Brabanders knappen hun vuiltjes zelf wel op

Verplaatst de misdaad zich, onder druk van justitie, naar het Zuiden? Volkskundige Gerard Rooijakkers ziet iets anders. 'Georganiseerde criminaliteit is in Brabant endemisch.'

Gerard Rooijakkers in Oss: 'Wie de familie-eer geschonden heeft, krijgt geen bidprentje, zal niet worden uitgenodigd voor de koffietafel. Dat komt hard aan, onvoorstelbaar hard.' Beeld Renate Beense

Gerard Rooijakkers moet glimlachen om burgemeesters die van 'opzouten' roepen en van 'wegwezen uit mijn stad', die een hoge borst opzetten tegen illegale zaken als hennepkwekerijen en vrouwenhandel. 'Uiteindelijk moeten ze dit nooit vergeten', zegt hij: 'uiteindelijk naait de Brabander heel zelfbewust zijn eigen naad.'

Hij is historicus en volkskundige, hij promoveerde op een onderzoek naar historische volkscultuur in Noord-Brabant en hij gelooft er niks van dat de autoriteit de welig tierende drugsscene in de provincie eronder zal krijgen. Want daarvoor is de Brabander te subversief, te dwars, te eigenzinnig. 'Nee, het gaat niet lukken.'

Rooijakkers kan fraai railleren over de veronderstelde Brabantse ziel, de van oudsher contente mensch, met sch, die rooms en blij was. Het waren zogenaamd wezenskenmerken van de Brabander. De grenzen van dat geïdealiseerde Brabant werden lange tijd op bijna magische wijze bewaakt. In de jaren dertig stonden er Mariakapellen bij de overgangen van de bruggen bij Grave en Moerdijk, als mene tekel voor de vreemdeling uit het noorden, de vertegenwoordiger van de 'asfaltcultuur' - zo werd hij letterlijk genoemd: weet wel, gij vreemdeling, ge betreedt hier katholiek land.

Projecties van de anti-modernistische, katholieke elite - dát waren het. 'Al dat geouwehoer over het zogenaamde dna van de Brabander irriteert me mateloos.'

In een essay in een dik boek met bespiegelingen over de toekomst van Brabant - Het Nieuwste Brabant, luidt de titel - schrijft Rooijakkers: 'Waar is die gemoedelijke, gezagsgetrouwe, meegaande Brabander gebleven? Die heeft alleen bestaan in de hoofden van ideologische cultuurpolitici. De meeste inwoners van Noord-Brabant naaien bij wijze van beproefde overlevingsstrategie heel zelfbewust gewoon hun eigen naad.'

We onderzoeken de ondermijning van het gezag, door kleinere en grotere misdaad. We zijn terechtgekomen in Brabant. De georganiseerde criminaliteit is verschoven naar het Zuiden. Allerlei redenen mag dat hebben: op het platteland is het voor illegale bedrijfstakken gemakkelijker onder de radar te blijven dan in de Randstad. Maar volgens Rooijakkers is er nog iets aan de hand. Menig Brabander uit de onderliggende klasse doet wat hem goeddunkt. En dat doet hij al generaties lang.

Rooijakkers heeft genoten van de film New Kids Turbo uit 2010. Vijf Brabo's, niet zo slim, maar goed gebekt, uit het niksige gehucht Maaskantje zitten zonder baan en zonder uitkering. Ze besluiten als ware anarchisten dat ze voortaan voor niks nog betalen.

Rooijakkers: 'Alle brave dialectprijzen vallen in het niet bij het Brabantse vocabulaire van deze jongens, die in al hun absurde overdrijving een raak beeld neerzetten van de Brabantse samenleving. Kijk naar deze film en je begrijpt waarom georganiseerde criminaliteit, van roversbenden en smokkelaars, via illegale alcoholstokerijen tot wietplantages, al eeuwen endemisch is in Brabant.'

Beeld Renate Beense

Nou en? Moet je het daarmee accepteren?

'Nou en? Wat de buitenwacht criminaliteit noemt, noem ik cultuur. Er bestaat een groot contrast tussen de officiële rechtspraak, de normen en waarden van de burgerlijke cultuur en de subcultuur die gemarginaliseerd is, maar een eigen moral economy hanteert. Binnen de groep die het betreft, bestaat wel degelijk een heel stelsel van normen en waarden, van erecodes. Alleen lopen die niet parallel aan het officiële rechtssysteem.'

Rooijakkers heeft er uitgebreid onderzoek naar gedaan, naar wat in Brabant 'erehandel' wordt genoemd. Voorop staan de ongeschreven regels van wederkerigheid: als ik jou de ruimte geef, laat jij mij ongemoeid. Wie buiten de pot piest, heeft in de Brabantse familiecultuur een probleem. Men zal niet de politie bellen - die is immers de natuurlijke vijand -, men zal het vuiltje zelf opruimen.

Rooijakkers: 'Op je familie kun je altijd terugvallen. Behalve als je erbuiten gaat staan. Dan ben je sociaal dood. Normaal is, dat iedereen opdraaft bij het overlijden van een familielid, al is het je achterneef. Maar wie de familie-eer geschonden heeft, krijgt geen bidprentje, zal niet worden uitgenodigd voor de koffietafel. Dat komt hard aan, onvoorstelbaar hard.

'Het is zo bezien niet ééns een kwestie van wederkerigheid, het is overleven. Wil jij geen vuil worden dat door de groep wordt opgeruimd, zul jij je moeten conformeren.'

Beeld Renate Beense

Dus wie met zijn groep, zijn familie in de drugshandel zit...

'Ja, die kan niet meer terug.'

Beeld Renate Beense

Wat u cultuur noemt, is drugsbusiness, vrouwenhandel, bedreiging en intimidatie, afpersing.

'In mijn verhaal zit geen spoor van romantiek, hè, begrijp me goed. Ik doe niet aan verheerlijking van plattelandscultuur. Maar ik zeg wel: die cultuur is hecht georganiseerd, wortelt in een traditie die van generatie op generatie wordt overgedragen, kent eigen waarden en normen. En de impact daarvan onderschat de buitenwereld volledig. Maar dan ook volledig.'

Beeld Renate Beense

De burgemeester van Laarbeek voelde zich onveilig en geïntimideerd vanuit de gemeenteraad. Een zware onderzoekscommissie stelde vast dat die burgemeester daar goede redenen voor had. Nu is de man weg.

'De tussenpersonen, zoals de burgemeesters en de plaatselijke politieagent, komen net als de veldwachter uit het verleden in een spagaat tussen lokale loyaliteit en overheidsgezag. In Brabant bestaat het gezegde dat de burgemeester artikel 5 toepast: hij ziet het nodige door de vingers. Wie daar niet aan meedoet, is de lul, om het maar even huiselijk te formuleren.'

Beeld Renate Beense

In Tilburg floreert een illegale schaduweconomie van zeker 800 miljoen euro. Ook cultuur?

'Ja, dat is bizar. Het is heel wel mogelijk dat we de omvang moeten verklaren uit de hechte samenwerking tussen kampers, motorclubs en Turkse maffia. Het maakt een uiterst professionele indruk. Maar vanuit mijn vak zie ik ook hoe het naadloos past in de traditie van tegendraads maatschappelijk gedrag. Er heeft in Brabant altijd een omvangrijke alternatieve economie bestaan, gebaseerd op wetsovertreding, als je dat zo noemen wilt.

'In zijn georganiseerde vorm kennen we dat gedrag al vanuit de 18de eeuw. We zijn grensregio, de grens biedt de ideale mogelijkheid om telkens de dans te ontspringen. De motorclub No Surrender is een tijdje geleden uitgeweken van Tilburg naar Poppel, net over de grens. Daar zie je het.

'In vorige eeuwen hadden we de Steenselse bende en de bende van de Witte Veder, tal van benden. Die zijn in de 19de eeuw opgevolgd door de smokkelaars en de stropers. Het is allemaal geromantiseerd, maar net als nu was het handel, grote handel.

'In het buitengebied, de bossen, de heidevelden waagt de politie zich niet meer. Als je je ogen goed de kost geeft op het Brabantse platteland kun je verkeersborden aantreffen die vol kogelgaten zitten. Want het is een sport in die groepscultuur om verkeersborden, symbolen van het overheidsgezag te doorzeven met kogels. En geen kleine kogelgaten hè, maar echt flinke kalibers. Het is een manier om aan te geven: wij zijn hier de baas, wij hebben schijt aan jullie.'

Beeld Renate Beense

Bedreigd bestuur

In Waalre fikte het gemeentehuis af, in Tilburg floreert de drugseconomie, in Helmond dook de burgemeester onder. Criminelen infiltreren in gemeenteraden, bestuurders kijken weg - of zetten zich schrap. Jan Tromp speurt in Noord-Brabant naar 'de ondermijning'.

Teruglezen volkskrant.nl/ bedreigdbestuur


Beeld Renate Beense
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden