BOYCOT!

Duizenden onderzoekers hebben geëist dat uitgevers wetenschappelijke tijdschriften na zes maanden gratis toegankelijk maken. Want de macht van de uitgevers is te groot, zeggen ze....

Wetenschappers beginnen massaal in opstand te komen tegen de macht van de grote uitgevers van wetenschappelijke tijdschriften. Tenminste, zo lijkt het. De afgelopen maanden hebben meer dan 27 duizend academici een online-etitie ondertekend van de non-profitorganisatie Public Library of Sciences (PLoS), waarin wordt geëist dat de dure tijdschriften na zes maanden gratis beschikbaar komen op internet.

Dat is echter, op een klein aantal tijdschriften na (de bekendste zijn Britisch Medical Journal en de Amerikaanse Proceedings of the National Academy of Sciences), niet gebeurd. En daarom dreigen de wetenschappers sinds deze maand alle tijdschriften te boycotten die niet aan hun eisen voldoen.

Hoe krachtig is dat dreigement? Op de lijst van ondertekenaars staat een kleine vierhonderd Nederlanders, met weinig direct in het oog springende namen. De geneticus prof. dr. Ronald Plasterk, directeur van het Hubrecht Laboratorium in Utrecht, is misschien wel de opvallendste. Hij ondertekende de petitie na contacten met een van de initiatiefnemers, Patrick Brown van Stanford University, de uitvinder van de DNA-chip. De eerste discussies met hem over de actie dateren al van zo'n twee jaar geleden.

'De macht van de uitgevers is veel te groot', zegt Plasterk. 'Wanneer ik een artikel wil publiceren in het blad Cell, moet ik daarvoor aan de uitgever vijfduizend gulden betalen. En dan ben ik ook nog het copyright ervan kwijt. Bovendien moet ik veel geld betalen voor een abonnement. Wil ik vervolgens een van mijn eigen plaatjes gebruiken voor bijvoorbeeld een publicatie in een boek, dan moet ik daar toestemming van die uitgever voor vragen. En wil ik een collega een elektronische kopie sturen van mijn artikel, dan mag dat niet. Het gaat nota bene om mijn geestelijke eigendom, het is eigendom van ons onderzoekers, het is publieke informatie.'

Het zijn veel gehoorde klachten onder wetenschappers en bibliothecarissen van universiteitsbibliotheken. De abonnementsprijzen rijzen de pan uit en de schrijvers zijn hun auteursrecht kwijt. Toch heeft de handtekeningenactie vooral een symbolische waarde, aldus Plasterk. 'We hebben pas een conceptartikel voor publicatie naar Science gestuurd. We zullen dat nu heus niet terugtrekken, daarvoor is dat tijdschrift voor ons te belangrijk. Met die boycotactie willen we onze tanden laten zien. De wetenschappelijk literatuur is ontwikkeld om vakgenoten op de hoogte te stellen van je onderzoek.'

Ook prof. ir. Eelco van Beek van het Waterloopkundig Laboratorium (WL) in Delft en hoogleraar integraal waterbeheer aan de TU Delft, een van de weinige Nederlandse ondertekenaars buiten het biologisch-medische circuit, hekelt de macht van de uitgevers. Hij heeft via het netwerk van de Europese geofysische vereniging aan de e-mailactie meegedaan.

'Hier bij het WL hebben we deze actie in het management besproken', zegt Van Beek. 'We willen zelf meer greep houden op onze onderzoeksresultaten, en bij de keuze van een wetenschappelijk tijdschrift gaat almaar meer een rol spelen de mate waarin we nog eigenaar blijven over onze informatie. We willen die vrijelijker gebruiken dan de uitgevers ons toestaan.'

Die uitgevers zijn vooralsnog niet erg onder de indruk. Volgens Derk Haank, algemeen directeur van Elsevier Science, met vijftienhonderd bladen de grootste uitgever van wetenschappelijke tijdschriften ter wereld, moet je het hoge aantal ondertekenaars 'in perspectief' zien. 'Het is veel, 27 duizend, maar wij hebben per jaar ruim vijfhonderdduizend auteurs. En er worden twaalfduizend tijdschriften gepubliceerd. We hebben ook nog niet gezien dat er minder artikelen worden ingestuurd.'

Haank wijst er fijntjes op dat de auteurs moeilijk om de uitgevers heen kunnen. 'Dezelfde groep mensen heeft eerst geprobeerd met de website PubMed Central alle artikelen onmiddellijk op het net te krijgen, dus zonder ze eerst naar een uitgever te sturen. Dat is niet gelukt. De uitgevers brengen een toegevoegde waarde door met referees een neutrale kwaliteitscontrole uit te voeren.'

En die kost geld, zeggen de uitgevers. Jay Lippincott, de hoogste baas van Kluwer Academic Publishers (750 tijdschriften) wil best artikelen vrijgeven na zes maanden, maar dan alleen die uit snel veranderende wetenschappen, die vooral in de eerste maanden na publicatie worden gelezen. 'Vooral stukken uit de mens- en sociale wetenschappen worden pas op de lange termijn veel gelezen. Daarvoor moet betaald worden. We proberen erg te luisteren naar wetenschappers, maar we willen geen uniforme maatregelen nemen.'

Haank vindt het idee om de artikelen na zes maanden gratis ter beschikking te stellen 'een halfzachte oplossing'. 'Wij zeggen: als we de artikelen na zes maanden vrijgeven, dan gaat niemand de abonnementen meer betalen. En dan stijgen de prijzen nog meer.'

Volgens Haank is het basisprobleem dat de academische wereld de artikelen zo snel mogelijk wil lezen. En dat wordt met zes maanden vertraging niet opgelost. Hij zegt dat Elsevier druk bezig is tegemoet te komen aan de wensen van de wetenschappers.

Zo heeft de uitgever vorig jaar een overeenkomst gesloten met de universiteitsbibliotheken, de Koninklijke Bibliotheek en de Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen (KNAW). Die houdt in dat de instellingen betalen voor de gemiddeld vierhonderd bladen waarop ze een abonnement hebben, en de online-versies van de rest van de tijdschriften er gratis bijkrijgen. De prijsstijging, tot voor kort oplopend tot 12 procent per jaar, wordt op 5 procent gehouden tot 2004.

Het is een afspraak die op de universiteiten met gemengde gevoelens is ontvangen. Bas Savenije, directeur van de universiteitsbibliotheek in Utrecht, is er enthousiast over, hoewel hij erop wijst dat ze wél een contract voor vijf jaar moeten tekenen. 'Elsevier was vroeger de big bad wolf, nu lopen ze voorop.' Andere uitgevers vragen hogere prijzen onder slechtere voorwaarden, zegt hij, en daarom steunt hij de handtekeningenactie volmondig.

Leo Waaijers, directeur van de bibliotheek van de TU Delft, is minder enthousiast over Elseviers initiatief. Waaijers is net als Savenije een van de iniatiefnemers van Roquade, een samenwerkingsverband tussen academici, de universiteitsbibliotheken van Utrecht en Delft en de KNAW. Roquade streeft ernaar zelf, zonder tussenkomst van de uitgevers, wetenschappelijke tijdschriften uit te brengen. De schrijvers behouden daarbij hun auteursrecht.

Waaijers, die de petitie ook ondertekende: 'De online-tijdschriften die je er van Elsevier bij krijgt, zijn maar van betrekkelijke betekenis. Wat we nodig hadden, hadden we toch al. Ik had liever eenderde van de bladen gehad voor eenderde van de prijs. De overeenkomst is een weerspiegeling van de machtsverhoudingen. Je komt niet van Elsevier af - in feite is het gedwongen winkelnering.'

De macht van de uitgevers moet echt worden opengebroken, aldus Waaijers. De handtekeningenactie is daarbij 'een stapje', zegt hij, die vooral tot 'bewustwording' bij de betrokkenen moet leiden. Of de boycotactie gaat lukken, hij weet het niet.

'Het spanningsveld wordt hierdoor bij de auteurs heel voelbaar. De vakgroepen krijgen ook geld naar gelang het aantal publicaties van docenten in belangrijke tijdschriften. En dan heb je nog de Science Citation Index. Het kost een tijdschrift jaren om daarop te komen. Dat werkt allemaal zeer conserverend.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden