Boze dromers PHILIP ROTH VERVOLGT ZIJN ONDERZOEK NAAR DE TELOORGANG VAN AMERIKA

IN PHILIP Roths vorige roman - American Pastoral, verleden voorjaar verschenen - leek het alsof de eertijds zo aangenaam rebelse schrijver voorgoed tot bedaren was gekomen....

American Pastoral is een breed opgezette roman. De hele naoorlogse periode uit de Amerikaanse geschiedenis komt erin aan de orde, dat is de hele periode van Roths volwassen leven. De erin verhaalde gebeurtenissen stokken weliswaar bij de jaren zeventig, wanneer de barsten in de grote droom van Amerika rondom zichtbaar worden en het veilige huis van de Amerikaanse middenklasse gesloopt dreigt te moeten worden, maar het perspectief van Roth is contemporain. Wij weten wat er geworden is van de opstandigheid waarmee hij en zijn tijdgenoten de moraal van hun ouders hebben opgeblazen en de banden van de traditie hebben doorgesneden. De Amerikaanse pastorale ligt op de andere oever van een voorgoed onoverbrugbare rivier, maar de aanvankelijke triomf van de rebellie heeft plaatsgemaakt voor nostalgie.

Roth eindigde zijn roman met een zin die in zijn isolement benauwend pathetisch klinkt, maar die toch de onovermijdelijke slotzin van American Pastoral was. Zoals een behoorlijke staartdeling op nul hoort uit te komen, hoorde American Pastoral, het was vanaf de eerste bladzijde duidelijk, uit te monden in de vraag: 'And what is wrong with their life? What on earth is less reprehensible than the life of the Levovs?', waarbij die Levovs de pijnlijk door de tijd getroffen middelbare burgers uit Roths boek zijn. In talrijke ogenschijnlijk achteloos genoteerde beelden had Roth hun levensverhaal verteld en het craquelé in de Amerikaanse idylle was de lezer op iedere bladzijde duidelijker geworden.

Daardoor leek het of Roth brak met alles wat hem blijkens zijn boeken tot dan toe heilig was geweest. Was dit de schrijver die indertijd had gedebuteerd met Goodbye, Columbus, een titel die zowel het afscheid van zijn college beduidde als het vaarwel aan alles waarvoor Amerika had gestaan sedert het door de Europeanen werd ontdekt en gekoloniseerd? Was dit dezelfde schrijver die dertig jaar terug in Portnoy's Complaint zo virtuoos de draak had gestoken met de moraal van de Amerikaanse middenklasse en in woord en daad een breuk had gepropageerd met alles wat voor de degelijkheid van het Amerikaanse wereldbeeld stond? American Pastoral is een weemoedig boek, op het sentimentele af. De schrijver ervan onderwierp de hele periode van zijn leven aan een onderzoek, hij legde zich toe op het reconstrueren van de breuk en datgene waarmee gebroken was.

American Pastoral is een schitterend boek, en inmiddels is duidelijk dat Roth niet alleen stond in zijn poging tot literaire duiding van zijn eigen tijd, tot interpretatie en weging van al die ogenschijnlijk beslissende veranderingen: een hele generatie Amerikaanse schrijvers heeft zich daar zo zoetjesaan over uitgesproken, van John Updike in In the Beauty of the Lillies tot Don Delillo in Underworld. Maar de vraag drong zich op of die larmoyante retorische vraag waarmee Roth zijn boek besloten had het laatste woord was over de zin in verandering die al die schrijvers en hun artistieke en intellectuele generatiegenoten dertig, vijfendertig jaar geleden zo geestdriftig had gemaakt. Werd er, anders gezegd, niet wat te hartstochtelijk terugverlangd naar de solide zekerheden van die 'American dream'?

Philip Roths nieuwste roman, I Married a Communist, is in elk geval een deel van een antwoord op die vraag - en het is een weer even virtuoos geschreven en vaak ook geestig geformuleerd antwoord. Roth gaat erin terug naar de wereld van zijn middelbareschooltijd, als altijd schijnbaar volkomen autobiografisch. Vanuit het kleine, zowel puberale als lokale perpectief van een jongen in Newark, New Jersey, krijgen we de geschiedenis te lezen van het effect dat de bezigheden hadden van de beruchte senator Joseph McCarthy en zijn commissie voor het onderzoek naar de on-Amerikaanse activiteiten. Doordat Roth die geschiedenis niet alleen vertelt, maar ook vanuit het heden reconstrueert, worden belevenissen tegelijkertijd gereleveerd en geïnterpreteerd.

Zijn rapporteur is dit keer een oud-leraar Engels van hem - zoals het in American Pastoral de joodse atleet Swede Levov was die Nathan Zuckerman, het alter ego van Philip Roth in nu al zoveel van zijn boeken, aan het denken en schrijven zette. Deze Murray Ringold had een broer, Ira Ringold, die in zijn dagen een geestdriftig vereerde radio-acteur was met als specialisme een imitatie van Abraham Lincoln. Aanvankelijk vertoonde Ira Ringold, net als Lincoln twee meter groot, zich als een soort voordrachtskunstenaar op recepties, bij plechtigheden en vaudeville-achtige gelegenheden. Maar algauw rees zijn ster zo hoog dat hij vast medewerker werd van een sociaal bewogen en maatschappijkritisch radioprogramma.

Daar bleek hij niet alleen in staat al die beroemde historische redevoeringen - de oervoorbeelden van het bewogen en kritisch denken over de maatschappij waartoe Amerika ook in staat is - nieuw leven in te blazen, hij was ook goed in typetjes van de werkvloer. In een omgeving waarin communistische sympathieën konden gedijen, droeg hij met volle overtuiging een sociale boodschap uit. Hij werd voortgedreven door de scholing die een Ierse arbeider met confessioneel-marxistische opvattingen hem bood. Zijn diensttijd, gedurende de Tweede Wereldoorlog en te midden van het onnozele kanonnenvlees, en zijn jaren in de zinkmijnen hadden hem gevormd. Die Ier bracht hem tot sociaal en historisch bewustzijn; hij imiteerde Lincoln niet alleen, hij identificeerde zich met hem.

En werd een held, een held van het radiotijdperk. Philip Roth gebruikte zijn pen voor de weergave van die tijd met eenzelfde sympathie en nostalgie als Woody Allen dat met zijn camera deed in Radio Times. De wereld van de late jaren veertig, vroege jaren vijftig, was een comfortabel overzichtelijke wereld, en dat overzichtelijke, dat geordende geeft er iets betrouwbaars aan. Dat uit zich in huiselijkheid en veiligheid, maar het gaat natuurlijk om iets anders - om het gevoel dat er iets zoek is geraakt en de behoefte dat te reconstrueren.

Het aardige is dat Roth, door de consequenties van de communistenjacht tot zijn onderwerp te maken, zijn vraag nuanceert en de beantwoording ervan werkelijk tot een onderzoek maakt. Immers, noch hij, noch zijn leraar Engels, noch diens broer van de radio hebben indertijd geweten wat zich achter de schermen afspeelde. Wat zij waarnamen was dat er onrecht om hen heen heerste dat bestreden diende te worden. Zij deden er hun best voor en zagen, toen ze succes leken te gaan boeken, zichzelf opgenomen in het milieu van de bourgeoisie van Manhattan. Hun boodschap werd een product, hun gedrevenheid leidde tot een carrière - in het theater en bij de media. Hun succes zou een generatie later benoemd worden als het vermogen van de bourgeoisie tot repressieve tolerantie.

Maar hun succes kwam tot stand toen de kracht van de Koude Oorlog aanzwol en alle tolerantie verdween ten gunste van de repressie. Zij zagen hoe aan hun bewegingsvrijheid pardoes een einde kwam. Ira Ringolds loopbaan breekt ineens af, het radioprogramma waar zoveel engagement in zat wordt plotseling beëindigd en zijn society-huwelijk met een beroemde actrice van de stomme film loopt op de klippen. Zelfs de pendant van zijn succesvolle

New Yorkse leven, de weken van afzondering in een Thoreau-achtige hut, houdt het niet. Zelfs dat door en door Amerikaanse bestaan ging kapot.

Dat dat kwam door de heksenjacht op de communisten en degenen die met hen sympathiseerden, wisten zij indertijd ook wel. Maar hoe dat precies in zijn werk ging, konden zij niet weten: McCarthy's handlangers opereerden in het geheim. Dat dat bovendien een eerste breuk zou slaan in de betrouwbaarheid van Amerika als het land waar alles mogelijk is en de vrijheid in al haar vormen is vastgelegd in een grondwet die de enige formele uitdrukking was van nationale identiteit van al die nieuwe Amerikanen, konden zij toen nog niet doorzien.

Nu wel. De particuliere geschiedenis van Ira Ringold, de man die Abraham Lincoln en in hem de Amerikaanse droom van rechtvaardigheid en gelijkheid, vereerde, ja, die met hem wilde samenvallen, wordt een facet waarin zich de geschiedenis van een tijdperk weerspiegelt. Zijn geschiedenis wordt de geschiedenis.

En er valt een vriendelijk licht op de helden die werden ontmaskerd als verraders. Niet zij, niet 'the American left' en zijn sympathisanten hebben 'the American dream' verraden. Die droom behelsde vrijheid voor allen - ook voor hen die het er niet mee eens waren. Uit de intolerantie van McCarthy, die in laatste analyse vermoedelijk een angst voor vrijheid behelsde, vloeide de intolerantie van de rebellen voort, zij die lak hadden aan de traditie en de geschiedenis, en dit zo belangrijk vonden dat ze er anderen mee zijn gaan molesteren.

Michaël Zeeman

Philip Roth: I Married a Communist.

Houghton Mifflin, import Nilsson & Lamm; 325 pagina's; * 46,35.

ISBN 0 395 93346 3.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden