Background

Boze brievenschrijvers: op welke planeet leeft u eigenlijk?

Vluchtelingencrisis: de rekening komt bij de onderkant terecht

Denker des Vaderlands Marli Huijer kreeg nogal wat over zich heen in reactie op haar vluchtelingenmanifest. Ze gaat in gesprek met vier van de vele boze briefschrijvers.

Marli Huijer Foto Enkeling

'Ik vind u een beetje naïef. Op welke planeet leeft u?' Een paar seconden is het stil. Filosoof Marli Huijer stelt een wedervraag aan de vragensteller tegenover haar: wat is dat eigenlijk, naïef? Daar zitten ze dan, zij en de 'enge' briefschrijvers, over wie ze had gefantaseerd. De Denker des Vaderlands schreef naar aanleiding van de vluchtelingencrisis een pleidooi voor de open samenleving in Trouw, dat werd ondertekend door 180 collega-denkers. Haar mailbox liep vol. Een 'Gutmensch' was ze, een 'landverrader' en wat al niet meer, alsof ze persoonlijk de sluizen had opengezet en Nederland bedolven had onder de vluchtelingen.

Het knaagde. Moest ze niet met die boze en/of bezorgde burgers in gesprek? Kijken of ze wat meer begrip voor elkaar konden krijgen? Ja, dat moest ze. Nu is het zover. In een compact zaaltje bij Utrecht Centraal, waar een virtueel haardvuur geruisloos knettert aan de muur, zitten vier critici aan de ronde tafel: Fennie, Rudy, Ad en Judith. Uit het noorden, zuiden, westen - ieder met een eigen verhaal. Judith heeft het voor de zekerheid in kapitalen geprint op een A4'tje.

Met een vijftiger en drie zestigers zijn ze - net als Marli (61) zelf - niet meer de jongsten. Misschien maakt de jongere generatie zich minder zorgen, misschien heeft zij minder tijd om uitgebreide epistels te fabriceren. Beschaafde mails overigens (critici die migranten aan de grens willen 'neerschieten', kregen geen uitnodiging), maar geschreven met voelbare emotie. Even aftasten dus, een voorstelrondje om het ijs te breken.

'Ik had veel filosofen gesproken die zich zorgen maken over de ontwikkelingen in Europa', legt Huijer haar beweegredenen uit. 'Dat een deel van de lidstaten geen vluchtelingen wilde opvangen, werd veel te snel geaccepteerd. Daar ben ik van geschrokken, want Syriërs hebben het volste recht om asiel aan te vragen, op basis van het Vluchtelingenverdrag. Als ze noodgedwongen daar moeten blijven, bestaat er een kans dat ze dat met de dood moeten bekopen. '

In haar rol van 'horzel in de pels' schreef ze daarom het manifest, dat niet bedoeld is als een pleidooi voor (volledig) open grenzen, maar voor een open houding: 'We moeten vluchtelingen op een goede manier opvangen, en daar is Europa welvarend genoeg voor.'

Precies die welvaart, of liever de verdeling daarvan, is wat sommigen nou juist als pijnpunt ervaren. 'De sociale zekerheid is afgebroken, net als de thuiszorg', werpt Fennie Stavast (68) uit Groningen tegen. 'Een analyse kan niet zonder context. Voor de vluchtelingencrisis is dat de vorige crisis, de financiële. Daarvan is de rekening succesvol doorvertaald naar mensen die onder aan de ladder staan. Mensen die protesteren tegen vluchtelingen zijn vooral bang dat de rekening opnieuw bij hen belandt.'

Vluchtelingen bij opvangcentrum Ter Apel Foto anp

Armoede

Rudy Dekker (58) uit Eelde, werkzaam in de telecomwereld, valt haar bij. 'Die openheid als voorwaarde voor vrede, vind ik te makkelijk gesteld. Daar hoort ook het bieden van perspectief bij, zaken als werk en scholing. Ik ben bezorgd over de sociaal-maatschappelijke gevolgen, zeker als het ook gaat om economische migranten die de armoede willen ontvluchten. We kunnen als land wel honderdduizend migranten opvangen, maar echt niet miljoenen.'

Uit belangstelling voor de oosterburen leest hij de krant Die Welt. Hij vertelt over een Duits onderzoek dat zou uitwijzen dat wereldwijd miljoenen mensen in gebrekkige omstandigheden overwegen om te migreren. Met name naar Noordwest-Europa. Hij vreest dat onze sociale zekerheid dat niet aankan, en dat voelt hij als een groot risico, omdat die de bestaanszekerheid biedt die een belangrijke voorwaarde is voor de 'maatschappelijke vrede' in Nederland.

Huijer zit begripvol te knikken als Rudy spreekt over de sociale zekerheid. 'Maar dat 'heel Afrika' nu deze kant uitkomt? Nee, dat geloof ik niet.' Bovendien heeft Nederland al eerder deze hoeveelheid vluchtelingen opgenomen, pareert ze. Ze denkt met name aan de vele ex-Joegoslaven in de jaren negentig.

'De samenleving is kwalitatief veranderd, de structuur en kaders van vroeger zijn er niet meer', betoogt Ad van Geesbergen (66) uit Hilvarenbeek. De oud-docent economie en filosofie vindt daarom dat de vergelijking met vroeger niet opgaat. Hij ziet te weinig aandacht in het manifest voor de verdeling van de welvaart, en voor de kwetsbaarheid van veel landgenoten. 'In de westerse samenleving met de dominante neoliberale ideologie is het verdelingsvraagstuk geïndividualiseerd. Dit komt scherper in het licht te staan vanwege het 'vloeibaar' worden van de samenleving',

Dat 'vloeibaar' is een term die hij leent van de Poolse filosoof Zygmunt Bauman, die in zijn ogen terecht waarschuwt dat sociaal-economische en culturele problemen in onze tijd vooral terechtkomen bij de onderkant van de samenleving, door het verdwijnen van oude maatschappelijke structuren.

'Ik deel de analyse van Bauman dat mensen veel onzekerheid hebben', reageert Huijer. 'Over hun baan, hun huis, maar ook op moreel vlak. Dan denk je al gauw: 'Help, niet ook nog eens die vluchtelingen erbij'.' Maar, zo legt ze uit, ze wil toch het morele element vooropstellen: 'De Universele Verklaring van de Rechten van de Mens en vervolgens het Vluchtelingenverdrag zijn opgesteld na de Tweede Wereldoorlog, mede om te zorgen dat er nooit meer met vluchtelingen wordt geleurd zoals toen met de joden.'

En om terug te keren op die onzekerheden: 'Kunnen we die morele plicht dan naast ons neerleggen? Nee, dat kan niet! Dan moeten we de gevolgen van die plicht in kaart brengen en kijken hoe we het oplossen.'

We hebben absoluut een morele plicht, erkent Rudy. 'Ik las laatst een artikel over een vader van vier dochters, die vlak bij IS-gebied woont, waar ze seksslavinnen houden en ga zo maar door. Dat is verschrikkelijk. We moeten dus iets doen in humanitaire zin, maar ik vind het problematisch om alle vluchtelingen op te vangen, want je moet ook zorgen voor integratie. Neem Zweden: dat is een humanitaire supermacht, maar nergens zijn de segregatie en de werkloosheid onder allochtonen zo groot.'

De onderlinge verschillen tekenen zich scherper af. Ook Fennie - voormalig secretaresse en Statenlid voor GroenLinks - deelt het idee van morele verantwoordelijkheid. 'Máár, zeg ook iets meer over het militarisme dat aan de oorsprong ligt van deze crisis', klinkt het verontwaardigd. 'Overal in het Midden-Oosten zijn brandhaarden, en we houden ons niet aan onze eigen afspraken om geen wapens te leveren aan conflictgebieden. Intussen worden er enorme wapenwinsten gemaakt. Eigenlijk zou de rekening voor de opvang van vluchtelingen daar naartoe moeten.'

Assemblee van de VN tijdens de ondertekening van de universele verklaring voor de rechten van de mens Foto anp

Jaren zestig

De koffie en thee gaat rond, het gesprek verloopt vriendelijk - alsof ijsberen ontdooien zodra ze elkaar recht in de ogen kijken. Slechts van eentje staat het volume, zoals ze zelf toegeeft, iets hoger afgesteld. Het is de stem van Judith Taat, een 61-jarige Haagse die zich in het verleden ingezet heeft voor Vluchtelingenwerk en zichzelf omschrijft als een kind van de jaren zestig.

Ze voelt zich - ondanks haar lage inkomen - niet materieel bedreigd en is ook niet tegen de komst van Syriërs 'rechtstreeks' uit oorlogsgebied. 'Mijn twijfel zit hem erin dat de meeste vluchtelingen afkomstig zijn uit islamitische landen. We worden nu al gemuilkorfd door de islam en daar lijkt het manifest totaal aan voorbij te gaan. Zijn we nou echt blind? Nous sommes Charlie, werd er gezegd na de aanslag op Charlie Hebdo - nou helemaal niet! Die daders zijn niet puur gek, die baseren zich op teksten uit de Koran. Daar wordt nergens op ingegaan.'

Demonstratie in Heersch tegen de komst van een vluchtelingen opvangcentrum Foto anp

Ze is absoluut geen racist, zegt ze. 'Ik ga uit van wat er hier allemaal al aan migranten is, en dan maak ik me grote zorgen. Veel moslims wijzen de normen en waarden van onze samenleving en de vrijheid van meningsuiting af. Dat geldt niet voor iedereen natuurlijk, imam Elforkani is een fantastische man, maar hij is een uitzondering in het debat.'

De angst voor de islam en voor polarisatie wil Huijer niet ontkennen. 'De vraag is hoe we ermee omgaan. Ik vergelijk het met je kind leren fietsen in de grote stad: je kan zeggen dat het te gevaarlijk is, of je kan ze leren omgaan met de angst voor het verkeer - precies wat we doen, ook al is het aantal verkeersdoden vorig jaar gestegen van 500 naar 650. Waarom zou ik dus toestaan dat angst mijn morele plicht overruled?'

Koudwatervrees

Bovendien, zo vraagt ze zich af, is er echt sprake van een 'crisis' of komt die angst door woorden die politici en media gebruiken? 'Er zijn delen van de islamitische cultuur waarvan we het lastig vinden om ermee om te gaan, noem het 'koudwatervrees'. We moeten zoeken naar elementen voor een humanistische, gematigde islam. Dat gebeurt al, zoals een gezamenlijke demonstratie van joden en moslims na de aanslagen in Parijs.'

Hier kan Judith zich niet inhouden. 'Ik vind u een beetje naïef. Op welke planeet leeft u eigenlijk? Er zijn ook schoolklassen waar ze juichten om 'Parijs', en een komiek als John Cleese zegt: Jokes about islam? They will kill me! U wilt die harde kant gewoon niet horen.'

Maar Marli krijgt bijval. 'De angst voor de islam is na de val van de Muur aangewakkerd, als nieuwe zondebok in plaats van het communisme...', vindt Fennie. 'Maar ik hoop juist dat als ik oud en gebrekkig ben, dat ik dan gewassen wordt door een Pakistaanse. Of een Syrische? Ja natuurlijk!'

Ad begeleidt de dochter uit een Syrisch vluchtelingengezin met school en andere zaken. 'Dat doe ik met plezier, ik leer er veel van. Ik zie ook veel Tilburgers die hun best doen voor vluchtelingen en het stoorde me enorm dat het manifest daaraan voorbijgaat.'

De schrijfster van het manifest omhelst die opmerking. 'Daar heb je helemaal gelijk in. Velen zetten zich in voor vluchtelingen, dat is een compliment aan de Nederlandse burger waard. We beraden ons nog op een internationale versie van het manifest, en dan nemen we dat punt van de burgerinzet mee.'

Maar, zo wil Ad dan weten, wat was dan eigenlijk het doel van het manifest? Als Marli zegt dat dit het 'aanspreken van de politiek is', antwoordt hij dat dit wel wat duidelijker had gemogen. Maar meteen daarna biecht hij ineens ook iets op: 'Ik ben blij met dit gesprek, met je nuancering en verduidelijking. Ik ben blij dat de vrijwilligers gehoord worden, en de erkenning dat de rekening - ten onrechte - vooral bij de onderkant van de maatschappij belandt.'

Dat gevoel leeft ook bij Fennie, terwijl Rudy het van 'moed' vindt getuigen om in gesprek te gaan met kritische briefschrijvers. 'Het is de hoogste tijd dat de discussie in Europa uit het extreme wordt getrokken. Ik hoop dat het geluid van het grote midden gehoord wordt.'

Niet alle kloven worden overbrugd. De vraag hoe streng je moet zijn tegen de islam en wat het nou betekent om naïef te zijn, blijft op tafel liggen - om maar iets te noemen. Toch zegt ook Judith na enig aandringen toch dat ze wel wat heeft opgestoken. 'Die andere kijk op angst, door die vergelijking met het verkeer, vind ik zeker interessant.'

En de Denker des Vaderlands zelve? 'Ik zie nu dat ik duidelijker moet maken wat de morele verantwoordelijkheid voor vluchtelingen betekent voor het voortbestaan van de samenleving. Die impact is veel minder groot dan vaak wordt gedacht.' Maar vooral vond ze het gesprek 'heel heilzaam', na alle boze reacties. 'Dan denk je soms: wat zijn dat voor enge mensen? Dit gesprek neemt dat gevoel weg.'

Marli Huijer (1955) is bijzonder hoogleraar filosofie aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam en lector filosofie aan de Haagse Hogeschool. Daarnaast heeft ze ook geneeskunde gestudeerd. Sinds vorig jaar is ze Denker des Vaderlands, als opvolger van René Gude.

Meer over