Reconstructie

Breekt de dood van Yasmeen het Pakistaanse juk?

Begin 2015 wordt het lichaam van Pakistaanse Yasmeen (25) gevonden. Is ze gedood omdat zij zich uit het verstikkende Pakistaanse milieu in Nederland wilde ontworstelen, of was het een ongeluk? Reconstructie van een dood met betekenis.

Februari 2015, na de vondst van het lichaam van Yasmeen vragen vrouwen en meisjes voornamelijk uit de Pakistaanse gemeenschap in Rotterdam om aandacht voor de onderdrukte vrouw. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant
Februari 2015, na de vondst van het lichaam van Yasmeen vragen vrouwen en meisjes voornamelijk uit de Pakistaanse gemeenschap in Rotterdam om aandacht voor de onderdrukte vrouw.Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

'Wie weet waar Yasmeen is?' Eind januari 2015 verspreidt de politie een bericht dat de Pakistaanse Yasmeen (25), moeder van twee peuters wordt vermist. 'Yasmeen werd op 25 januari voor het laatst gezien in Rotterdam', schrijft de politie. 'Ze droeg tijdens haar verdwijning traditionele Pakistaanse kleding.'

Ruim twee weken later wordt het lichaam van Yasmeen aangetroffen in een bos in Drenthe. Haar man Adeel D. heeft haar daar, blijkt later, met de hulp van twee vrienden, begraven.

De verdwijning en dood van Yasmeen heeft de Pakistaanse gemeenschap in rep en roer gebracht. Tot in Pakistan aan toe is over haar dood gespeculeerd. Was haar schoonfamilie erbij betrokken? Was het eerwraak? Staat Yasmeen model voor het lot van veel meer Pakistaanse vrouwen? Of is sprake van een uit de hand gelopen echtelijke ruzie, die net zo goed in het huis van Henk en Ingrid had kunnen plaatsvinden? Is de zaak gekaapt door fanatieke feministen?

De spanningen in de Pakistaanse gemeenschap zijn de afgelopen maanden hoog opgelopen. Over en weer werd gedreigd en geïntimideerd. Er vlogen stenen door de ruiten van de ouders en zus van Adeel D. De feministen werden uitgemaakt voor 'vieze hoeren' en erger.

Sociale controle

Het nieuws van Yasmeens vermissing raakt een gevoelige snaar bij de Pakistaans-Nederlandse journaliste Naeeda Aurangzeb. Ruim twintig jaar geleden werd een vriendin door haar eigen familie om het leven gebracht. De moord werd onder de pet gehouden.

Aurangzeb zweeg ook. Ze was destijds niet bij machte zich aan de sociale druk van de Pakistaanse gemeenschap te ontworstelen en naar buiten te treden. Toen was ze 20, inmiddels is ze 42 en geconfronteerd met vier moordzaken in haar directe omgeving in Nederland. Twee in de Pakistaanse en twee in de Turkse gemeenschap. Deze keer zou ze niet passief blijven toekijken.

Datzelfde voornemen heeft Shirin Musa van Femmes for Freedom (FFF), een organisatie die opkomt voor vrouwen in huwelijkse gevangenschap. 'We waren vastbesloten door de verstikkende sociale controle heen te breken', zegt Aurangzeb daar nu over.

De twee vrouwen kennen Yasmeen niet persoonlijk. Maar ze hebben beiden hun wortels in de Rotterdamse Pakistaanse gemeenschap. Daar doen verhalen de ronde over de slechte relatie tussen Yasmeen, die met haar volle neef Adeel D. was getrouwd, en haar schoonmoeder. Yasmeen zou in een gedwongen isolement leven, nauwelijks naar buiten mogen, geslagen worden. Ze zou vrezen door haar schoonfamilie te worden gedumpt in Pakistan, zonder haar kinderen.

Aurangzeb en Musa spreken met vrouwen uit de Rotterdamse buurt waar Yasmeen woonde en met familieleden in Amsterdam en Groot-Brittannië. Uit de verhalen rijst het vermoeden dat de schoonfamilie betrokken is bij de verdwijning.

Er wordt geflyerd met een groepje vrijwilligsters in Rotterdam-Zuid en contact gezocht met de media. Aurangzeb, die het radioprogramma Dichtbij Nederland presenteerde, interviewt twee geanonimiseerde intimi van Yasmeen. Die vertellen over haar ontberingen. Ze spreekt ook met Adeel, toen nog niet in beeld als verdachte. Hij zegt de moeder van zijn twee kinderen te missen en niet te weten waar Yasmeen was.

Als haar lichaam wordt aangetroffen in een kuil in de bossen nabij het Drentse Ruinen en Adeel als verdachte wordt aangehouden, is Yasmeen plotseling landelijk nieuws. Er wordt meteen over eerwraak gesproken. Op 16 februari gaan ruim tweehonderd demonstranten de straat op met de boodschap dat er in de Pakistaanse gemeenschap nog veel meer Yasmeens zijn en dat ze dat niet langer pikken.

'Revolutie'

Yasmeen heeft 'een revolutie teweeggebracht', zo verwoordde haar nicht Aroosa Khan het activisme rondom haar dood tijdens de rechtszitting twee weken geleden. 'Elk persoon die betrokken was in jouw leven hield zichzelf op afstand om de eer van de familie niet aan te tasten. Nu hebben wij als gemeenschap een les geleerd: geen herhaling. Vrouwen zijn op straat gegaan voor gerechtigheid.'

De Paksitaans Nederlandse antropoloog Amer Morgahi vindt dat iets te sterk uitgedrukt. 'Maar er is wel wat in gang gezet. Vrouwen claimen meer ruimte voor zichzelf. Verborgen leed is naar buiten gekomen. Dat is bij de gevestigde orde niet goed gevallen. Die vindt dat de moskee en de gemeenschap zijn zwartgemaakt.'

Morgahi is beëdigd tolk en vertaler Urdu en werkt aan de Vrije Universiteit aan zijn proefschrift over islamitische organisatievormen in Nederland en Pakistan. Voor zijn onderzoek volgt hij de ontwikkelingen in de Pakistaanse gemeenschap - zo'n 21 duizend in Nederland - op de voet.

null Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant
Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Musa en Aurangzeb hebben, zegt hij, een voortrekkersrol in een emancipatieproces dat zich voltrekt in verschillende snelheden. 'Ze hebben zich aan de sociale controle ontworsteld. Zij lopen voor de troepen uit. In Rotterdam wonen families die afkomstig zijn uit dezelfde dorpen uit de Pakistaanse provincie Punjab. Die controleren elkaar. Veel vrouwen zijn dermate verwikkeld in familiestructuren, dat ze er maar moeilijk kunnen uitbreken.'

Hij wijst op de vele huwelijken tussen neven en nichten en op de repercussies die het gedrag van te vrijgevochten vrouwen, en ook mannen, hebben op de achtergebleven families in Pakistan. 'Die transnationale verwevenheid belemmert soms de emancipatie. '

Tegenreactie

De emancipatiebeweging komt schoorvoetend van de grond. Weinig vrouwen willen praten, en anders alleen anoniem. 'Mijn moeder belde vanochtend uit Pakistan. Ze smeekte me het interview af te zeggen, in elk geval niet mijn naam te noemen', zegt een moeder van twee kinderen, die op 16 februari vorig jaar aanwezig was bij demonstratie in Rotterdam. Ze riep er dat er niet meer Yasmeens mochten komen en dat de gemeenschap 'zich moest schamen'. De bijeenkomst werd met smartphones gefilmd en de beelden zijn ook in Pakistan verspreid. Haar gezin wordt nu geïntimideerd, vertelt ze. En haar man, van wie ze gescheiden leeft, zou de opdracht hebben gekregen haar in toom te houden.

Sommige vrouwen beschrijven angsten die in relaties sluipen als verliefden niet van dezelfde kaste zijn. 'Een islamitische partner van Turkse of Marokkaanse komaf is minder erg dan een uit een lagere kaste', zegt een jonge, ongehuwde vrouw. 'De druk is zo groot dat je soms liever niet verliefd wordt. Als je keuze niet past in de familie, dan begint de haat.'

Het Indiase kastesysteem bestaat niet in Pakistan, zegt Morgahi. 'Er is wel een klassebewustzijn. In de grote steden is de invloed van de stam waar je uit voortkomt, afgezwakt. Maar in sommige delen van de Punjab, waar de familie van Adeel en Yasmeen vandaan komt, spelen stammen nog wel een grote rol. Vooral als er huwelijken worden gesloten. Dan spelen geldzaken mee, wordt gekeken naar erfenissen, naar grondbezit. Dat moet bij voorkeur binnen de familie blijven.'

De familie van Adeel

De advocaat van Adeel D., Wieteke Drummen, wil niet ontkennen dat zich onder de oppervlakte van de Nederlandse maatschappij van alles afspeelt in de Pakistaanse gemeenschap. Maar volgens haar is de cultuur er in het geval van de familie D. 'met de haren bijgesleept'. 'De zaak is gekaapt door activisten', zegt ze een week na de inhoudelijke behandeling op haar kantoor in Amsterdam.

Bij het gesprek zijn de vader, moeder, een broer van Adeel en een familievriendin aanwezig. Ze voelen zich slachtoffer van een cultureel zwart-wit-denken.

Drummen heeft de familie het afgelopen jaar goed leren kennen. Ze noemt hen 'redelijk geassimileerd'. Roddels en achterklap hebben het strafproces te zeer gekleurd, vindt ze. 'Mensen denken in patronen. Alles is in een Pakistaans cultureel perspectief gezet.'

null Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant
Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Ze wijst op het verhoor van nicht Aroosa Kahn, bij wie Yasmeen een maand was ondergedoken. 'De openingsvraag was: 'Kun je me precies vertellen hoe het zit in jullie cultuur?' Zonder die cultuur zou de perstribune niet vol hebben gezeten. Ene Henk die na een ruzie zijn vrouw Ingrid bij de keel grijpt en later begraaft in de tuin, had niet zo veel persrumoer gegeven.'

Drummen heeft de officier van justitie tijdens de rechtszitting gewezen op tegenstrijdigheden in getuigenverklaringen en het Whatsapp-verkeer tussen Yasmeen en haar nicht, vriendinnen en moeder in Pakistan. 'Ze leefde niet geïsoleerd en er is geen eenduidigheid over de mishandeling. Misschien heeft Yasmeen niet altijd de waarheid gesproken. We kunnen het haar niet meer vragen. Helaas.'

De broer van Adeel ergert zich aan de 'indianenverhalen' over zijn familie. 'Ze worden verteld door vrouwen die niet bij Yasmeen over de vloer kwamen. Ze zijn niet gebaseerd op feiten, maar op emoties.'

Vrije opvoeding

Het klopt dat het niet boterde tussen Yasmeen en de schoonmoeder, geeft de familie toe. 'Yasmeen was enig kind en misschien eenzaam, maar ze werd niet opgesloten, had voldoende te eten en een kast vol kleren', zegt de vader. De broer zegt dat Adeel veel werkte en ook nog uitging met vrienden. 'Alsof hij nog vrijgezel was. Dat maakte Yasmeen wellicht ongelukkig.'

Als Adeel gewoon 112 had gebeld in plaats van in paniek het lichaam van Yasmeen te verdonkeremanen, zou haar dood geen cultureel stempel hebben gekregen, denkt de familie. De vader zegt dat hij al sinds 1980 in Nederland is. De familie heeft zich aangepast, zijn modern.

In de rechtszaal vertelde Adeel over zijn vrije opvoeding. Uit dankbaarheid daarvoor accepteerde hij de partnerkeuze van zijn ouders en trouwde met zijn nicht. Op die opmerking reageerde de rechter fijntjes: 'Modern? Zo zien we dat in het Westen bepaald niet.'

'Dat kan zo zijn', zegt de vader van Adeel. 'Maar bij ons is dat normaal. Yasmeen was het er mee eens en haar moeder ook.' Adeels broer concludeert bitter dat 'vrijwel niemand bereid is zonder oogkleppen op naar de feiten te kijken'.

Lastig is dat die feiten wederzijds worden betwist. Zo ontkent de moeder van Adeel dat ze ooit telefonisch is geïnterviewd door Aurangzeb voor Dichtbij Nederland. Dat ze daarin gezegd zou hebben: 'Yasmeen zal wel zijn weggelopen, weet ik veel waar ze is.' En dat ze Aurangzeb heeft bedreigd toen die het wilde uitzenden. 'Het is gelogen. Ik ken haar niet eens', zegt de schoonmoeder van Yasmeen.

Geconfronteerd met getuigenverklaringen over dat radiogesprek krabbelt ze terug en vertelt ze begin 2015 door een vrouw te zijn gebeld, maar dat ze een interview heeft geweigerd, omdat de politie met de zaak bezig was.

Musa, Aurangzeb en de nabestaanden van Yasmeen zijn er nog altijd van overtuigd dat de familie D. betrokken is bij haar dood. Ze vinden dat het OM te weinig onderzoek heeft gedaan naar de rol van de familie. Ze wijzen erop dat er verschillende officieren van justitie op de zaak hebben gezeten en dat er nog talloze losse eindjes zijn.

'Er is uitgebreid onderzoek verricht, dat heeft twee medeverdachten opgeleverd', zegt een woordvoerster van het OM. 'Aanwijzingen van betrokkenheid van de familie zijn er niet.'

Teleurstellend, vinden de feministen. Maar de oproer is niet voor niets geweest. Enkele vrouwen zijn uit hun culturele schulp gekropen. Ze zeggen te zullen strijden voor hun rechten. Haar dood is ook niet in de doofpot beland, zegt Aurangzeb. Haar grootste vrees nadat ze de vraag 'Wie weet waar Yasmeen is?' voor het eerst gesteld hoorde worden.

Aanvullingen en verbeteringen: in bovenstaande reconstructie wordt mogelijk de indruk gewekt dat Shirin Musa van Femmes for Freedom in eerdere eerwraakzaken passief zou zijn geweest. Dat is niet zo.

10 jaar cel voor echtgenoot Adeel D.

De rechtbank in Rotterdam heeft de Pakistaanse Nederlander Adeel D. donderdag veroordeeld tot tien jaar cel voor het wurgen van zijn vrouw Yasmeen. Moord met voorbedachte rade achtte de rechtbank niet bewezen. Hoewel de rechter het wel aannemelijk vond dat D. van zijn vrouw, een volle nicht, af wilde. In november 2014 had D. een brief gestuurd aan de Immigratie- en Naturalisatiedienst IND, waarin hij meldde dat de relatie was stukgelopen. Kennelijk hoopte hij dat Yasmeen, een importbruid, naar Pakistan zou worden teruggestuurd.

Vlak voor haar dood had hij op internet gezocht naar de tien dodelijkste gifsoorten en naar waterdiepten in de Maas. De verklaringen die D. daarover heeft afgelegd, dat mogelijk Yasmeen van zijn iPhone gebruik had gemaakt en dat de brief aan de IND op eigen houtje door een bevriende advocaat was opgesteld en verstuurd, vond de rechter ongeloofwaardig.

Kwalijk vond de rechter dat D. het lichaam van Yasmeen, met hulp van twee vrienden, had laten verdwijnen en op radio en televisie vertelde dat hij niet wist waar ze was. Daarmee heeft hij het leed vergroot van de nabestaanden, die nog hoop koesterden. D.'s vrienden kregen een celstraf van 10 en 5 maanden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden