Bottom-up of top-down?

Rembrandt en Rubens kenden bij leven vergelijkbare zakelijke successen. Beiden hadden niet te klagen over opdrachten, er waren genoeg leerlingen en Rembrandt dreef iets wat we nu een galerie zouden noemen....

De standaardopinie dat een creatieve geest vaak faalt als manager wordt volgens cultuureconoom Giep Hagoort - auteur van Art management, entrepreneurial style - door de geschiedenis regelmatig weersproken. Zo moet je de Egyptische architect Imhopet (circa 2600 voor Christus) zien als een topmanager, die niet alleen de eerste trappiramide bouwde, maar ook prachtige sculpturen maakte en duizenden arbeiders aanstuurde. Shakespeare schreef niet alleen stukken, maar was ook theaterdirecteur en Gerard Mortier, de Belg, heeft in het achterliggende decennium in het conservatieve Mozart-bolwerk Salzburg toch een vernieuwend festival weten te maken.

Toch misstaat de doorsnee managementretoriek in de mond van cultureelondernemers. Pro-actieve fase, optimalisering, bottom-up, of top-down - wat moet iemand daarmee als zijn doel niet is geld verdienen, maar iets moois maken. Zelfs als hij zich realiseert dat hij om dat moois te maken geld nodig heeft.

Culturele waarde laat zich niet vastleggen in een managementsysteem, schrijft Hagoort, wiens boek maandag door ex-minister van Cultuur Hedy dAncona werd gepresenteerd. Maar daarmee is de redenatie natuurlijk niet af, want Hagoort doceert niet voor niets kunst & economie op de Hogeschool voor de Kunsten in Utrecht. Hij pleit voor meer strategische managementkennis bij de top van non-profitondernemingen. Het maakt culturele instellingen flexibeler, ze reageren beter op vernieuwing van buitenaf (nieuwe media, cross-over kunstuitingen) en lopen minder kans dat artistieke vernieuwing langdurig stagneert.

Het verhaal van Hagoort sluit aan bij een groeiende belangstelling in de kunstwereld voor cultural governance. Grote theatergezelschappen en instellingen als musea hebben veel moeite mensen te vinden die inhoud én bestuurscapaciteiten combineren. Het Groninger Museum heeft AVRO-man Kees van Twist vast niet ingehuurd vanwege zijn indrukwekkende kunsthistorische achtergrond, maar waarschijnlijk omdat er veel geld tekort was. Wayne Eagling kon goed dansen, maar als artistiek leider van het Nationale Ballet ligt hij zwaar onder vuur. Chris Dercon wordt geprezen om zijn kunstinhoudelijke kwaliteiten, maar zijn personeel in het Rotterdamse Museum Boijmans Van Beuningen is minder verrukt over zijn manier van leiding geven.

Afgezien van persoonsgebonden problemen, constateert Hagoort dat culturele instellingen door strategische planning hun artistieke waarde beter tot zijn recht kunnen laten komen. Artistiek succes kan niet alleen steunen op strategie, maar het is zeker een middel om professionaliteit te verbeteren. De aandacht ligt nu nogal eenzijdig op kwalitatieve data. De artistiek leider leidt intuïtief, terwijl het loont om de kwaliteit van een gezelschap of instelling te analyseren.

Daar komt nog iets bij. Bij de aanvang van het derde millennium laat ons vocabulaire zeker te wensen over, schrijft Hagoort. De typische tegenstelling van de achterliggende twee eeuwen tussen hoge kunst en massakunst, gesubsidieerde en vrije productie, beroeps en amateur, is niet langer geschikt om nieuwe, dynamische, culturele ontwikkelingen te benoemen.

Hagoort heeft, samen met anderen, midden jaren negentig Toneelgroep Amsterdam geadviseerd op strategisch terrein. Meer kansen voor jongeren bij de groep, meer commitment bij de acteurs. Dat resulteerde onder meer in aanstekelijke jongerenprojecten als de voorstelling Magic! en de Toneelfabriek op reis, een idee om de tourneeverplichting om te zetten in reisvreugde met collectieve inzet van de acteurs. Die nieuwe experimenten, schrijft Hagoort, stellen de kunstwereld en Toneelgroep Amsterdam niet alleen in staat te toekomst te verbeelden, maar hem ook te sturen.

Dat was nogal optimistisch, want onder de nieuwe artistiek leider Ivo van Hove is elk geval de Toneelfabriek in de ijskast gezet, omdat hij andere plannen heeft met de groep.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden