de Holocaust hád plaatsgevonden - rond de uitbreng van de film op dvd in 2004 was in Amerika net onderzoek verschenen waaruit bleek dat onwetendheid en ontkenning onder de jeugd groot was. 'Shoah is briljant, maar hoeveel mensen hebben deze documentaire gezien?' Daarmee vertolkte hij de uiteindelijk breed gedeelde mening die het principiële punt dat Wiesel en Lanzmann maakten naar de achtergrond drong: Schindler's List is een belangrijke film omdat hij de herinnering aan de Holocaust levend houdt.


Bij de 20ste verjaardag van de film zal die principiële discussie niet opnieuw gevoerd worden. Roman Polanski verfilmde in de tussentijd zijn deel autobiografische herinneringen aan dat andere grote getto, van Warschau, in The Piano (2003), goed voor drie Oscars. Evenveel als eerder Roberto Benigni won met nota bene een tragikomedie die zich afspeelde in een vernietigingskamp, La vita è bella (1997).


Het pleit is beslecht: de verschrikkingen van de Holocaust mogen verbeeld worden. Rest de vraag of Schindler's List een goede film is.


Hoe moeilijk het is die vraag te beantwoorden zonder aan die principiële discussie te raken, bewees Paul Verhoeven in zijn rubriek in deze krant, waarin hij vorig jaar de vraag ontkennend beantwoordde: 'Voor mij is hij over de top gegaan.' Verhoeven verwijt Spielberg met name dat hij dramaturgische effecten (trucjes om de spanning te verhogen) inzet waar dat overbodig en ongepast is. Voordat de 'Schindler-vrouwen' in Auschwitz belanden hebben ze een gesprek waarin een van hen precies vertelt wat er met je gebeurt als je daar arriveert - een historisch discutabele scène omdat het twijfelachtig is of een vrouw in kamp Plaszow dat inderdaad kon weten. Spielberg gebruikt het om de scène waarin de vrouwen in Auschwitz aanvankelijk inderdaad overkomt wat hun voorspeld is, extra spanning te geven, en een ontlading, omdat de afloop anders is dan voorspeld. Verhoeven: 'Kan dit? Mag je dat zo doen? Is dit niet heel erg Hollywood? Is dit Spielbergs manier om in een inktzwart verhaal toch nog een happy end te creëren? En is het niet ongelooflijk vals ten opzichte van die miljoenen echte slachtoffers?'


We kunnen het nu (weer) zelf en misschien beter beoordelen, want de nieuwe opgepoetste blu-rayversie is in elk geval technisch briljant. Het zal Claude Lanzmann, deze maand op zijn 87ste in Cannes aanwezig met een nieuwe documentaire (over het kamp Theresienstadt), niet van mening doen veranderen.


Shoah Foundation


De zogeheten extra's op de verzorgd met een klein boekje uitgegeven blu-ray zijn eigenlijk hetzelfde als die op de dvd-uitgave, uit 2004. Ze bestaat behalve uit een documentaire die hetzelfde verhaal vertelt als de film, uit een overzicht van het werk van de stichting die Spielberg na het voltooien van Schindler's List oprichtte. Het doel van zijn Shoah Foundation was aanvankelijk alle 52 duizend overlevenden van de Holocaust te interviewen. Sinds de voltooiing daarvan inventariseert ze ook zo veel mogelijk informatie van andere volkerenmoorden, zoals die in Cambodja en Rwanda. Ook heeft de stichting een uitgebreid onderwijsprogramma. Alles bedoeld om, simpel en in grote woorden gesteld, de haat de wereld uit te helpen.


Schindler's List is gebaseerd op de roman Schindler's Ark uit 1982, waarmee de Australische schrijver Thomas Keneally de Booker Prize won. Hij had in Amerika een Holocaust-overlever ontmoet die hem het verhaal vertelde over de Duitse industrieel en geslepen nazinetwerker Oskar Schindler, die snel na het begin van de Tweede Wereldoorlog naar het Poolse Krakau trok en daar een vermogen verdiende door in de haast verlaten fabrieken voor een habbekrats over te nemen en er goedkope Joodse arbeidskrachten te laten werken. Hij was er vervolgens getuige van wat er gebeurde met de Joden, eerst in het getto van Krakau en na opheffing daarvan in het nabijgelegen concentratiekamp Plaszow. Dat veranderde zijn houding en uiteindelijk slaagde hij erin de mensen die voor hem werkten als onmisbaar te verklaren en hen zo te behoeden voor een gang naar de vernietigingskampen. Schindler heeft uiteindelijk het leven van elfhonderd Joden gered. Die mensen financierden later, toen Schindler in armoede leefde, een jaarlijkse uitkering voor hun redder, alsmede zijn graf in Israël.


Extra: Waarover ging Schindler's List ook al weer?

De Amerikaans Michael Daruty (57), senior vice president technical operations van mediabedrijf NBC Universal, had de leiding over een team van dertig medewerkers dat vijf maanden lang werkte aan de (digitale) restauratie van het op film gedraaide Schindler's List. Daruty restaureerde eerder al Spielbergs Jaws. 'Vijf maanden is lang. Maar alleen al het inscannen van de originele film duurt een paar weken. Dan moet de kleurencorrectie nog beginnen. Beeld voor beeld.'


Dat de film bijna helemaal in zwart-wit is én slechts twintig jaar oud, maakt het er volgens Daruty niet makkelijker op. 'Een zwart-witexemplaar kan juist moeilijker zijn om te restaureren. Bij een kleurencorrectie gaat het namelijk om de balans tussen lichte en donkere kleuren. Die probeer je te bewaken. Bij zwart-witfilms ligt dat gevoeliger.' Aan de twee meest in het oog springende scènes - die met het meisje met de rode jas - heeft Daruty naar eigen zeggen écht iets kunnen veranderen. Ook die scènes zijn in zwart-wit gedraaid. Later werd de jas van het meisje rood ingekleurd. 'In het origineel was die rode kleur erg instabiel, omdat ze langs bomen, huizen en mensen loopt. Soms viel het rood bijna weg, dan was het weer te fel. Nu hebben we die scènes digitaal ingekleurd, waardoor de jas een constante, rode kleur heeft. Prachtig!'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden