Brabants lustoord staat droog

Het Brabantse grenspark De Zoom is zo verdroogd, dat de vele vogels wegblijven. Alleen het stoppen van de waterwinning zal helpen, zeggen experts....

Vanuit de serre van haar landgoed heeft mevrouw Cogels een weids panorama. Zo zag ze het Groote Meer (50 hectare) in de loop der jaren verdwijnen. Na 1975 ging het hard. Steeds minder water, vogels en oevervegetatie. Het geluid van de duizenden vogels verstomde. Opgezette geoorde futen, dodaarsen, bergeenden, zomer- en wintertalingen, meerkoeten, pijlstaarten, Noorse sterns, brilduikers, wulpen en groenpootruiters staan als stille getuigen in de vitrinekasten van haar woning in het vroegere vogellustoord.

Nergens in Nederland is de verdroging zo goed te zien als in het uiterste puntje van West-Brabant, tegen de Belgische grens. Twee meren, het Groote en het Kleine Meer in het grenspark De Zoom/Kalmthoutse Heide, staan droog. Dennenboompjes schieten op uit de nog glibberige bodem. ‘Zonder ingrijpen, gaat bos het hier helemaal overnemen’, verzekert Hans Hofland van Natuurmonumenten.

Het provinciebestuur en de Brabantse politiek bekommerden zich jarenlang nauwelijks om deze teloorgang. ‘Vreemd’, zegt Nora Grottendieck, die bij het Kleine Meer een lapje grond heeft. ‘In 1982 besloten Vlaanderen en Noord-Brabant het grenspark De Zoom/ Kalmthoutse Heide op te richten met het idee de natuur en de meren te beschermen. Dat staat in de ministeriële beschikking.’

In heel Brabant sloeg sindsdien de verdroging toe. Hete zomers met veel verdamping, onttrekking van grondwater voor drinkwater, beregening van akkers en drainage van boerengrond en de naaldbossen zogen water op. In 2000 had de verdroging met 40 procent verminderd moeten zijn, maar de reductie bleef steken op 3 procent.

Door schrik bevangen, heeft een flinke Task Force Commissie veertig natte natuurparels op de kaart van Brabant gezet. Ook het Groote Meer en het daarmee verbonden Kleine Meer zijn in die plannen weer tot de nok toe gevuld met water. Het klimaat verandert. Er komen meer hete dagen en wat is beter dan om uitgestrekte lappen waterrijke natuur achter de hand te hebben voor droge tijden?

Wil het water weer schitteren in dit grenspark, dan zal drinkwaterbedrijf Evides moeten stoppen met waterwinning, is de krachtigste optie van de provincie. Maar Evides, dat een eeuwigdurende vergunning heeft, is van plan de huid duur te verkopen. ‘Als de provincie ons dwingt te stoppen, zullen we compensatie eisen. Dan moeten we elders aan de slag, waterwinputten bouwen. Dat kost geld’, zegt Henk Ketelaars, manager technologie en bronnen bij Evides.

Maaswater

Maaswater
Het bedrijf laat zich niet zomaar naar de spaarbekkens van de Biesbosch sturen, die met zoet Maaswater zijn gevuld. ‘Dat is láng zo goed niet als het water uit de Brabantse Wal, dat schoon is en weinig bewerking hoeft te ondergaan’, zegt Ketelaars. Saillant detail is dat Evides in Brabant grondwater oppompt voor Zeeland, omdat daar weinig zoet water in de grond zit.

Maaswater
Een ander pikant detail is dat Evides vorig jaar 34 miljoen euro dividend uitkeerde aan zijn aandeelhouders, vooral gemeenten en de provincie Zeeland, waarvoor de inwoners van Zeeland moesten dokken. Het bedrijf Brabant Water, dat deze provincie voor 90 procent van drinkwater voorziet, keert geen winst uit aan aandeelhouders.

Maaswater
De dividendkwestie bracht Nora Grottendieck tot grote boosheid. ‘Evides heeft het Groote en het Kleine Meer leeggetrokken. Het moet vergoeden wat het vernield heeft.’

Maaswater
In beginsel heeft ook de Brabantse gedeputeerde Annemarie Moons daar wel oren naar. ‘Maar het is onwaarschijnlijk dat Evides alleen de rekening betaalt’, zegt de gedeputeerde voor milieu.

Maaswater
Moons ziet wel aangrijpingspunten om de zaken op scherp te zetten. Het grenspark is een Nederlands-Vlaamse aangelegenheid en van Vlaamse zijde is de drinkwaterwinning op de Kalmthoutse hei al gehalveerd van 20 duizend kuub per dag naar 11 duizend, dus bijna gehalveerd. ‘Wij kunnen natuurlijk niet achterblijven’, zegt ze.

Maaswater
Inmiddels is de status van het grenspark opgewaardeerd; het is onderdeel geworden van Natura 2000, het Europese netwerk van natuurgebieden. Zodoende gelden er nu ook de Europese regels van de Vogel- en Habitatrichtlijn.

Maaswater
Rond het Groote Meer broedde ooit 30 procent van de Nederlandse populatie geoorde futen. De hei, bossen en vennen herbergen veel dier- en plantensoorten en zijn daarom geschikt als leefgebied voor heikikkers, libellen en hagedissen en voor zeldzame planten als vleesetende zonnedauw, klokjesgentiaan en veenpluis.

Maaswater
Opereren onder de Europese vlag van Natura 2000 houdt ook in dat economische activiteiten zoals waterwinning en beregening voor de landbouw onwenselijk zijn, voor zover ze de natuur schaden. België is daarin veel voortvarender dan Nederland. ‘Er wordt grond gekocht die buiten de waterhuishouding van het grenspark ligt en daar worden nieuwe waterwinputten geslagen’, zegt ir. Wouter van de Kerkhove, hydrogeoloog van adviesbureau Haskoning in Mechelen, die watermodellen ontwikkelde voor het grenspark.

Preiboer

Preiboer
In Vlaanderen is het onbestaanbaar dat een preiboer in het grenspark een vergunning in wacht sleept voor een varkensstal, zoals in Woensdrecht is gebeurd. Ketelaars: ‘Die boer zit vlakbij het Groote Meer en van zijn grond spoelt veel nitraat naar het water dat naar het Groote Meer stroomt.’

Preiboer
Nederland kan van België leren hoe eeuwigdurende vergunningen zijn om te zetten in tijdelijke, zegt ecoloog dr. Geert de Blust van het Vlaams Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek. ‘In Vlaanderen is dat gebeurd. Bij die vergunningen zijn zware natuureisen opgelegd.’

Preiboer
Evides onttrekt 16 miljoen kuub water per jaar bij het grenspark (Ossendrecht en Huijbergen). Het waterbedrijf heeft getest of het infiltreren van 100 miljoen liter drinkwater helpt in de strijd tegen de verdroging van de Brabantse Wal. Het water werd in diepe leemlagen gespoten en ook aan de oppervlakte geïnfilteerd. Veel natuurherstel heeft dit niet opgeleverd.

Preiboer
‘Drie jaar geleden waren er hoge verwachtingen van infiltratie, zegt Ysbrand Graafsma, verdrogingsexpert van de provincie. De resultaten zijn teleurstellend. Door aanleg van leidingen is er technisch wel veel mogelijk tegen hoge kosten, maar de effecten blijven slechts lokaal merkbaar. ‘Het Groote Meer krijgt wel meer water, maar de omgeving blijft droog.’

Preiboer
Hans Hofland van Natuurmonumenten vindt infiltratie een tijdelijk lapmiddel. ‘Het gebied blijft dan in leven door het aan het infuus te leggen. Dat is kunstmatig, terwijl het grenspark van vierduizend hectare juist behoefte heeft aan een duurzaam watersysteem. Het water moet in alle haarvaten doordringen. De discussie gaat niet meer over het bestrijden van de effecten door infiltratie maar over het stoppen van de waterwinning daar. We moeten ophouden met die vrijblijvendheid, desnoods grond van boeren onteigenen. De provincie moet durven handelen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden