ANALYSE

Braziliaanse president Rousseff wankelt

Zondag gaan Brazilianen in heel het land de straat op om te protesteren tegen president Rousseff. Kan de oud-guerrillastrijdster zichzelf nog redden?

president Dilma Rousseff tijdens een bijeenkomst in het Nationaal Stadion Brasilia.Beeld ap

Brazilië verkeert in een diepe politieke crisis en president Dilma Rousseff heeft grote moeite zich staande te houden. Coalitiegenoten zijn aan het muiten geslagen, de bevolking mort en de oppositie stuurt aan op een afzettingsprocedure. Tweederde van de Brazilianen vindt dat Rousseff moet worden afgezet, zondag vinden in het hele land anti-regeringsprotesten plaats.

'Weg met Dilma, weg met PT!', was de kreet die vorige week al door Brazilië echode. Tijdens een programma in de zendtijd voor politieke partijen van Rousseffs Arbeiderspartij (PT), hingen Brazilianen uit hun ramen, riepen anti-regeringsleuzen en sloegen daarbij luidruchtig met pollepels op potten en pannen. Het is een gangbare manier voor middenklassers en welgestelden in Latijns-Amerika om hun onvrede te uiten met de regering.

Economische problemen

Maar de frustratie met het beleid van de sociaal-democratische Rousseff heeft zich nu ook uitgebreid naar de lagere klassen. Uit een recente opiniepeiling blijkt dat nog maar 8 procent van de bevolking de president steunt. Dat is het slechtste resultaat sinds het einde van de dictatuur dertig jaar geleden.

Eind vorig jaar zag het er nog redelijk goed uit voor de voormalige guerrillastrijdster. Na een agressieve verkiezingscampagne behaalde ze een nipte overwinning op haar rechtsliberale tegenstander Aécio Neves en in januari begon ze aan haar tweede termijn. Sindsdien is het snel bergafwaarts gegaan met haar populariteit.

Brazilië kampt met grote economische problemen. De regering moet de uitgaven drastisch verminderen, de werkloosheid groeit en de inflatie stijgt. Ook de economische problemen in China, Brazilië's belangrijkste handelspartner, eisen hun tol. De waarde van de reaal is het afgelopen jaar met 35 procent gedaald ten opzichte van de dollar, en de economie krimpt dit jaar naar verwachting met 1,6 procent.

Een vrouw in São Paulo slaat tijdens een tv-uitzending van Rousseffs Arbeiderspartij deksels op elkaar. Op deze wijze uitten Brazilianen vorige week massaal hun onvrede met de regering.Beeld Paulo Whitaker / Reuters

Orde op zaken

In de hoop investeerders te vriend te houden, stelde Rousseff een neo- liberale minister van Financiën aan om orde op zaken te stellen. Zijn voorgestelde maatregelenpakket raakt de armere lagen van de bevolking hard, en leidt tot woeste reacties van vakbonden, de traditionele bondgenoten van de PT. Rousseffs eigen electoraat keert zich nu tegen haar.

'De kiezers voelen zich bekocht', zegt Ricardo Ismael, politicoloog aan de Katholieke Universiteit van Rio de Janeiro. 'Rousseff beloofde tijdens haar campagne dat de armen er niet op achteruit zouden gaan. Dat terwijl ze wist dat harde maatregelen onvermijdelijk waren.'

Volgens Ismael is Rousseff de bevolking een excuus verschuldigd. 'Ze zou moeten toegeven dat ze tijdens de campagne fout zat. Dan zou ze iets van haar geloofwaardigheid terug kunnen winnen', aldus de politicoloog. 'In plaats daarvan heeft ze een arrogante houding, en verwacht ze dat de bevolking de impopulaire maatregelen zonder morren slikt.'

(tekst loopt door onder de foto)

Een man in São Paulo slaat tijdens een tv-uitzending van Rousseffs Arbeiderspartij mep een houten lepel op een koekenpan. Op deze wijze uitten Brazilianen vorige week massaal hun onvrede met de regering.Beeld Foto Paulo Whitaker / Reuters

Corruptieschandaal

De economische situatie is niet het enige zwaard boven Rousseffs hoofd. Verschillende partij- en coalitiegenoten van de president zijn betrokken bij het Petrolão, het grootste corruptieschandaal dat ooit aan het licht kwam in Brazilië. Het management van semi-staatsoliebedrijf Petrobras nam voor miljarden steekpenningen aan van bouwbedrijven en speelde een deel van de buit door aan politici die er hun campagnes mee financierden.

Hoewel er nog geen bewijzen zijn dat Rousseff of haar voorganger Lula da Silva direct betrokken is bij het schandaal, zijn de meeste Brazilianen ervan overtuigd dat de twee op zijn minst op de hoogte waren van de corrupte praktijken.

Tot overmaat van ramp heeft Rousseff alle controle over het Congres verloren. De Kamerleden van twee coalitiepartijen zegden openlijk de steun voor de ernstig verzwakte president op. En Tweede Kamervoorzitter Eduardo Cunha van coalitiepartij PMDB doet er alles aan om de regeringsplannen te dwarsbomen. Met zijn zogenoemde 'bomvoorstellen' probeert hij de bezuinigingspogingen van de regering teniet te doen, en de overheidsuitgaven juist te verhogen.

Rousseff doet nu verwoede pogingen in elk geval de Senaat aan haar kant te krijgen zodat de plannen van Cunha daar stranden. Het gekonkel komt de regeerbaarheid van het land niet ten goede. 'Het landsbelang is volledig uit het oog verloren', zegt politicoloog Ismael.

(tekst loopt door onder de foto)

Een vrouw in São Paulo slaat tijdens een tv-uitzending van Rousseffs Arbeiderspartij deksels op elkaar. Op deze wijze uitten Brazilianen vorige week massaal hun onvrede met de regering.Beeld Paulo Whitaker / Reuters

Illegaal verkregen fondsen

Rousseffs vijanden azen intussen op een kans haar af te zetten. Het electorale gerechtshof onderzoekt of de verkiezingscampagne van Rousseff en haar vicepresident Michel Temer is gefinancierd met illegaal verkregen fondsen. Een tweede onderzoek moet uitwijzen of Rousseff heeft gesjoemeld met de begroting vorig jaar.

Als de president in een van beide zaken schuldig wordt bevonden, is dat een legitieme reden om een afzettingsprocedure te starten. Cunha en de oppositie staan al te popelen in de Kamer. Ook de meerderheid van de bevolking wil bloed zien en zal een vertrek van Rousseff toejuichen. Het valt overigens te betwijfelen of dat de problemen in het land zal oplossen, nu al schrikt de politieke instabiliteit investeerders af.

'Democratisch gekozen'

Zelf peinst de president niet over aftreden. 'Ik ben democratisch gekozen', zei ze woensdag in een interview met televisiezender SBT. 'We moeten leren dat een democratie respect voor de instituties vereist', aldus de president waarna ze refereerde aan de 'intolerante elite'. Dat honderdduizenden mensen protesteren tegen haar regering ziet ze als 'een normale zaak in een democratie'.

Politicoloog Ismael ziet nog drie andere mogelijke scenario's. 'Misschien krijgt Rousseff de economie weer aan het rollen en herwint ze vertrouwen', zegt hij. 'Als dat niet lukt verwacht ik dat ze binnen haar eigen partij onder druk wordt gezet om vrijwillig op te stappen. Maar het ergste en waarschijnlijkste scenario is dat er niets gebeurt. Dan blijft het land politiek verlamd tot er in 2018 nieuwe verkiezingen zijn.'

Dilma Rousseff, president Brazilië.Beeld AFP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden