Brecht op Broadway

Life of Galileo moest de grote doorbraak worden van Bertolt Brecht, door de Koude Oorlog liep dat anders. Hoe het stuk had geklonken, bleef ruim vijftig jaar onbekend. Nu is er een cd-box.

Het moest de grote internationale doorbraak worden voor de Duitse toneelschrijver Bertolt Brecht: het muzikale theaterstuk Life of Galileo over het ­leven van de Italiaanse wetenschapper die in conflict kwam met de katholieke kerk. Het liep anders. De Koude Oorlog scheurde het productieteam van regiseur Bertolt Brecht, componist Hanns Eisler en de Britse steracteur Charles Laughton uit elkaar en Life of Galileo moest het uiteindelijk op Broadway doen zonder de geestelijk vader, die ­gebrandmerkt als 'communist' de ­Verenigde Staten had moeten ontvluchten.


Brechts droom ooit te kunnen schitteren op Broadway was uiteengespat. Hij zal zich hebben gevoeld als de hoofdpersoon uit zijn stuk: geniaal maar onbegrepen, beschimpt en verbannen.


Hoe het muziektheaterstuk precies had geklonken, bij de première in Los Angeles in 1947, bleef ruim vijftig jaar onbekend. Tot de afgelopen jaren her en der opnamen van repetities en een eerste uitvoering werden ontdekt, op bijvoorbeeld een pakket loodzware schellakplaten. Het Duitse platenlabel voor historische opnamen Bear Family brengt nu delen van Life of Galileo en ander werk van Brecht en Laughton naar de huiskamers, als fascinerend stuk musicalgeschiedenis dat door de omstandigheden van destijds tevens dienst doet als politiek tijdsdocument.


Bertolt Brecht was in de jaren vlak voor de Tweede Wereldoorlog verworden tot een artistieke zwerver. Nog voor hij als 'entartet' zou worden bestempeld, was Brecht in 1933 Duitsland ontvlucht, de dag na de brand in de Reichstag. Hij verkaste naar Dene­marken, daarna naar Zweden en Finland, om in 1941 op de boot naar de ­Verenigde Staten te stappen.


In Hollywood, zo dacht de schrijver, zou hij met open armen worden onthaald en zou hij aan de slag kunnen als scenarioschrijver voor toneel en ­cinema. Dat viel tegen. Hollywood zat helemaal niet te wachten op links georiënteerde en maatschappelijk betrokken scenario's en toneelstukken. Brecht verzonk in mismoedigheid. Amerika wilde slechts 'plat vermaak', somberde de schrijver.


Een lichtpuntje in het werkzame Amerikaanse leven van Brecht was zijn ontmoeting met de Britse topacteur Charles Laughton, bekend van filmhits als Mutiny on the Bounty (Frank Lloyd, 1935) en Jamaica Inn (Alfred Hitchcock, 1939).


Brecht en zijn componist Hanns ­Eisler, met wie hij samen uit Duitsland was gevlucht, liepen tegen het nogal gezette lijf van Laughton aan bij een etentje in Hollywood - waar anders. Brecht complimenteerde de acteur met zijn hoofdrol in de film The Private Life of Henry VIII en vooral de scène waarin de Engelse koning op ranzige wijze een kip verscheurt. Dat compliment trof Laughton - in die schransscène had hij kenelijk zijn ziel gelegd - en Brecht en Laughton raakten ­bevriend.


Het drietal Brecht, Laughton en ­Eisler besloot het stuk Leben des Galilei, dat Brecht in Denemarken had ­geschreven, om te zetten tot een ­Engelstalig Broadwaystuk: Life of ­Galileo, met Laughton in de rol van de wetenschapper. In het stuk zou Brecht zijn kritiek op de kerkelijke autori­teiten kwijt kunnen en zou hij tevens een waarschuwende vinger op kunnen steken naar de macht van de wetenschap. De atoombom op Hiroshima was net gevallen en Brecht scherpte de teksten van zijn stuk aan. Pas op, was zijn stelling: de wetenschap kan zowel de waarheid vinden als de wereld vernietigen. Life of Galileo moest, kortom, een klassiek Brechtiaans meesterstuk worden, met zware inhoud gekoppeld aan vrolijk cabaret.


Het stuk ging in 1947 in première in Los Angeles en was een knallend succes. In de zaal zaten grootheden als Charles Chaplin, Ingrid Bergman, ­Anthony Quinn en Gene Kelly. Zij zagen Laughton als een smalende Galileo en hoorden hoge kinderstemmen in ­canon gezongen liederen vertolken als When Galileo was in Rome en On April's Fool's day, sixteen thirty two. Een van de hoogtepunten van de musical, zo kunnen we nu zelf constateren bij een nauwelijks krakende opname van de première, moet het lied When the Almighty made the Universe zijn geweest, gezongen door een zogenaamde straat­zanger.


Het is een snerend cabaretlied dat de religieuze waandenkbeelden op de hak neemt, begeleid door pompeuze piano, gespeeld door componist Eisler zelf. Vorm en inhoud van het lied doen sterk denken aan het latere werk van Monty Python, bijvoorbeeld het liedje Always Look on the Bright Side of Life uit The Life of Brian (Terry Jones, 1979). Alleen al voor dit soort onverwachte associaties zou je deze cd-box willen aanschaffen. En natuurlijk voor de fraaie muziek van Eisler, die door niemand minder dan Igor Stravinsky op een voetstuk werd getilt. 'Ik wil je graag vertellen hoezeer ik heb genoten van je muziek bij het stuk over ­Galileo, dat ik al twee keer heb gezien', schreef Stravinsky in een brief aan ­Eisler. 'Ik waardeer je ambachtelijkheid, en de hoge kwaliteit van je muziek.'


Ontroerend is een ruim drie kwartier durende opname, onlangs ontdekt op acht als postpakket verpakte platen, van de stem van Charles Laughton. Hij spreek Brecht, die door communistenjager McCarthy inmiddels het land is uitgejaagd, toe over de vorderingen bij de eerste uitvoeringen van Life of Galileo op Broadway. 'Lieve Brecht. Volgens mij hebben we een enorme smash-hit in handen', vertelt Laughton. 'De afgelopen nacht was de reactie van het publiek overweldigend. Ze lachten om alles. Je zou niet geloven dat er zo scherp zou worden gereageerd op een stuk van jou, hier in New York.'


De woorden van Laughton moeten Brecht, in ballingschap in Oost-­Berlijn, tot tranen hebben geroerd. Het stuk werd inderdaad een Broadway-hit, maar Brecht zou er niet van kunnen genieten.


In communistisch Oost-Europa radicaliseerden zijn politieke denkbeelden en raakte hij verbitterd als culturele vluchteling. Hoe wrang klinken in dat licht de bemoedigende woorden van Laughton aan Brecht. 'Weet je nog, die scène die je schreef waarin Galileo zegt dat hij geen vluchteling wil zijn? Die doet het fantástisch.'


De cd-box Dear Brecht (twee cd's met 114 pagina's tellend boekwerk), is verschenen bij ­Bear Family. Distributie Bertus.

FRAGMENT UIT WHEN THE ALMIGHTY MADE THE UNIVERSE

WHEN THE ALMIGHTY MADE THE UNIVERSE

HE MADE THE EARTH AND NEXT HE MADE THE SUN

THEN ROUND THE EARTH HE BADE THE SUN TO TURN.

THAT'S IN THE BIBLE, GENESIS BOOK ONE

AND SINCE THAT TIME ALL BEINGS HERE BELOW

WERE IN OBEDIENT CIRCLES MEANT TO GO.

AROUND THE POPE THE CARDINALS,

AROUND THE CARDINALS THE BISHOPS,

AROUND THE BISHOPS THE SECRETARIES,

AROUND THE SECRETARIES THE ALDERMEN,

AROUND THE ALDERMEN THE CRAFTSMEN,

AROUND THE CRAFTSMEN THE SERVANTS,

AROUND THE SERVANTS THE DOGS,

THE CHICKENS, AND THE BEGGARS.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden