Bram Bakker: 'Zijn er nu ook 'Prozac killings' in Nederland?'

Moeten daders die onder invloed van antidepressiva misdaden plegen, ontoerekeningsvatbaar worden verklaard? Welke rechter durft, vraagt psychiater Bram Bakker zich af.

Bloemen op de plek in het Groningse Baflo waar de politieman vorig jaar om het leven kwam. Beeld anp

Vorige week diende er een rechtszaak waarin een advocaat claimde dat zijn cliënt twee mensen vermoord zou hebben door het gebruik van een antidepressivum. Het ging om de zaak waarin een man vorig jaar in Baflo eerst zijn vriendin ombracht en vervolgens een politieagent. Hij zou dit hebben gedaan onder invloed van Seroxat. In Amerika waren er vele jaren geleden al diverse rechtszaken in dit genre. Daar bedacht men er de veelzeggende kreet 'Prozac killings' voor.

In Nederland gaat het vooral om Seroxat, inmiddels meestal verkocht als paroxetine. Seroxat zit in dezelfde familie als Prozac: de selectieve serotonineheropnameremmers ofwel SSRI's. Daar zijn er een heleboel van, en Seroxat wordt bij ons het meest voorgeschreven. Het middel kwam al eerder in opspraak vanwege gewelddadig gedrag door een gebruiker.

De meest geruchtmakende zaak betreft de zogenaamde bijlmoorden in Badhoevedorp, waar een verwarde oudere dame haar man en dochter de schedel insloeg alvorens een (mislukte) zelfmoordpoging te ondernemen. De vrouw was vlak daarvoor begonnen met een hoge dosis Seroxat. De rechtbank ging een eind mee in de mogelijkheid dat het antidepressivum een belangrijke rol had gespeeld, want de vrouw werd sterk verminderd toerekeningsvatbaar verklaard en kreeg daarom ook een lagere straf dan geëist.

De vraag is wel waarom men niet durfde te besluiten tot 'geheel ontoerekeningsvatbaar'. Elzelien K. ontkent niet dat ze deze gruweldaden heeft begaan, maar moet ze zeven jaar gevangenisstraf krijgen als ze de moorden niet had gepleegd zonder de inname van die Seroxat?

Potentiële moordenaar
Alle SSRI's hebben agressief gedrag als een mogelijke bijwerking, dat is op de bijsluiterteksten te lezen. Hoe vaak dit voorkomt en hoe agressief het gedrag kan worden weten we niet precies. Maar we moeten ons realiseren dat bij honderdduizenden mensen die deze middelen gebruiken een heel laag percentage toch al honderden mensen oplevert die agressief worden. En als tien procent daarvan in een potentiële moordenaar (of zelfmoordenaar) verandert hebben we het nog altijd over tientallen. De hoogleraar Anton Loonen, een erkende deskundige op dit terrein, waarschuwde al dat er vermoedelijk meerdere moorden per jaar aan het gebruik van dit soort geneesmiddelen kan worden toegeschreven.

Het grote probleem is dat onmogelijk te bewijzen is dat zo'n middel het ongelukkige verschil heeft gemaakt tussen zelfbeheersing en moorddadig gedrag. De gebruikers zaten ook niet zonder reden aan de antidepressiva, er was dus al iets aan de hand. En op het moment dat er geweld aan te pas kwam was er vaak sprake van zeer hoog opgelopen emoties en/of gebruik van drank.

Want dat wordt ook nog vaak vergeten: in combinatie met alcohol zijn antidepressiva nog veel riskanter, zeker in de beginfase van het gebruik. Men wil nu onderzoek gaan doen om meer duidelijkheid te verkrijgen. Dat is een mooi streven, maar voor de praktijk zal het niet zo heel veel opleveren: de situatie waarin het escaleerde is niet na te spelen of in een laboratoriumopstelling te testen. En voorspelbaar is het al helemaal niet. Geen arts schrijft een antidepressivum voor aan een patiënt met sterk verhoogd agressierisico.

Dat rechters terughoudend zijn om iemand volledig ontoerekeningsvatbaar voor een delict te verklaren vanwege gebruik van een antidepressivum is begrijpelijk. Dat zou tot precedentwerking leiden. Mensen zouden dan weloverwogen aan de antidepressiva kunnen gaan om verzachtende omstandigheden te hebben op het moment dat ze onverhoopt worden aangehouden vanwege een zorgvuldig geplande moord. Dat wil natuurlijk niemand, maar tegelijkertijd is het strijdig met het rechtsgevoel om mensen die zonder dit soort medicijnen nooit tot een gruwelijke daad waren gekomen, jaren in de gevangenis te zetten. Welke rechter durft? In Amerika gebeurde het wel, daar werden medicijnfabrikanten zelfs veroordeeld tot het betalen van schadevergoedingen aan nabestaanden.

Bram Bakker is psychiater.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.