Boston is tegen de doodstraf. Maar ook in zijn geval?

Emotieloos ondergaat Dzjochar Tsarnajev, eens de 'sweet kid' met het knappe gezicht, zijn proces wegens de aanslagen op de marathon van Boston twee jaar geleden. De jury in de progressieve staat Massachusetts moet nu kiezen tussen levenslang en de doodstraf.

Arie Elshout
Dzjochar Tsarnajev. Beeld AP
Dzjochar Tsarnajev.Beeld AP

Het is een warme voorjaarsdag. Celeste Corcoran wandelt met haar gezin langs de rivier. Ze zijn op weg naar de marathon van Boston. Haar zus loopt mee, ze willen haar opvangen aan de finishlijn. Celeste doet aan de waterkant wat iedereen doet in de lente: ze gaat met haar gezicht vol in de zon zitten en geniet. Een paar uur later ligt ze gestrekt op een stoep, geveld door een van de twee bommen die afgingen bij de eindstreep. Op de plek van haar benen is alleen maar bloed. Ze heeft verschrikkelijk veel pijn, ze wil dood.

Het is 15 april 2013. Ze overleeft. Nu, twee jaar nadien, doet zij haar verhaal in de rechtszaal vlak bij de bommenlegger, die haar beroofde van haar benen en haar dochter voor het leven verminkte. 3 meter slechts scheiden oorzaak en gevolg, iedereen voelt bijna fysiek wat Corcoran doormaakte, de pijn, de ontreddering, juryleden huilen, maar Dzjochar Tsarnajev staart emotieloos voor zich uit, pulkt af en toe aan zijn sikje en kijkt de vrouw niet eenmaal aan.

Bij de aanslag tijdens de finish van de marathon van Boston door de broers Tsarnajev op 15 april 2013 vielen drie doden en 264 gewonden. Beeld Reuters
Bij de aanslag tijdens de finish van de marathon van Boston door de broers Tsarnajev op 15 april 2013 vielen drie doden en 264 gewonden.Beeld Reuters

De vijfde dode

De jury verklaarde Tsarnajev op 8 april schuldig. Dat was nadat zijn advocaat, Judy Clarke, meteen na de opening van het proces had gezegd: 'Hij heeft het gedaan.' De jury moet nu bepalen: krijgt hij levenslang of de doodstraf? Een keuze die schrijnt, schuurt en splijt.

De juryleden kennen de slachtoffers. De drie doden die vielen bij de aanslag: Martin Richard (8), Krystle Campbell (29) en Lingzi Lu (23). De 264 gewonden. Politieman Sean Collier (27), die een paar dagen later werd doodgeschoten door de voortvluchtige Tsarnajev en zijn oudere broer Tamerlan. De zeventien gewonden die amputaties ondergingen. De familie Richard, die niet alleen zoon Martin verloor: dochter Jane van zeven raakte haar linkerbeen kwijt, moeder Denise is blind aan het rechteroog, vader Bills trommelvliezen werden doorboord.

Aan de andere kant van de weegschaal zien de juryleden Tsarnajev, de aanstichter van dit leed. Als het kwaad al een gezicht heeft, dan zeker niet dat van hem. Het is een knappe jongen, met een mooie kop haar. Op school en de universiteit was hij 'de sweet kid, op wie iedereen dol was'. Vrouwen smolten. Hij is nog maar 21. Wordt hij de vijfde dode in dit drama?

Op 22 april 2013 vond de politie Dzjochar Tsarnajev schuilend in een boot, na een schietpartij waarbij zijn broer Tamerlan werd gedood. Beeld Demotix
Op 22 april 2013 vond de politie Dzjochar Tsarnajev schuilend in een boot, na een schietpartij waarbij zijn broer Tamerlan werd gedood.Beeld Demotix

Massavernietigingswapens

Als het aan de Amerikaanse regering ligt wel. Kort na de aanslag koos de toenmalige minister van Justitie Eric Holder voor de zwaarste eis. Hij is persoonlijk tegen de doodstraf, maar in dit geval moest zij kunnen worden opgelegd. Want de twee snelkookpannen die door de broers Tsarnajev werden omgebouwd tot bommen, worden beschouwd als massavernietigingswapens. De metalen balletjes en spijkers die zij bevatten, waren bedoeld om veel slachtoffers te maken.

De mogelijkheid van de hoogste straf zet de rechtszaak in South Boston onder extra spanning. De twaalf juryleden beschikken niet alleen over schuld en boete maar ook over leven en dood. Sinds maart zaten ze vrijwel dagelijks vlak bij Tsarnajev. Hij heeft geen toekomst meer - zij moeten bepalen of hem ook het allerlaatste wordt afgenomen: zijn leven.

In Europa huiveren we bij die gedachte, maar Amerika kent de ultieme straf nog, al keren steeds meer Amerikanen zich ervan af. Ook in Boston. Uit peilingen blijkt dat tweederde van de ondervraagden levenslang wil voor Tsarnajev. Buiten het gerechtsgebouw demonstreren de tegenstanders. 'Doodstraf ontmenselijkt ons allemaal', staat op een stuk karton. Er is veel debat.

Zeventien gewonden na de aanslag moesten amputaties ondergaan. Een van hen, Marc Fucarile, bezoekt het proces met zijn vrouw (links). Beeld AP
Zeventien gewonden na de aanslag moesten amputaties ondergaan. Een van hen, Marc Fucarile, bezoekt het proces met zijn vrouw (links).Beeld AP

Oog om oog

Op 20 april is de 119de editie van de Boston Marathon. Ditmaal geen zon maar kou, wind en regen. Vlak bij de plek waar destijds de bommen ontploften, juicht Lawrence Bowers, een gepensioneerd advocaat van 65, de lopers toe met een roeptoeter. Moet de man die hier dood en verderf zaaide, worden bestraft met de dood?

Bowers, bedachtzaam: 'Mijn standpunt is ingewikkeld. Als christen zeg ik: we zijn elkaars broeders en zussen. We mogen anderen niet doden. Als jurist vind ik dat de regering het recht heeft de doodstraf op te leggen. Zij ziet verzwarende omstandigheden: de plaats van de aanslag, de dood van een kind, de dood van een politieman. Uiteindelijk kies ik tegen de doodstraf, als christen.' Hoe ingewikkeld Bowers de afweging ook mag vinden, de uitkomst is helder.

Die helderheid houdt niet lang stand. Later blijkt dezelfde religie tot een tegenovergesteld oordeel te leiden. 'Ik ben gelovig, een katholiek, maar als er één is die de dood verdient dan is hij het. Oog om oog!', zegt James Corbett, een 47-jarige parking valet, een van de vele Bostonians van Ierse komaf. Even speelt zijn geweten op, die o zo christelijke kwelgeest: 'Laat me niet te hard over komen.' Maar hij heeft dat nog niet gezegd of hij roept: 'Weg ermee!'

Tamerlan, de oudere broer van Dzjochar, als baby op een familiefoto met van links af vader, moeder en een oom. Beeld Reuters
Tamerlan, de oudere broer van Dzjochar, als baby op een familiefoto met van links af vader, moeder en een oom.Beeld Reuters

Martelaar

Kevin Greene, de 49-jarige souvenirverkoper op South Station, is evenmin van de genade. 'Iedereen zegt: laat hem geen martelaar worden. Maar bij levenslang kan hij via het internet andere terroristen mobiliseren.' Tsarnajevs leeftijd kan Greene niet vermurwen. 'Nog maar een jongen? Nou, that boy doodde net zo gemakkelijk.'

Vrijwel alle Bostonians menen dat Tsarnajev de doodstraf verdient, maar de meesten zijn ertegen dat hij die ook echt krijgt. Meestal omdat men principieel tegen de doodstraf is, maar er zijn er ook die levenslang een zwaardere straf vinden. 'Ik zie hem liever wegrotten in de cel, in eenzame opsluiting. Laat hem lijden', zegt Eileen Faulkner, een vrolijke maar onverzoenlijke gezinsverzorgster van 58.

Het proces is een anatomische les. Na een terreurdaad willen veel mensen meestal zo snel mogelijk het normale leven weer oppakken om te laten zien dat ze zich er niet onder laten krijgen. Maar in de rechtszaal wordt de tijd stilgezet en teruggedraaid: de aanslag ligt op de snijtafel. Hij wordt tot op het bot ontleed. De aanklagers beschrijven hoe in een split second argeloze omstanders werden gedood of voorgoed verminkt, lichamelijk en geestelijk. Ze laten niets aan de verbeelding over. Ze tonen de verkoolde kledingresten van Martin Richard.

Beeld van een bewakingscamera uit zijn cel dat door de aanklager is gebruikt om aan te tonen dat Tsarnajev geen berouw heeft. Beeld Reuters
Beeld van een bewakingscamera uit zijn cel dat door de aanklager is gebruikt om aan te tonen dat Tsarnajev geen berouw heeft.Beeld Reuters

Geen monster

Tsarnajevs advocaten zeggen dat hij geen monster is, maar een mens die door een betreurenswaardige samenloop van omstandigheden is ontspoord. Hij staat niet voor het Kwaad, hij staat voor Tragiek.

In het proces regeren het detail, het menselijke en de emotie, met gevoel voor drama verwoord door beide partijen. De aanslag wordt zo meer dan een vervagende herinnering of een relativerende statistiek met 'slechts' vier doden. Blootgelegd wordt hoe terrorisme levens ruïneert. De jury moet bepalen welke consequenties eruit getrokken moeten worden.

Advocaat Judy Clarke deed voor het begin van het proces een voorstel: Tsarnajev was bereid om in ruil voor levenslang officieel schuld te bekennen. De aanklagers wezen dit bod af. Zij zien de verdachte als een jihadist, die zei de moslimdoden te willen wreken die zijn gevallen in Afghanistan en Irak. Hij wist heel goed wat hij zou aanrichten en zette door. De aanklagers tonen camerabeelden waarop te zien is hoe Tsarnajev vier minuten lang achter de familie Richard stond en de rugzak met de bom op een meter afstand van Martin plaatste, waarna even later het lichaam van het jongetje aan stukken werd gereten.

De zuster en anti-doodstrafactiviste Helen Prejean wordt omringd door de media nadat ze maandag heeft getuigd. Foto Getty Beeld Getty
De zuster en anti-doodstrafactiviste Helen Prejean wordt omringd door de media nadat ze maandag heeft getuigd. Foto GettyBeeld Getty

Mysterie

Clarke zet Tsarnajev neer als een dolende tiener uit een Tsjetsjeense familie die leed onder deportatie en oorlog. Samen met zijn vader, moeder, twee zussen en broer arriveerde hij in 2001 in Boston. Iedereen was vol goede moed. Moeder Zubeidat droeg diep uitgesneden jurken en liep op hoge hakken, broer Tamerlan droomde van een plek in de Amerikaanse olympische boksploeg, Dzjochar kreeg een beurs voor de universiteit en was populair. Maar de verwachtingen kwamen niet uit. Het immigrantengezin raakte betrokken bij winkeldiefstal, het vervalsen van geld en drugshandel. Verbitterd ging Tamerlan de Koran bestuderen, samen met zijn moeder die zich voortaan hulde in een hoofddoek en lange zwarte jurk. Zij en haar man scheidden en keerden terug naar Rusland in 2012. Tamerlan en Dzjochar bleven achter en pleegden in 2013 de aanslag. Volgens Clarke was de oudere broer de kwade geest en Dzjochar de meeloper, die genoeg compassie verdient om niet te worden geëxecuteerd.

Wie moet de jury geloven? Een van de aanklagers, Nadine Pellegrini, omschrijft Tsarnajev als een mysterie. Er is niet één enkel moment aan te wijzen waarop hij radicaliseerde. Volgens Pellegrini komen miljoenen mensen uit ontregelde gezinnen zonder moordenaar te worden. Zij toont een foto van Tsarnajev, alleen in zijn cel drie maanden na de aanslag, 19 op dat moment. Hij loopt naar de bewakingscamera en steekt zijn middelvinger op. Pellegrini: 'Dit is Dzjochar Tsarnajev. Het door hem veroorzaakte leed en verlies raakt hem niet. Hij blijft de moordenaar zonder berouw.'

Paula Rockwood volgt het vanuit de publieksbankjes, een verpleegster van 63. Haar dochter zat met Tsarnajev op school. 'Een hele bink, lid van het worstelteam.' Hoe Dzjochar de man werd die deze vreselijke daad begin, weet ook zij niet. 'Het moet iets te maken hebben gehad met de scheiding van zijn ouders en hun terugkeer naar Rusland. Hij voelde zich daarna verloren.'

De verpleegster is het niet eens met de aanklagers dat Tsarnajev volledig verantwoordelijk is voor wat hij deed. 'Zonder zijn broer zou dit niet gebeurd zijn, weet ik zeker.' Zij wil niet de doodstraf. Alsof levenslang zonder de mogelijkheid van vervroegde invrijheidstelling al niet erg genoeg is. 'Dat is alsof je het mes langzaam ronddraait', zegt Rockwood. Met haar hand doet ze de beweging voor.

Hoogste straf

Massachusetts, de staat waarvan Boston de hoofdstad is, heeft de hoogste straf in 1984 afgeschaft. Dat Dzjochar Tsarnajev haar toch opgelegd kan krijgen, komt doordat de rechtszaak wordt gevoerd door de federale overheid, die de doodstraf nog wel kent.

Vorig jaar leek het er even op dat president Obama de federale doodstraf wilde afschaffen, maar sindsdien is niet veel meer vernomen van dit plan.

De hoogste straf lijkt wel op haar retour. Hooguit in een tiental van de 50 Amerikaanse staten wordt zij nog geregeld toegepast, met Texas voorop.

In het proces tegen Tsjarnajev geven de aanklager en de verdediging vandaag hun slotverklaringen. Daarna is de jury aan zet.

Of ook Tsarnajev kan doorgaan met leven, ook al zal dat in de gevangenis zijn, is onzeker.

Rockwood wijst op advocaat Judy Clarke en fluistert: 'Dat is de vrouw die zijn leven moet redden.'

Eigen dynamiek

Alle argumenten komen ook op straat aan de orde. Lawrence Bowers, de advocaat in ruste, is tegen de hoogste straf, maar heeft geen begrip voor Tsarnajev. 'Hij woonde niet in een slechte buurt, kreeg goed onderwijs, Amerikanen hielpen hem. Hij maakte een ideologische beslissing en plaatste de bom terwijl hij dat kind zag staan. In geen enkel opzicht zie ik hem als slachtoffer.'

Alle meningen zijn anekdotisch, ze staan voor zichzelf. Uiteindelijk komt het aan op het besluit van de twaalf vrouwen en mannen in de jurybanken. Als de peilingen kloppen, zijn de meesten van hen tegen de doodstraf voor Tsarnajev. Maar het proces kan leiden tot een eigen dynamiek.

Dat voelt ook Seth Stevenson, die in de mediakamer het proces volgt namens Slate.com. Als Pellegrini de foto toont met Tsarnajevs middelvinger, meent hij te zien hoe de verdachte daarop met een minachtende grijns reageert. Voor het proces had Stevenson willen wedden dat Tsarnajev zou ontsnappen aan de doodstraf. Maar nu, na deze foto en de afwezigheid van spijt bij de verdachte, is hij daarvan niet meer zo zeker. Hij is tegen de hoogste straf omdat hij er niet op vertrouwt dat de staat haar eerlijk en zonder racistisch vooroordeel toepast. 'Maar in dit specifieke geval, waarin de moordenaar schuld bekend heeft en de misdaad zo verschrikkelijk is? Het ligt nu minder duidelijk voor me', schrijft hij eerlijk op Slate.

De familie Richard heeft zich tegen de doodstraf uitgesproken. Niet uit principe, maar omdat ze bang zijn dat de zaak zich dan vanwege eindeloze beroepsmogelijkheden blijft voortslepen. Celeste Corcoran wil de doodstraf.

'Geen simpele rekensom'

Het debat in Boston weerspiegelt de discussie over terrorisme in het algemeen. Hoe ver moeten we gaan in de bestrijding ervan? Mag Tsarnajev, een jongen nog, op enig mededogen rekenen? Is hij uitsluitend een terrorismeverhaal of ook een immigratieverhaal? Immigratie als bron van onthechting, frustratie en soms geweld? Het overkomt meer moslimjongeren in westerse landen. Overal wordt het debat gevoerd, maar nergens zijn de consequenties zo verstrekkend en verscheurend als in Amerika. Het hanteert niet alleen het zwaard in de oorlog tegen het terrorisme, het kent ook nog de dood als straf.

Rechter George O'Toole houdt de juryleden voor dat hun beslissing 'geen simpele rekensom' is. Aan het eind van de zitting staat Corcoran op. Bij binnenkomst werd ze nog ondersteund, nu loopt ze demonstratief op eigen kracht de zaal uit, haar twee protheses tikken robotachtig op de vloer. Even daarvoor zei ze in de getuigenbank: 'Ik kan doorgaan met mijn leven, absoluut.' Sebastian, haar geleidehond, wacht haar op.

Naschrift: twee weken later getuigen Tsarnajevs tantes in het Russisch voor hun neef. Voor het eerst kijkt hij niet onaangedaan en verveeld, maar pakt hij een zakdoek en huilt.

Een anti-doodstrafactivist voor de rechtszaal in Boston. Beeld getty
Een anti-doodstrafactivist voor de rechtszaal in Boston.Beeld getty
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden