Bredevoort boekenkast

Bredevoort werd op 27 augustus 1993 een boekenkast. De fietsenwinkel, een bakkerij, een winkel voor dierenbenodigheden, en een verf- en behangzaak werden in de loop van het eerste jaar verbouwd tot boekwinkel....

Hendrickje Stoffels staat er wat verloren bij, als ware zij niet de beminde van Rembrandt en Bredevoorts beroemdste dochter, maar de parkeerwachtster van 'Boekenstad Bredevoort'. Het is bijna twaalf uur 's middags wanneer we arriveren, en op 't Zand, het dorpsplein, bewaakt Hendrickje een zestigtal auto's. Daarachter golven de dekzeilen van enige boekenkramen, die een soort voorgeborchte vormen van wat eens de christelijke basisschool was. Toen Bredevoort niet genoeg zonen en dochters meer voortbracht om twee lagere scholen in stand te houden, een christelijke en een rooms-katholieke, kwamen de antiquaren en de aannemers. Boeken over de meest uiteenlopende onderwerpen staan nu in de lokalen opgetast tot aan de hoge plafonds, als een monument voor het Aap-Noot-Mies (of was het hier Aap-Roos-Zeef?) waarmee het ooit allemaal begonnen is: het leren lezen.

Zeker buiten het seizoen, dat van ongeveer half mei tot eind oktober loopt, hebben boekendorpen een bijzondere charme. We zagen het al eerder, in Redu, Bécherel, en zelfs in het wat levendigere Hay-on-Wye: al die auto's, maar waar zijn de bijbehorende mensen?

Iedereen verdwijnt hier tussen de boeken. Soms verschijnt er even een gestalte, die zijn boekenvondst snel op de achterbank deponeert, om vervolgens weer te verdwijnen achter een andere deur, waarachter andere boeken. En ook daar merk je niet veel van drukte, al komt dat ook door de rare, ongeschreven wet dat twee boekenzoekers liever niet naast elkaar voor dezelfde kast staan.

Zeker, in Amsterdam of Parijs vind je meer boekhandels dan Bredevoort er ooit zal herbergen, maar daar staat iets bijzonders tegenover: in boekendorpen is de suggestie van het boeken-universum, de oneindige bibliotheek, bijkans perfect. Hier zijn alleen maar boeken, de gehele boeken, en niets dan de boeken.

Dat is niet waar, het is een illusie, het is virtuele realiteit, en toch is het even waar als alles wat Alice achter de spiegel zag, Dante in de hel, en Hendrickje in Rembrandt. Laten we Alice citeren: het zijn boeken die 'ongeveer zoals onze boeken zijn'; we moeten ze immers eerst nog uitzoeken en kopen.

In de folder staat dat Bredevoort een 'boekenstad' is, en historisch is dat juist, het is een stad; van 1500 inwoners. Daarvan hebben we er drie gezien. Een mevrouw die haar fietsbel bedient teneinde ons niet aan te rijden, een man in blauwe overall die naar buiten komt als hij ziet dat wij een gietijzeren boekenpers, opgesteld in zijn etalage, bezichtigen, en een eigentijds Hendrickje dat met slagroomwafels rondgaat. Er is verder een restaurant 'in middeleeuwse sfeer', alsmede een winkel waar ze het snoepgoed nog uit glazen flessen scheppen en voor je afwegen in puntzakjes, maar daarmee hebben we de restauratieve voorzieningen van Bredevoort uitputtend besproken. Wie andere honger heeft of wil overnachten, moet naar het nabijgelegen dorp Aalten: achttienduizend inwoners.

En zo moet het blijven, want hier in Bredevoort gaat het om niets dan boeken.

'Bredevoort Boekenkast', zou ik zeggen.

Het ging niet goed met Bredevoort. Waar eens kasteelheer Willinc zijn munten liet slaan, en waar eens Maarten van Rossum pandheer van Karel V was, zag het beeldje van Hendrickje Stoffels steeds minder kinderen schoolgaan, en sloten steeds meer middenstanders hun nering.

Toen verschenen er, zo vertelt een van de initiatiefnemers, in Traject enige artikelen over buitenlandse boekendorpen. Dorpen als Redu en Bécherel: opgeschreven tot een langzame dood, spookstadjes van het leven, niemand op straat. Totdat ook daar, naar het voorbeeld van Hay-on-Wye in Wales, de boeken kwamen. In Bredevoort hebben die artikelen, of liever die voorbeelden, de toon gezet: wij worden ook een boekendorp. Het lijkt me een bijzondere, een gedurfde beslissing, die van veel vertrouwen in het boek getuigt, zeker in Nederland, waar de liefhebber toch al niet over aanbod te klagen heeft.

Bredevoort werd op 27 augustus 1993 een boekenkast. Jan Terlouw, de Gelderse commissaris van de koningin, was leenheer geworden, en tijdens het openingsweekeinde boden honderdvijftig handelaren hun boeken aan; het was ook duidelijk dat de tien boekenzaken die zich op dat moment metterwoon in het dorp gevestigd hadden, nog heel wat boeken moesten inkopen om, zoals de Michelingids dat noemt, de omweg te verdienen of de reis waard te maken.

Dat is gebeurd; momenteel kan Bredevoort voorzien in een breed assortiment, afgestemd op 'gemiddelde kopers'. En die kwamen in groten getale: zeventigduizend boekenzoekers in 1994. Dat is veel, bijna evenveel als het bezoekcijfer voor Hay-on-Wye in 1991, terwijl Hay een veel langere geschiedenis heeft en een bijzondere reputatie. Tegelijk zegt dat cijfer ook niet alles. Belangrijk voor het voortbestaan en de groei van Bredevoort is natuurlijk hoeveel de bezoekers gemiddeld uitgeven, en dat bedrag hangt, als ik de boekenzoeker goed ken, zeer direct af van de mate waarin het aanbod weet te verleiden.

De fietsenwinkel, een bakkerij, een winkel voor dierenbenodigdheden en een verf- en behangzaak werden in de loop van het eerste jaar verbouwd tot boekwinkel. In totaal telt Bredevoort nu zeventien antiquariaten, die samen een zeer breed aanbod verzorgen.

In het algemeen leek ons het Aanzien-van-1968-gehalte, ondersteund door de Jan-de-Hartog-factor, op sommige plaatsen aan de hoge kant. Evengoed zouden we echter kunnen zeggen dat het Multatuli-gehalte of het Land-van-Rembrandt-promillage hoog is. Wat al een stuk flinker klinkt.

De winkels voor specifieke verzamelgebieden zijn: Stefan Krüger (muziek), Bolwerk (kunst, enige grafiek), Vrouwenindruk (boeken over en door vrouwen) en De Boekenkring (jeugd, strips). Misschien moeten we daar ook De Prins toe rekenen, waar we drie reeksen Universiteit voor zelfstudie bij elkaar zagen staan.

Een heel aardig aanbod vonden we ook in Streekcultuurcentrum De Coppele met boeken over de regionale geschiedenis en folklore.

De winkels die ons de meeste tijd kostten, zijn Pergamon, Lilith en Ovidius. Op het laatstgenoemde adres voelen we ons meteen op ons gemak: klassieke muziek, tafels en stoelen en asbakken voor als je eens even wat zou willen lezen, en de indruk dat vanuit alle hoeken papier op je afkomt. Ook op deze adressen troffen we een breed aanbod aan, getuige een greep uit onze aankopen: Flammarions Spookhuizen, een boekje over de geschiedenis van het papier, een leuk geïllustreerde uitgave van Anatole France's bibliofielenverhaal De misdaad van Sylvestre Bonnard, en de dagboeken die Robert Southey bijhield tijdens zijn reis door de zuidelijke Nederlanden in 1815. Daarin lezen we tijdens de lunch een willekeurige pagina: 'In de enige boekhandel die ik kon vinden, kon ik niets beters kopen dan een schoolboek, half Frans en half Vlaams.' Southey is dan in Oostende, niet in Bredevoort.

De prijzen? Prettig, met enkele uitschieters naar boven waar het modieuze verzamelgebieden betreft: Alice, Illustrated Classics, oude Bommels, De Avonden van Simon van het Reve (zonder stofomslag, 300 gulden).

Het meest curieuze boek dat ik zag, was een Struwelpeter in het Esperanto. Carel Vosmaers Vogels van diverse pluimage, een boek met novellen en opstellen, wist ons te boeien doordat het op het plankje 'Dieren' stond, naast een boek over de dierentuin van Berlijn.

Maar: onze portemonnee was niet leeg, en we hebben ook niet met pijn in ons hart iets heel moois moeten laten staan. Dat zou eigenlijk wel zo moeten zijn. Naar Bredevoort maak je immers een reisje, en dat is voor boekenzoekers in de regel een goed argument om het budget te overschrijden; je komt er niet zo snel weer terug. Meer boeken dus die zich boven het gemiddelde verheffen. Want wat wil de echte boekenzoeker? Pijn lijden in zijn portemonnee, op de terugweg bedenken hoe hij het zijn vrouw vertelt.

Ik moet daar wel bij aantekenen dat ik waarschijnlijk meer had aangeschaft als we niet juist op de laatste dag van de verbouwing van Vrouwenindruk waren gekomen. Die winkel is gespecialiseerd in literatuur door en over vrouwen, en daarvan had ik een flinke zoeklijst gemaakt: Annie Salomons, Fenna de Meyier, Jeanne Reyneke van Stuwe, en dame Anna de Savornin Lohman. Van de andere kant lijkt me dat een goede reden om binnenkort nog eens richting Hendrickje Stoffels te gaan.

Over Hendrickje een laatste opmerking. Ze was niet, zoals in de folder staat, 'de tweede vrouw van Rembrandt'. Ze waren niet getrouwd, of zoals het toen heette: ze heeft zich 'in hoererij verloopen met Rembrant de schilder'. Reden waarom ze uit de kerk werd gestoten.

In Bredevoort hebben ze dat Amsterdamse onrecht rechtgezet. Vanaf haar sokkel in Bredevoort kan ze het portaal zien van de Hervormde kerk.

Informatie: Stichting Bredevoort Boekenstad, 05437-523.80. Iedere derde zaterdag van de maand is er, naast het bestaande aanbod, ook een kleine boekenmarkt. Openstelling op zondag (onder voorbehoud): de zondag na de boekenmarkten, en de eerste zondag van juni tot en met september. 20 mei en 19 augustus: Internationale boekenmarkt. 22 juli: Boekenvrijmarkt.

Het onderwerp is enig in zijn soort

Als u er nimmer van vernomen had

Dan zult ge uw onwetendheid vervloeken

En kennis nemen van de Boekenstad

Een stad die leeft - die glimlacht en bekoort

En niets te schaften heeft met galg en rad

Noch met machines, glaswerk, weefsels, koeken...

Zij is wat zij wil zijn: de Boekenstad

Boekenstad Bredevoort van Drs. P, in de gelijknamige bundel gedichten van De Pij Pers, 1994.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden