Bovenmeester Obama roept Europa tot de orde

Obama neemt stelling tegen elke neiging in Europa de Britten te straffen na de Brexit. Zijn toespraak op de Navo-top had iets weg van een kerkdienst.

President Obama bij de NAVO-top. Beeld anp

Het is een curieuze persconferentie waarmee Barack Obama zaterdagavond de NAVO-top afsluit. Zodra hij het woord neemt, daalt er een plechtige stilte neer in het stampvolle 'press theatre' in het stadion van Warschau. Veel journalisten schrijven niet eens mee en luisteren ademloos, om niet te zeggen devoot, naar de Amerikaanse president. Hij doceert, corrigeert en beleert. Door de Brexit is de toekomst van Europa's eenwording onzeker geworden. Doe geen domme dingen, is zijn boodschap. De Europeanen in de zaal horen het zwijgend aan. Ze slaan nog net niet schuldbewust de ogen neer.

Obama beëindigt de top op dezelfde manier als waarmee hij haar vrijdagochtend begon: met stichtelijke en vermanende woorden. Toen werd hij geflankeerd door de leiders van de Europese Unie. Rechts van hem Donald Tusk, links Jean-Claude Juncker. Vermijd 'slepende vechtonderhandelingen' met de Britten. Laat hun vertrek uit de Europese Unie 'ordelijk en soepel' verlopen. 'Minimaliseer de ontwrichtende gevolgen', sprak Obama het tweetal beleefd doch streng toe.

Misrekening

Zijn optredens aan het begin en het eind behoren tot de meest pregnante momenten van de top. Twee dagen lang wordt in de Poolse hoofdstad wereldpolitiek bedreven, maar als Obama zich uitspreekt, verandert de bijeenkomst in een schoolklas, met een Amerikaanse bovenmeester die de Europeanen tot de orde roept. Juncker mag zich aangesproken voelen. In de harde toon die hij tegen de Britten aanslaat, verliest de Luxemburger weleens de juiste maat uit het oog tegenover een dapper volk dat er ooit in zijn eentje voor zorgde dat we het begin van de Europese eenwording niet hoeven te dateren in 1940.

Obama neemt stelling tegen elke neiging de Britten te straffen. Wijze woorden spreken is de aard van het beestje maar hij staat ook in een Amerikaanse traditie. Daarop zinspeelt hij tijdens de persconferentie als hij verwijst naar 2017. Dan is het honderd jaar geleden dat voor het eerst Amerikaanse troepen in Europa arriveerden. Ze gaven de doorslag in het beëindigen van de inter-Europese massaslachting die de Eerste Wereldoorlog was.

Ze trokken zich weer terug, maar in 1941 moesten ze opnieuw opdraven om te helpen Europa te bevrijden van nazi-Duitsland. Dit keer bleef Amerika, om de Europeanen te beschermen tegen de Sovjet-Unie en tegen zichzelf. Dat was zo'n succesverhaal dat Obama na 2008 meende de aandacht te kunnen verleggen naar Azië. Een misrekening. Ineens is daar de Brexit. Je kunt Europa niet even alleen laten.

Minister Koenders

De Nederlandse minister van Buitenlandse Zaken wil niet meedoen aan de ‘zorgwekkende retoriek’ van Rusland, zegt hij op de NAVO-top in Warschau. Lees hier het interview.

Balancer

De Amerikanen zien zich gedwongen hun traditionele rol als balancer - de externe macht die toeziet op het bewaren van geopolitieke evenwicht - weer op te pakken. Ze weten dat de Europese integratie niet werd geboren uit liefde maar uit vijandschap. Doel van het project was de oude demonen te bezweren. Dat lukte: er werd in de EU een precaire balans bereikt tussen vriend en vijand, groot en klein, oost en west, noord en zuid. 'Een van de grootste prestaties in de moderne tijd', zegt Obama. Maar door de zelf-amputatie van de Britse eilanden hangt de EU ineens uit het lood, de balans verstoord.

Iedereen is zich aan het herpositioneren en onder de oppervlakte van dat krachtenveld keren oude animositeiten terug van nooit helemaal te zijn weggeweest. Sommige lidstaten vrezen dat het Britse vertrek zal leiden tot hernieuwde pogingen van Frankrijk om Europa te modelleren naar zijn étatistische, protectionistische en gaullistische evenbeeld. Een gruwel voor de noordelijke lidstaten, zoals Nederland, die samen een Atlantisch-geöriënteerd vrijhandelsblok vormen. In het oosten voelt Polen zich verweesd nu het met de Brexit binnen de EU een bondgenoot verliest die in Europa Brussel eronder wilde houden, de Russen eruit en de Amerikanen erin.

Vertrouwen

De grote vraag is wat Duitsland gaat doen. Het wil de Fransen dicht bij zich houden, maar vertrouwt ze nooit helemaal. Toen de Franse president Hollande zei een 'vriendelijker Europa' te willen, zou kanselier Merkel dat begrepen hebben als: 'Laat ons meer schulden maken' (waarvoor de noordelijke eurolanden moeten bloeden), schreef Der Spiegel na de Brexit. Op de omslag stond: 'Ieder voor zich. Klein-Europa: de terugkeer van het verleden.'

Hoewel Rusland het hoofdonderwerp is op de NAVO-top, domineert in de wandelgangen de angst voor de mogelijke gevolgen van de Britse breuk met de EU.

De Britse premier Cameron bezweert dat zijn land pal zal blijven staan voor Europa's veiligheid. Maar er is meer dan veiligheid alleen. Hoe moet het verder met de interne markt, bijvoorbeeld?

Tusk zegt dat de Brexit een 'incident' is. Een incident? Maakt hij het daarmee niet te klein?

Obama waarschuwt tegen het beeld dat het hele westerse bouwwerk instort. Maar hoe verhoudt die relativering zich met zijn uitspraak dat er wellicht nooit in de afgelopen zeventig jaar zoveel problemen tegelijk bij elkaar zijn gekomen?

Terreuraanslagen, IS, Rusland, vluchtelingen en nu de Brexit. Fragmentatie alom, ook binnen samenlevingen. De moordpartij in Dallas zet de rassenverhoudingen op scherp in Amerika. Globaliseringsverliezers zetten frustratie en angst om in proteststemmen in Engeland en aan de andere kant van de Atlantische Oceaan.

Obama bespreekt het allemaal. Rustig, bedachtzaam, met compassie maar ook met een ongelooflijk koel hoofd, in een verbluffend coherent betoog. Twee dagen lang heeft hij er bij de Europese leiders op aangedrongen Groot-Brittannië niet te marginaliseren of te straffen. Het is een proeve van leiderschap, van hem en Amerika.

Het is afwachten of Europa luistert. In zijn laatste jaar als president kent Obama zijn beperkingen. Aan het eind zegt hij tot driemaal toe over dingen die hij heeft gedaan dat het 'nog niet perfect' is. Regeren is een permanente worsteling. Het is zijn slotakkoord. Weg is hij, de aanwezigen achterlatend met de vraag wat ze een uur lang hebben meegemaakt: een college of een kerkdienst.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.