Opinie

'Breivik ontoerekeningsvatbaar verklaard: dat is een teken van beschaving'

Dat de Noorse massamoordenaar Anders Breivik volledig ontoerekeningsvatbaar is verklaard, is een teken van beschaving waar we trots op moeten zijn. Dat is niet een teken van de psychiatrisering van het strafrecht, zoals wel wordt beweerd, maar juist het tegendeel, meent psychiater en schrijver Bram Bakker.

Anders Breivik in een politiewagen. Beeld afp

In Noorwegen liepen de emoties vorige week hoog op, toen bekend werd dat een onderzoekscommissie van zeven medisch specialisten bevestigde dat Anders Breivik als volledig ontoerekeningsvatbaar moet worden beschouwd. In november hadden twee psychiaters die de dader van één van de ernstigste moordpartijen in Europa sinds de Tweede Wereldoorlog uitvoerig hadden onderzocht, dit ook al geconcludeerd. En de onderzoekscommissie bevestigde dit oordeel.

Breivik is psychotisch, en hij lijdt aan paranoïde schizofrenie, luidde de diagnose van de psychiaters. Een diagnose die ze ten overstaan van de Noorse media persoonlijk toelichtten. Ondanks deze prijzenswaardige openheid, in Nederland zie ik het niet snel gebeuren, stak er een storm van protest op in de Noorse samenleving. Het kan niet dat iemand die 'gek' is, zo berekenend te werk gaat, was een veel gehoorde redenering. Het idee dat de man vrij zeker rechtstreeks in een Noorse variant op onze TBS-klinieken zal belanden, stuitte menigeen tegen de borst, ook buiten Noorwegen. De onderbuikgevoelens zeggen: doodstraf, of levenslang op water en brood de cel in.

Psychiatrisering van het strafrecht
In de discussie werd ook gerept over psychiatrisering van het strafrecht. De medische diagnose zou toepassing van het strafrecht in de weg zitten. Er zou zelfs sprake kunnen zijn van een trend.
Uit de gehele gang van zaken werd weer eens duidelijk hoe gering de kennis over psychiatrie in onze samenleving is. Het begint al met de definitie van een psychose, die de meeste mensen niet blijken te weten. Als je weet dat een gestoorde waarneming en een oncorrigeerbaar geloof in complottheorieën kenmerkend zijn voor een paranoïde psychose, dan is ook te begrijpen dat iemand als Breivik gestructureerd te werk kan gaan vanuit zijn ziekelijke overtuigingen.

De man heeft er ook niet voor gekozen, het gaat om een hersenziekte die zich in een angstaanjagende gedaante openbaart. Een gedaante die gelukkig nog altijd zeldzaam is, hoewel er een pijnlijke parallel is met het drama in Alphen aan de Rijn dat Nederland eerder dit jaar opschrikte. Ook daar was er bij de dader vrij zeker sprake van een psychose die deel uitmaakte van de ziekte schizofrenie.

Brandstapel
Dat iemand die vanuit een dergelijke aandoening een gewelddadig delict pleegt als volledig ontoerekeningsvatbaar wordt gekenmerkt is een teken van beschaving. En daar moeten we trots op zijn, in plaats van er tegenaan te schoppen. We willen toch niet terug naar het plaatsen van 'behekste' mensen op de brandstapel?

Van psychiatrisering lijkt me in het geheel geen sprake. In Nederland kampen we eerder met het omgekeerde: steeds meer mensen met een hersenziekte verdwijnen in de gevangenis in plaats van een psychiatrisch ziekenhuis. Meer dan de helft van onze gedetineerden heeft een psychiatrische stoornis. En iedere deskundige zal beamen dat een gevangenis niet de meest geschikte plek is om zo'n stoornis te behandelen. Veel meer dan van psychiatrisering is er sprake van een tendens om iedereen met afwijkend gedrag eerst en vooral juridisch aan te pakken. Denk bijvoorbeeld nog eens aan de waxinelichthoudergooier, een man die ook dit jaar de feestdagen doorbrengt in de gevangenis.

Bram Bakker is psychiater en schrijver

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden