analyse

Botsing van beschavingen binnen Europa met ‘afgedwaald’ Hongarije

De EU vindt dat Hongarije met zijn anti-homowet liberaal-democratische waarden als verdraagzaamheid, pluralisme en non-discriminatie aantast. De cultuurstrijd tussen Oost en West zal doorgaan, stelt redacteur Peter Giesen, maar moet niet door een louter ideologische bril worden bekeken.

Premier Mark Rutte gaat ook vrijdag, op de tweede dag van de EU-top in Brussel, de confrontatie aan met de Hongaarse premier Viktor Orbán. Links premier Mette Frederiksen van Denemarken.
 Beeld EPA
Premier Mark Rutte gaat ook vrijdag, op de tweede dag van de EU-top in Brussel, de confrontatie aan met de Hongaarse premier Viktor Orbán. Links premier Mette Frederiksen van Denemarken.Beeld EPA

‘We moeten een culturele strijd voeren, een strijd tussen beschavingen’, zei de Franse president Emmanuel Macron vrijdag. De emotionele discussie over de Hongaarse anti-homowet illustreert de diepe kloof in de Europese Unie, aldus Macron, tussen de liberalen in het Westen en de conservatieven in het Oosten.

Tijdens een knetterend diner in Brussel botste de Hongaarse premier Viktor Orbán donderdagavond met de meeste andere Europese leiders. Orbán vergelijkt de Europese Unie graag met de voormalige Sovjet-Unie; een imperialistische macht die haar lidstaten tot vazallen wil maken. Een onzinnige vergelijking, vond de Portugese premier Costa. Er hebben nooit Europese tanks door Boedapest gerold. Hongarije is vrijwillig lid geworden van de Unie en moet zich gewoon aan de afspraken houden. Of eruit stappen, zoals premier Rutte suggereerde.

Liberale democratie

‘De redenering van Costa is sluitend’, zegt John Morijn, hoogleraar recht en politiek in de internationale betrekkingen aan de Rijksuniversiteit Groningen. Hongarije wist heel goed waarvoor het getekend had toen het op 1 mei 2004 tot de EU toetrad. Wie lid wil worden van de Unie moet voldoen aan de zogenoemde criteria van Kopenhagen. Eerste criterium: stabiele instellingen die de democratie en rechtsstaat, de eerbiediging van mensenrechten en het respect voor minderheden waarborgen. Viktor Orbán onderhandelde er zelf over toen hij van 1998 tot 2002 voor de eerste keer premier was. Ook in Europese verdragen is de liberale democratie stevig verankerd. In artikel 2 van het Europees Verdrag zijn de waarden van de EU vastgelegd, waaronder verdraagzaamheid, pluralisme en non-discriminatie. In artikel 21 van het Handvest voor de Grondrechten in de EU wordt discriminatie, onder meer op het gebied van seksuele gerichtheid, verboden.

Het is duidelijk dat Hongarije met zijn anti-homowet ver is afgedwaald van de waarden van de EU. De Unie is een samenwerkingsverband van liberale democratieën, waarin niet alleen de meeste stemmen gelden, maar ook de rechten van minderheden en individuen worden gerespecteerd. Viktor Orbán heeft Hongarije omschreven als een ‘onliberale democratie’ waarin minderheden zich moeten voegen naar de meerderheid, ‘het volk’.

De liberale democratie kent een interne spanning. Hoe liberaal kun je zijn tegenover mensen die niet liberaal denken, zoals christenen die vinden dat homoseksualiteit zondig is? Viktor Orbán is een meester in het uitbuiten van deze spanning. Europa doet zich vrijheidslievend voor, zegt hij, maar probeert lidstaten onder het juk van liberalisme en diversiteit te dwingen, zelfs als een meerderheid van de bevolking voor christelijke en conservatieve waarden heeft gekozen. De Hongaarse anti-homowet is helemaal niet gericht tegen homo’s, zei hij donderdag. Hongarije vindt alleen dat seksuele opvoeding een zaak van de ouders is, niet van de school of media die kinderen met informatie over lhbti’ers confronteren. Europa wil ons dat recht ontzeggen, redeneert Orbán.

Omdat de EU een waardengemeenschap is waarin iedereen mag zijn wie hij/zij/hen wil zijn, zo werd deze week in Brussel gezegd. De Luxemburgse premier Xavier Bettel vertelde hoe moeilijk het was geweest om uit de kast te komen. Door kinderen te ‘beschermen’ tegen afbeeldingen van lhbti’ers wordt de suggestie gewekt dat zij niet normaal en minder waard zijn, hetgeen bijdraagt aan de discriminatie en stigmatisering van deze groepen, stelden de tegenstanders van Orbán. ‘Vechten tegen homofobe wetten is het verdedigen van individuele vrijheden en menselijke waardigheid’, aldus de Franse president Macron.

Viktor Orbán is dol op zulke discussies. Hij kan zichzelf profileren als de hoeder van christelijke en conservatieve waarden en Europa afschilderen als de dwingeland die de Hongaren wil laten knielen voor het altaar van het liberalisme. ‘Net als Wilders gooit hij graag een stuk rood vlees in de arena’, zegt hoogleraar Morijn. ‘Het is een rookgordijn. Orbán is helemaal niet zo ideologisch. Het gaat hem uitsluitend om de macht.’

Het probleem van Orbáns ‘onliberale democratie’ is niet zozeer dat zij onliberaal is, maar dat zij ondemocratisch is, stelde de Duitse politicoloog Jan-Werner Müller in een column voor Project Syndicate. Orbán knevelde de media, zette de rechtspraak naar zijn hand en herschreef de Kieswet zodat hij gemakkelijker aan de macht kon blijven. Terwijl hij Europa ervan beschuldigt dat het Hongarije zijn liberale eenheidsworst wil opleggen, probeert hij in eigen land het pluralisme om zeep te helpen, zodat er maar een dominante kracht overblijft, zijn eigen Fidesz-partij.

Corruptie

Bovendien is Hongarije corrupt. Na uitvoerig onderzoek concludeerde The New York Times in 2019 dat de kliek rond Orbán zich verrijkte met landbouwsubsidies van de EU. Vorig jaar constateerde OLAF, het anti-corruptiebureau van de EU, onregelmatigheden bij 3,93 procent van de EU-subsidies aan Hongarije, tien keer zo veel als het Europese gemiddelde van 0,36 procent.

Ondanks alle harde taal kan Hongarije niet uit de EU gezet worden. Uit zichzelf zullen de Hongaren de Unie niet verlaten. Daarvoor krijgen zij te veel geld uit Brussel. Hongarije is na Polen de grootste netto-ontvanger van de Europese Unie, met 5 miljard euro per jaar, ongeveer 4 procent van de Hongaarse economie. De cultuurstrijd tussen Oost en West zal doorgaan, maar moet niet door een louter ideologische bril worden bekeken. Viktor Orbán gaat het niet zozeer om waarden, maar om geld en macht. Volgend jaar worden in Hongarije verkiezingen gehouden. In een conservatief land is een cultureel conflict met de EU om homoseksualiteit een probaat middel om de achterban te mobiliseren en de macht te behouden.

Podcast De kamer van Klok

Hoe staat het met de formatie? Uit de brief van Mariëtte Hamer blijkt dat ze geen flauw idee heeft waar het heen moet. Ondertussen maakt Rutte Kaag het hof. Via Orbán. Hoe zit dat? Luister onze politieke podcast met columnist Sheila Sitalsing, hoofdredacteur Pieter Klok, correspondent Marc Peeperkorn, chef politiek Raoul du Pré en presentator Gijs Groenteman.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden