Bouwwereld overtroefde ambtenaren

Na een slepende vete over de prijs van de HSL nam de overheid allerlei risico's van de bouwers over. Om daarna alsnog de rekening daarvoor gepresenteerd te krijgen....

'Het was een gigantische teleurstelling', zei ambtenaar Konter. De voormalig directeur uitvoeringen kon zich het moment nog goed herinneren. Na maandenlange voorbereiding werd de eerste envelop van de aannemerij geopend. Eindelijk zou duidelijk worden wat de onderbouw van de HSL-Zuid (betonnen platen, tunnels, viaducten) ongeveer zou kosten. Wat bleek? De lijn zou 5,6 miljard gulden gaan kosten, liefst 1,7 miljard meer dan de overheid had berekend. Konter: 'Inderdaad, ik voelde me gefopt.' Alle andere enveloppen bleven dicht. Ze wisten genoeg.

Op zijn beurt schrok de bouwwereld zich rot. 'Er viel een bom toen we de raming van de ambtelijke HSL-directie hoorden. Die deugde van geen kant', zei bouwer Van Oorschot van Volker Wessels . 'We hadden een gedegen kostprijsberekening gemaakt. De HSL-directie had de risico's absoluut onderschat.' Zo zou er onvoldoende rekening zijn gehouden met extra onteigeningen, extreem weer, bommen en leidingen in de grond.

De commissie leek gisteren weinig geloof te hechten aan de verweren uit de bouwwereld. De HSL-directie in Utrecht had zich verkeken op de macht van de grote aannemers, bleek al snel. Zes grote spelers, goed voor vrijwel de hele Nederlandse markt, hadden zich verenigd in vier consortia. Samen streden ze om de HSL-Zuid, die - om concurrentie te bevorderen - in vijf stukken was geknipt. In werkelijkheid was van marktwerking onvoldoende sprake. De grote bouwers zaten doorlopend bij elkaar aan tafel. Simpelweg omdat ze in hetzelfde consortium zaten.

De HSL-directie stond eind september plotseling voor een dilemma: onderhandelen met de aannemers was eigenlijk geen optie; daarvoor was hun bod te laag. Maar de deur dichtgooien leek evenzeer een slecht idee. Wie bleef er dan nog over om de HSL aan te leggen? Uiteindelijk werd gekozen voor geheime onderhandelingen. Geen flinter bewijs mocht er zijn. Konter: 'We accepteerden zelfs geen verslagen van bijeenkomsten. ' Zo nam de overheid deel aan geheim vooroverleg tussen bouwers.

Aanvankelijk leek er schot in de zaak te zitten. Op 22 november meldde een bemiddelaar dat de aannemers gezamenlijk 17 procent van de prijs af zouden doen. 'Het verbaasde me niet dat er iets vanaf kon', vertelde HSL-medewerker Leendertse aan de commissie. Hij had altijd al geweten dat het bedrag te hoog was.

Drie dagen later vond in een hotel in Hoofddorp een bespreking plaats. Allerlei voorstellen om de HSL goedkoper te maken passeerden de revue. Na nachtenlang beraad lag er een besparing van 1,6 miljard gulden op tafel. Maar plotseling bleek er sprake van miscommunicatie: de aannemers wilden helemaal geen korting van 17 procent geven. De marathonsessies waren verspilde energie geweest . 'Eigenlijk werden we in één zin een miljard de verkeerde richting opgestuurd', aldus Leendertse.

Maar de aannemers gaven zich niet gewonnen. Via een arbitragezaak forceerden ze eind december nieuwe onderhandelingen. Opnieuw kwamen de bezuinigingsvoorstellen op tafel, deze keer officieel. Beetje bij beetje werd de HSL uitgekleed: de hoeveelheid beton werd teruggebracht, perrons langs de lijn werden geschrapt, elektrische installaties uit de begroting gehaald. Ook werd de bouwtijd bekort.

Maar het belangrijkste: de overheid nam allerlei risico's van de bouwers over. Dat die risico's zich ook in klinkende munt konden omzetten drong nog niet zo door. Dat was pas in november 2002 het geval, toen oud-minister De Boer van Verkeer en Waterstaat 985 miljoen opzij moest zetten voor stroppen bij de HSL-Zuid en de Betuwelijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden