postuum

Braziliaanse sambazangeres Elza Soares (1930-2022) had de ‘stem van het millennium’

Elza Soares, een van de grootste en geliefdste zangers van Brazilië, is donderdag overleden. De samba-artiest was 91. Haar omvangrijke carrière omspande ruim zes decennia. Twee dagen voor haar dood bracht ze nog een album uit met hoogtepunten uit haar werk.

Joost de Vries
De Braziliaanse sambazangeres Elza Soares tijdens het carnaval van Rio de Janeiro in februari 2020. Ze overleed donderdag op 91-jarige leeftijd.  Beeld AFP
De Braziliaanse sambazangeres Elza Soares tijdens het carnaval van Rio de Janeiro in februari 2020. Ze overleed donderdag op 91-jarige leeftijd.Beeld AFP

Elza Gomes da Conceição werd geboren in 1930 in een sloppenwijk in Rio de Janeiro. Haar vader was fabrieksarbeider en gitarist, haar moeder werkte als wasvrouw. Soares’ stem bracht haar wereldwijde roem. Die trekkende, donkere, raspende stem, ‘geïnspireerd door het geluid van een bidsprinkhaan’, zoals de Braziliaanse krant Folha de São Paulo schreef. Luisteraars van de BBC riepen haar in 1999 uit tot ‘stem van het millennium’. Ze bracht 36 albums uit. Ze was een voorvechter van vrouwenrechten en een fel strijder tegen racisme, thema’s die terugkwamen in haar muziek.

‘Ze was een overlever’, schrijft de krant Folha. Het is een understatement. Het donkere meisje uit de favela doorstond honger, een auto-ongeluk waarin haar moeder omkwam, de dood van meerdere kinderen, een militaire dictatuur en huiselijk geweld. Toen ze begin twintig was, was ze al weduwe en moeder van vijf kinderen.

Op haar 12de dwong haar vader haar te trouwen met Antônio Soares, de man wiens achternaam ze haar leven lang zou dragen. Op haar 13de kreeg ze haar eerste zoon. Op haar 15de was ze al twee kinderen verloren aan honger. Toen ze 21 was, stierf haar man aan tuberculose en bleef zij als weduwe achter met vier jongens en een meisje.

Twee jaar later nam ze deel aan een radioprogramma waar haar stem voor het eerst werd uitgezonden. De presentator vroeg haar: ‘Van welke planeet kom jij?’ Daarop antwoordde ze: ‘Van dezelfde planeet als u. Van de planeet honger.’ Planeta Fome zou de titel worden van haar laatste album, dat in 2019 verscheen. Haar eerste van drie dozijnen albums verscheen in 1960. In die eerste jaren verdiende ze bij met filmrolletjes in Braziliaanse comedyfilms.

Op haar 32ste kreeg ze een relatie met de voetballer Garrincha, die toen op de piek van zijn roem was. In 1958 en 1962 won de spits zij aan zij met Pelé twee WK’s. Garrincha verliet na die tweede titel zijn gezin voor Soares, die daarvoor werd verguisd als ‘relatieverbreker’. Vier jaar later trouwden ze.

In 1970 werd tijdens de militaire dictatuur hun huis beschoten en vluchtte het stel naar Italië. De tumultueuze relatie met de aan alcohol verslaafde en gewelddadige Garrincha strandde na zeventien jaar, toen zij hem na de zoveelste klap verliet. Bij het auto-ongeluk dat eind jaren zestig Soares’ moeder doodde, zat hij achter het stuur. In 1983 overleed de oud-wereldkampioen aan leverfalen, 39 jaar later stierf zij op dezelfde datum.

In de jaren zestig maakte ze naam als ‘koningin van de samba’. Tussen 1960 en 1970 verschenen vijftien albums, negen hadden het woord samba in de titel. In de halve eeuw die zou volgen, verkende ze talloze muziekstijlen, al bleef ze haar leven lang Braziliës grootste sambazanger. Haar stem bracht haar roem tot ver buiten het land.

De Britse krant The Guardian memoreert hoe koningin Elizabeth (een generatiegenoot, inmiddels 95) zou hebben meegetikt met het ritme tijdens een bezoek aan een concert van Soares in 1968. De Britse ambassade in Brazilië twitterde donderdag: ‘Het was een ontmoeting van koninginnen.’

In de jaren tachtig bracht ze slechts twee cd’s uit en verklaarde bereid te zijn te stoppen met zingen. Ze verloor, ook al in een auto-ongeluk, een vierde zoon, Garrinchinha (‘Kleine Garrincha’). De zanger Caetano Veloso trok haar terug de muziek in met een rapnummer waarvan hij het zanggedeelte voor haar had geschreven.

‘Ik begreep dat haar aankondiging dat ze haar carrière wilde beëindigen een roep om hulp was’, schrijft Veloso op Instagram. ‘Ze was een ongekende concentratie van energie en talent. Ik was al fan van haar stem en muzikaliteit toen ik nog op school zat.’

In 2016 trad ze nog op tijdens de openingsceremonie van de Olympische Spelen in Rio de Janeiro. Soares zong door tot in de laatste jaren van haar leven.

‘Ze leefde een groots, intens leven. Ze roerde de wereld met haar stem, haar kracht en vastberadenheid’, schrijft haar familie in een verklaring. ‘De geliefde en eeuwige Elza is gaan rusten, maar ze leeft voort in de muziekgeschiedenis, in ons hart en in die van duizenden fans wereldwijd. Precies zoals Elza Soares het wilde, zong ze tot het eind.’ Ze stierf een natuurlijke dood in haar huis in Rio de Janeiro.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden