Brazilië in gevecht met het zika-virus

Brazilië vecht tegen een ongekende uitbraak van het zika-virus. Duizenden pasgeboren baby's raken erdoor verstandelijk gehandicapt. De boosdoener is een mug, die op weg is naar Europa.

Erica Silmara (28), voorzitter van de antimuggencampagne in Olinda, praat met jongeren in een sloppenwijk. 'Een mug heeft weinig water nodig om zich voort te planten.' Beeld Rafael Fabres
Erica Silmara (28), voorzitter van de antimuggencampagne in Olinda, praat met jongeren in een sloppenwijk. 'Een mug heeft weinig water nodig om zich voort te planten.'Beeld Rafael Fabres

Germana Soares zit met haar baby op schoot te wachten op haar consult in het AACD, een ziekenhuis voor gehandicapte kinderen in de Braziliaanse stad Recife. Het hoofdje van de twee maanden oude Guilherme is klein. Te klein, zo bleek al tijdens de zwangerschap. 'Na de geboorte hoopte ik dat hij normaal was', vertelt Soares. 'Maar hij blijkt toch microcefalie te hebben.'

'Hij is mijn eerste kind, ik heb zo naar hem verlangd', aldus de 24-jarige vrouw. Ze legt het jongetje aan de borst en gaat dan verder. 'De kans is groot dat hij achterlijk blijkt. Of dat hij nooit zal lopen of praten.' Ze heeft nog niet al haar familie en vrienden over de aandoening verteld. 'Ik ben zo bang dat ze hem niet accepteren', zegt ze met een snik. 'Misschien zal hij nooit vrienden hebben.'

Guilherme is een van de 3.900 Braziliaanse baby's die sinds eind oktober vorig jaar met een schedelomvang van minder dan 33 centimeter zijn geboren. Deelstaat Pernambuco, waarvan Recife de hoofdstad is, vormt met 1.306 meldingen het epicentrum van het probleem.

Onderzoek moet uitsluitsel geven, maar waarschijnlijk hebben de meeste van de baby's microcefalie, een aandoening van het centrale zenuwstelsel waarbij de hersenen zich niet goed ontwikkelen als gevolg van een te klein schedel. Normaal gesproken zijn er jaarlijks slechts 150 gevallen van microcefalie in Brazilië.

De Braziliaanse autoriteiten denken dat de uitbraak is veroorzaakt door het zika-virus, een ziekte die wordt verspreid door Aedes aegypti-muggen en al in 21 deelstaten is opgedoken. De paniek is groot in het Zuid-Amerikaanse land, en ook internationaal is de noodklok geluid. Het Amerikaanse Volksgezondheidsinstituut CDC raadt zwangere vrouwen af om Brazilië of een van de andere zeventien getroffen Latijns-Amerikaanse te bezoeken.

undefined

Solange Ferreira wast haar zoontje Jose Wesley. Beeld ap
Solange Ferreira wast haar zoontje Jose Wesley.Beeld ap

Wat is het zika-virus?

Mensen kunnen besmet raken met het zika-virus als ze gestoken worden door een geïnfecteerde mug van het Aedes geslacht. De ziekte zelf is vrij onschuldig: mensen krijgen koorts, gewrichtspijn en uitslag maar de klachten zijn veel milder dan bij dengue (knokkelkoorts). Alles wijst er echter op dat de foetus van zwangere vrouwen aangetast kan raken en de baby microcefalie kan krijgen. Dat is een aandoening van het centrale zenuwstelsel waarbij de hersenen zich niet goed ontwikkelen als gevolg van een te kleine schedel. Het kind kan hierdoor verstandelijk gehandicapt raken. Er is geen vaccin om infectie te voorkomen en er zijn geen medicijnen om de ziekte te genezen.

Rode vlekken

Ook Soares had zika toen ze twaalf weken zwanger was. 'Ik zat onder de rode vlekken', vertelt ze. 'Het jeukte zo erg dat ik me met een mes moest krabben.' Soares dacht dat ze dengue (knokkelkoorts) had, een veelvoorkomende ziekte in Brazilië, overgebracht door dezelfde mug die zika verspreidt. 'In die tijd had niemand het nog over zika', aldus Soares. 'Ik maakte me nergens zorgen over.'

Kinderneuroloog Vanessa van der Linden, werkzaam in het Barão da Lucena ziekenhuis in Recife, was de eerste die doorhad dat er iets niet in de haak was. 'Normaal gesproken had ik eens in de drie maanden een geval van microcefalie', vertelt ze. 'In september had ik er plotseling vijf in een week.' De hersenfoto's zagen er bovendien anders uit dan gebruikelijk. 'De baby's hebben verkalkingen in de hersenen, dat is zeer zeldzaam bij de genetische variant van microcefalie.'

Al haar patiënten bleken tijdens hun zwangerschap rode vlekken en koorts te hebben gehad, kenmerken van zowel dengue als zika. 'Ik vermoedde dat er een link was tussen zika en microcefalie en schakelde het ministerie van Gezondheidszorg in.'

10 Nederlanders besmet geraakt met zika-virus

Lees hier het nieuwsbericht.

Pionierswerk

De patiëntjes worden sindsdien doorgestuurd naar een infectioloog. 'Het is pionierswerk', zegt Angela Rocha, kinder-infectioloog in het Universitair Ziekenhuis Oswaldo Cruz in Recife. 'Er zijn nergens statistieken bijgehouden van zika-gevallen, iedereen dacht dat het een onschuldig virus was', aldus de arts. 'De band tussen het virus en microcefalie is nog niet onomstotelijk bewezen, maar al ons onderzoek wijst hard in die richting.'

Rocha buigt zich daarom ook over de vraag waarom zika in Afrika en Azië, waar het virus al langer rondwaart, niet tot uitbraken van microcefalie heeft geleid. 'Aangezien zika al lang bestaat in bepaalde gebieden, hebben veel vrouwen de ziekte al eens gehad voordat ze zwanger worden', legt ze uit. 'Dat maakt hen immuun.'

Bovendien blijken de cijfers niet altijd betrouwbaar. 'Frans Polynesië had een uitbraak van zika en er leek aanvankelijk geen toename van microcefalie', aldus de kinderarts. 'Nu de problemen in Brazilië spelen, zijn ze opnieuw gaan kijken en blijken er zeker zeventien abortussen te zijn gepleegd wegens microcefalie.' In Brazilië is het plegen van abortus vanwege microcefalie verboden.

Aedes aegypti-mug. Beeld epa
Aedes aegypti-mug.Beeld epa

Veel van de ouders worstelen met de situatie. 'Alice was niet gepland', bekent João Batista (54), die met zijn pasgeboren dochter Alice op de arm heen en weer loopt voor de deur van het AACD-ziekenhuis. 'Het is een nakomertje, we hebben al een dochter van 13.' Het lijfje van het meisje is verkrampt, het veel te kleine hoofdje ligt strak achterover in haar nek. 'Op deze manier worden we gestraft', zegt hij verbitterd.

Ondanks zijn boosheid strijkt hij zijn baby liefdevol over haar hoofdje. 'Stil maar kleintje', zegt hij als ze huilt, en kust haar zacht in haar hals. 'Kijk dan, ze heeft zo veel pijn', zegt hij met een wanhopige blik op het gespannen lichaampje. 'Ik weet niet wat we moeten beginnen. De verzorging gaat veel tijd en geld kosten. Het komt nooit meer goed met haar.'

Ook Luciana Albuquerque, bij het ministerie van Volksgezondheid van Pernambuco verantwoordelijk voor de huidige crisis, beseft dat deze uitbraak grote consequenties zal hebben. 'We kunnen ons niet eens voorstellen hoeveel nieuwe kosten dit met zich mee gaat brengen', zegt ze. 'Veel van die kinderen zullen een leven lang begeleiding nodig hebben.'

Met larvendodend poeder gaan de soldaten de wijken in. Beeld Rafael Fabres
Met larvendodend poeder gaan de soldaten de wijken in.Beeld Rafael Fabres

Muggenjacht

Maar dat is van later zorg, nu focust de regering op het controleren van de muggenpopulatie. Sinds een paar jaar zijn er experimenten in Brazilië om via genetisch gemodificeerde muggen de Aedes aegypti te lijf te gaan. Maar de techniek wordt nog niet op grote schaal toegepast en Albuquerque is daar ook geen voorstander van. 'Al die nieuwe technieken zijn mooi, maar we moeten eerst de basismaatregelen fatsoenlijk toepassen.'

Want het onderliggende probleem is de gebrekkige waterinfrastructuur in Brazilië, met name in de arme noord-oostelijke deelstaten als Pernambuco. Veel huizen hebben geen stromend water, mensen zijn aangewezen op watertonnen en emmers. 'De deelstaat moet de infrastructuur verbeteren', geeft Albuquerque toe. 'Maar de bevolking moet ook zorgen dat ze het water goed afdekken.'

De regering heeft daarom de bestaande anti-denguecampagnes geïntensiveerd, en daar de ziekten zika en chikungunya aan toegevoegd. Overal in de stad hangen posters, op bussen prijken foto's van agressief ogende muggen. 'Samen verslaan we de Aedes eegypti', staat erboven. De federale regering heeft militairen naar de risicogebieden gestuurd, die moeten medewerkers van de gemeenten helpen bij het uitroeien van muggenlarven.

null Beeld Rafael Fabres
Beeld Rafael Fabres

Slechts gewapend met het larvendodend poeder pyriproxyfen, gaan de piepjonge soldaten de wijken in. 'Het gaat om stilstaand en schoon water', zegt Erica Silmara (28), supervisor van de antimuggencampagne in Olinda, een kleine stad pal naast Recife. Ze legt de militairen uit hoe ze te werk moeten gaan. 'In plantenbakken, onder dekzeilen, je moet overal kijken. Als je een plasje water ziet, gooi je er een lepeltje poeder in.'

Silmara loopt vastberaden voorop en bonst op de deuren. Vooral in de sloppenwijken valt nog veel te verbeteren. Overal liggen bergen afval. 'Een laagje regenwater in een lege flessendop is al genoeg voor een mug om zich te vermenigvuldigen', aldus de muggenbestrijdster tegen een groepje jongeren. Ze kijken haar schaapachtig aan.

Een hond springt agressief tegen een hek, de soldaten haasten zich geschrokken het steegje uit. Silmara richt zich tot Edith Barreto (43), de bewoonster van het huis. 'U moet de drinkbak van uw honden iedere dag schoonmaken', beveelt ze. Barreto knikt gedwee en wijst dan op een open regenton op het dak van haar buren. 'Mijn man en ik hebben allebei chikungunya gehad', moppert ze. 'Maar de buren interesseert het niet.'

Het is een herkenbaar probleem voor Silmara. 'De anti-denguecampagne bestaat al achttien jaar, maar ons advies gaat het ene oor in en het andere uit.' Pas de laatste maanden ziet ze een kentering. 'De paniek rondom microcefalie heeft een positief effect. Plotseling zijn mensen ontzettend bezorgd, ze stellen vragen en volgen onze raad op.' Ze wenkt de soldaten door te lopen naar het volgende huis. 'Maar het is triest dat daar een ramp als deze voor nodig was.'

De anti-zika bus Beeld Rafael Fabres
De anti-zika busBeeld Rafael Fabres
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden