Bouwen met goede bedoelingen

Wereldverbeteraars, opgelet. Een wat aanmatigende, maar verder inspirerende expositie in Rotterdam laat zien hoe je de mensheid een beetje vooruit kan helpen.

Elk land ter wereld heeft ze wel: rotte plekken waar je alle hoop verliest dat er ooit iets kan verbeteren. Een achterstandswijk, een verloederd plein, een naargeestig of verminkt station. Naarmate de mensen in de omgeving armer zijn, gloort er gewoonlijk minder hoop dat er ooit iets zal veranderen. Maar het gekke is: juist daar kan soms iets moois ontstaan.

Er hoeft maar één persoon te zijn die ergens in gelooft. Anderen slaan de handen ineen en zetten samen hun schouders eronder. Zo gebeurde het in Jenin, Palestina, waar de dood van een jongetje door Israëlisch vuur, voor diens vader aanleiding was om een cultuurcentrum voor kinderen op te richten. Daaruit ontstond het plan om een afgedankte bioscoop weer in gebruik te nemen - een onderneming die de bundeling van heel verschillende krachten vroeg. De bioscoop was niet eens zo'n succes, maar het zette wel iets belangrijkers in gang: een beweging die nu door blijft gaan, van mensen die met vallen en opstaan een culturele hotspot draaiend houden.

Hoopgevende projecten als dit zijn er meer. Dat toont het Nederlands Architectuur instituut (NAi) in Rotterdam. Curator Lukas Feireiss heeft er wereldwijd zo'n 25 verzameld. Dat past bij de 'meerjarige missie' van dit architectuurmuseum, dat zich nu al een paar jaar speciaal richt op het maatschappelijk belang van architectuur. Vorig jaar nog was er de grote tentoonstelling Architectuur als Noodzaak - vol idealistische projecten van jonge Nederlandse architecten. Die tentoonstelling reisde enkele wereldsteden af en riep daar veel reacties op. Als logisch vervolg zijn nu vergelijkbare projecten uit verre streken naar Rotterdam gebracht.

De uitdagende titel van deze nieuwe expositie is: Testify!, ofwel: 'Bewijs maar dat dit werkt'. Gebouwen zijn, met andere woorden, nu eens niet gekozen om hun architectonische waarde maar alleen om wat ze teweeg weten te brengen. Om deze invalshoek te onderstrepen komen de ontwerpers slechts summier aan bod; de toelichting is veelal opgetekend uit gesprekken met gebruikers.

Nu zijn de uitgangspunten van het NAi wel wat aanvechtbaar. Zo suggereert NAi-directeur Ole Bouman in het bij de tentoonstelling behorende boek dat het hier gaat om een nieuwe stroming in de architectuur - een reactie op de rijke tijd waarin architecten zich met elitaire praatjes vervreemdden van de samenleving. Die zouden toen enkel uit zijn geweest op uiterlijk vertoon. De jongste generatie zou dat, na het toeslaan van de crisis, anders willen doen en het vak als het ware opnieuw uitvinden. Het NAi kiest hierin partij. In plaats van de 'Helden' die in de rijke jaren het liefst werden getoond, wordt nu een ander slag tot voorbeeld gesteld: meer dienstbaar, meer bescheiden.

Toch klopt die voorstelling niet helemaal. Architectuur die 'dient' is immers nooit weg geweest en ook niet voorbehouden aan de jongste generatie. Loop alleen al door Rotterdam en kijk wat er gebeurt bij het Centraal Station, rond de Erasmusbrug, in Hoogvliet en op Katendrecht. De wereld leefbaarder maken, is immers altijd het kerndoel van het vak - de vele ijdele uitschieters ten spijt. Nieuw is niet zozeer dat daartoe projecten worden bedacht en uitgevoerd. Nieuw is hooguit dat het NAi zich nu eens niet speciaal richt op werk van de officiële architecten. Die spelen in veel projecten zelfs slechts een beperkte rol.

Opmerkelijk vaak zijn het kunstenaars die de eerste kansen zagen. Bewoners slaan de handen ineen en zetten samen hun schouders ergens onder. Een naargeestig kaal stuk grond in Zaragossa, Spanje, veranderde op zo'n manier in een aangenaam plein. En in een grote sloppenwijk in Rio de Janeiro in Brazilië werden alle huizen in vrolijke, felle kleuren opgeverfd, naar idee van het Nederlandse kunstenaarsduo Haas & Hahn.

Skateistan

Soms hebben kleine speldenprikken grote gevolgen. Zo werd in 2007 in Kabul, Afghanistan, door een paar buitenlanders een skateboardplek ingericht. Dat trok als een magneet; eerst jongens, toen verrassend genoeg ook meisjes. Skaten bleek een van de weinige sporten waar in Afghanistan ook zij aan mogen doen. Dat resulteerde ten slotte in een echt gebouw dat Skateistan is gedoopt en waar nu naast skaten, ook veel anders wordt gedoceerd, zoals journalistiek, kunstvakken en vreemde talen. Het is zwaar beveiligde burcht maar mist zijn uitwerking niet.

Bijzondere architectuur is daarmee zelden te zien, op Testify!- wat niet wil zeggen dat de wonderschone gebouwen helemaal ontbreken. Verrassend voorbeeld is het gloednieuwe, goed geoutilleerde museum in Timbuktu, Afrika, bedoeld om eeuwenoude manuscripten te conserveren.

Zo is er een prachtige school in China en een beeldschoon kunstencentrum in Inujima, Japan. Maar het is typerender dat het NAi zelfs zichzelf een plaats gunt tussen de initiators van bijzondere, idealistische projecten. Dat gebeurt niet op de tentoonstelling, wel in het bijbehorende, gelijknamige boek. Hier wordt, in het hoofdstuk 'Het oprekken van de grenzen van architectuur' dit instituut een prominente eerste plaats toegedicht als 'matchmaker van culturen'.

Het wordt zonder bescheidenheid gesteld: dat dit museum 'toonaangevende denkers en ontwerpers uit verschillende culturen' samenbrengt - bijvoorbeeld door uitwisselingsprogramma's met India, China en Brazilië. Het staat er echt: 'Door een Matchmaking programma met Chinese sleutelfiguren, hoopt het NAi de belangrijke issues van sociale woningbouw in China op de kaart te zetten.'

Dat klinkt als een muis die brult. Het zijn vooral die pretenties die de verder inspirerende expositie eigenlijk geen recht doen. Zoals het ook beslist niet helpt dat alle teksten uitsluitend in het Engels zijn gesteld. Juist voor de mensen voor wie de plannen een opsteker kunnen zijn - alle niet-architecten die voor hun omgeving iets beters willen - is dat een extra barrière. Het vergroot de impact van al die goede bedoelingen niet.

* * *Testify! The consequences of Architecture. Nai, Museumpark Rotterdam. Tot 13 november 2011. Gelijknamig boek (redactie Lukas Feireiss en Ole Bouman). NAi Uitgevers. ISBN 978 90 5662 8239. € 29,50

-----------------------

Wir sind die Bibliothek

Openluchtbibliotheek Magdeburg, Duitsland (2005). Karo architekten.

In de vroeger Oost-Duitse plaats Magdeburg ontwikkelde het Duitse bureau Karo Architekten samen met buurtbewoners het plan voor een openluchtbibliotheek De bijzondere plek moest de buurt een hart geven. Na het verzamelen van donaties werd een tijdelijk gebouw van bierkratten gemaakt, met 10 duizend boeken die gratis konden worden geleend. Dit succes leidde tot de bouw van een blijvende openluchtbibliotheek, die nog altijd gratis uitleent en nu 35 duizend boeken telt. Buurtbewoners beheren dit kwetsbare gebouw en zorgen dat vandalisme beperkt blijft. Dat dit gezamenlijke inspanning vergt, wordt in de buurt ervaren als winst. Het bindt hen. (Foto Thomas Voelker)

-----------------------

Metrostation Eichbaum bij Essen (2006/2009). Architect: Raumlaborberlin (Jan Liesegang en Matthias Rock).

Het Duitse metrostation Eichbaum (Eikenboom) in het Duitse Rurhrgebied was verloederd en onveilig. Tot een paar mensen, onder wie de architecten van bureau Raumlaborberlin het idee opvatten om hier in juni 2009 een opera te laten opvoeren, die speciaal voor deze plek werd gecomponeerd. Podium, tribune en opslagcontainers zijn blijven staan. Bewoners gebruiken ze voor bokswedstrijden, popconcerten en feesten. Er zijn plannen om het hele gebied rondom - tussen snelwegen ingeklemd - te veranderen in een vriendelijk park. Zelfs bewoners die niets met alle evenementen hebben, zijn tevreden: het station is stukken veiliger geworden. (Foto Matthias Rick)

-----------------------

Brugschool in Xiashi, China (2009). Architect: Li Qiaodong Atelier.

In het Chinese dorp Xiashi dat kampt met leegloop, kreeg architect Li Xiaodong het idee om de door hem te ontwerpen school op te vatten als een brug tussen twee historische toulous (ronde, burchtvormige gebouwen). Deze kwamen daarmee in de aandacht te staan, wat vervolgens de waardering ervoor sterk vergrootte. De fraaie school doet meer: het is ook echt een brug die dorpshelften verbindt, en een toeristentrekker. Dat beperkt nu de leegloop. (Foto Li Xiaodong)

-----------------------

Favela, Rio de Janeiro, Brazilië (2007/2008). Kunstenaars: Haas & Hahn (Jeroen Koolhaas en Dré Urhahn).

Het maken van een documentaire in Braziliaanse sloppenwijken was voor het Nederlandse kunstenaarsduo Haas & Hahn aanleiding voor het wilde plan om een extreem gewelddadige en geïsoleerde wijk in Rio de Janeiro met muurschilderingen op te fleuren. Uit verschillende bronnen werd geld opgehaald. In een half jaar tijd zijn grote betonstructuren en alle huizen geverfd - door jongens uit de wijk plus de kunstenaars zelf. De gekleurde wijk werd landelijk beroemd en dat veranderde het leven er ingrijpend, waardoor de veiligheid sterk toenam. (Foto Stichting Firmeza)

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden